Original Title: Breaking Dormancy in Cucumber (Cucumis sativas L.) Seeds
Source: li01.tci-thaijo.org
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original paper for full scientific accuracy.

ការបំបាត់ភាពសន្លប់របស់គ្រាប់ពូជត្រសក់ (Cucumis sativas L.)

ចំណងជើងដើម៖ Breaking Dormancy in Cucumber (Cucumis sativas L.) Seeds

អ្នកនិពន្ធ៖ Panie Temiesagdie (Kasetsart University), Taikichi Takano (Meijo University), Prateung Donsomprai (Kasetsart University)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 1991, Kasetsart J. (Nat. Sci.)

វិស័យសិក្សា៖ Agricultural Science

១. សេចក្តីសង្ខេបប្រតិបត្តិ (Executive Summary)

បញ្ហា (The Problem)៖ គ្រាប់ពូជត្រសក់ (Cucumis sativas L.) ក្នុងស្រុកដែលទើបប្រមូលផលថ្មីៗច្រើនតែមិនដុះពន្លក ដោយសារបាតុភូតសន្លប់ (Dormancy) ដែលទាមទាររយៈពេលស្តុកទុកពី ៥ ទៅ ៦ខែទើបបាត់ទៅវិញតាមធម្មជាតិ។

វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានធ្វើការប្រៀបធៀបវិធីសាស្ត្របំបាត់ភាពសន្លប់របស់គ្រាប់ពូជ ដោយប្រើប្រាស់ការព្យាបាលដោយកម្ដៅស្ងួត និងការព្យាបាលដោយកម្ដៅសើម។

ការព្យាបាលដោយកម្ដៅស្ងួតក្នុងទូអាំង (Dry heat treatment in oven) នៅសីតុណ្ហភាពចន្លោះពី ៧០ ទៅ ៩០អង្សាសេ
ការព្យាបាលដោយកម្ដៅសើម ឬការត្រាំទឹកក្ដៅ (Wet heat soaking) នៅសីតុណ្ហភាពចន្លោះពី ៤០ ទៅ ៦០អង្សាសេ
ការវាស់វែងអត្រាដុះពន្លក និងលក្ខណៈនៃការលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិ (Germination and plant growth measurement)

លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖

ការព្យាបាលដោយកម្ដៅស្ងួតនៅសីតុណ្ហភាព ៧០អង្សាសេ រយៈពេល ៣ថ្ងៃ ទទួលបានលទ្ធផលល្អបំផុត ដោយបង្កើនអត្រាដុះពី ២០% ទៅ ៧៣% និងផ្តល់ការលូតលាស់រុក្ខជាតិបានល្អប្រហាក់ប្រហែលគ្រាប់ពូជធម្មតា។
ការត្រាំគ្រាប់ពូជក្នុងទឹកក្ដៅ ៦០អង្សាសេ រយៈពេល ៤០នាទី ក៏អាចបំបាត់ភាពសន្លប់ និងបង្កើនអត្រាដុះដល់ ៨០% ផងដែរ ប៉ុន្តែការលូតលាស់មិនមានលក្ខណៈល្អស្មើការព្យាបាលដោយកម្ដៅស្ងួតឡើយ។
ការប្រើប្រាស់កម្ដៅស្ងួតអាចកាត់បន្ថយសំណើមគ្រាប់ពូជដល់កម្រិតទាបបំផុត (<២%) ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការស្តុកទុកនៅសីតុណ្ហភាពខ្ពស់បានកាន់តែយូរ និងចំណាយតិចជាងការស្តុកទុកនៅសីតុណ្ហភាពត្រជាក់ខ្លាំង។

២. ការវិភាគលើប្រសិទ្ធភាព និងដែនកំណត់ (Performance & Constraints)

វិធីសាស្ត្រ (Method)	គុណសម្បត្តិ (Pros)	គុណវិបត្តិ (Cons)	លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result)
Control (Untreated newly harvested seeds) ការមិនប្រើកម្ដៅ (គ្រាប់ពូជប្រមូលផលថ្មីៗ)	មិនចំណាយពេល ថាមពល ឬកម្លាំងពលកម្មក្នុងការរៀបចំព្យាបាលគ្រាប់ពូជឡើយ។	អត្រាដុះពន្លកទាបខ្លាំងដោយសារគ្រាប់ពូជស្ថិតក្នុងស្ថានភាពសន្លប់ (Dormancy) ដែលតម្រូវឱ្យរក្សាទុក ៥ ទៅ ៦ខែទើបអាចដាំបាន។	អត្រាដុះពន្លកមានកម្រិតទាបចន្លោះពី ១៨% ទៅ ២០% ប៉ុណ្ណោះ។
Dry hot air treatment (70°C for 3 days) ការព្យាបាលដោយកម្ដៅស្ងួត (ក្នុងទូអាំង ៧០°C រយៈពេល ៣ថ្ងៃ)	បង្កើនអត្រាដុះពន្លកបានខ្ពស់ រក្សាការលូតលាស់រុក្ខជាតិបានល្អ និងបន្ថយសំណើមគ្រាប់ពូជដល់កម្រិតទាបបំផុត (<២%) ដែលងាយស្រួលក្នុងការស្តុកទុកនៅសីតុណ្ហភាពធម្មតា។	ត្រូវការឧបករណ៍ទូអាំងកម្ដៅ (Hot air oven) និងប្រើប្រាស់ថាមពលអគ្គិសនីរយៈពេលយូររហូតដល់ ៣ថ្ងៃ។	អត្រាដុះពន្លកកើនដល់ ៧៣% ហើយការលូតលាស់ដើម និងអត្រាផ្លែមានលក្ខណៈល្អប្រហាក់ប្រហែលគ្រាប់ពូជធម្មតាដែលផុតសន្លប់។
Hot water soaking (60°C for 40 min) ការត្រាំទឹកក្ដៅ ឬកម្ដៅសើម (៦០°C រយៈពេល ៤០នាទី)	ចំណាយពេលខ្លីបំផុតត្រឹមតែ ៤០នាទី និងងាយស្រួលអនុវត្តដោយមិនត្រូវការឧបករណ៍អគ្គិសនីទំនើប។	ការលូតលាស់កម្ពស់ដើមអាចទាបជាងធម្មតាបន្តិច ហើយប្រសិនបើត្រាំយូរពេក (៦០នាទី) វានឹងធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរដល់ការលូតលាស់ និងការផ្ដល់ផ្លែ។	អត្រាដុះពន្លកកើនដល់ ៨០% ប៉ុន្តែមានការថយចុះបន្តិចបន្តួចនូវកម្ពស់ដើមរុក្ខជាតិ។

ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រទាំងនេះទាមទារនូវឧបករណ៍ផ្តល់កម្ដៅ និងការគ្រប់គ្រងសីតុណ្ហភាពឱ្យបានច្បាស់លាស់ ដើម្បីចៀសវាងការខូចខាតកោសិកាគ្រាប់ពូជ។

Hardware: ទូអាំងកម្ដៅ (Hot Air Oven) សម្រាប់វិធីសាស្ត្រកម្ដៅស្ងួត និងឧបករណ៍វាស់សីតុណ្ហភាព (Thermometer) សម្រាប់វាស់កម្ដៅទឹកក្នុងវិធីសាស្ត្រត្រាំទឹក។
Material: គ្រាប់ពូជត្រសក់ (Cucumis sativas L.) ដែលទើបប្រមូលផលថ្មីៗ និងក្រដាសជូតមាត់ (Moist paper towel) សម្រាប់ការបណ្តុះសាកល្បង។
Time: ចន្លោះពី ៤០នាទី (សម្រាប់វិធីត្រាំទឹកក្ដៅ) ដល់ ៣ថ្ងៃ (សម្រាប់វិធីកម្ដៅស្ងួតក្នុងទូអាំង)។

៣. ការពិនិត្យសម្រាប់បរិបទកម្ពុជា/អាស៊ីអាគ្នេយ៍

ភាពលំអៀងនៃទិន្នន័យ (Data Bias)៖

ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងប្រទេសថៃ (សាកលវិទ្យាល័យ Kasetsart) ដោយប្រើប្រាស់ពូជត្រសក់ក្នុងស្រុកប្រភេទខ្លី។ ដោយសារលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ កសិកម្មអាកាសធាតុក្តៅសើម និងប្រភេទពូជដំណាំនៅប្រទេសថៃមានភាពស្រដៀងគ្នាខ្លាំងនឹងប្រទេសកម្ពុជា លទ្ធផលនៃការសិក្សានេះមានភាពពាក់ព័ន្ធខ្ពស់ និងមិនមានភាពលម្អៀងខាងភូមិសាស្ត្រឡើយ។

លទ្ធភាពនៃការអនុវត្ត (Applicability)៖

វិធីសាស្ត្រនេះមានប្រយោជន៍ខ្លាំងណាស់សម្រាប់វិស័យកសិកម្មនៅកម្ពុជា ជាពិសេសក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាគ្រាប់ពូជដែលកសិករមិនអាចយកទៅដាំបានភ្លាមៗក្រោយពេលប្រមូលផល។

កសិដ្ឋានដាំបន្លែ និងសហគមន៍កសិកម្ម (Vegetable Farms & Agricultural Communities): កសិករនៅខេត្តកណ្តាល កំពង់ចាម ឬបាត់ដំបង ដែលដាំត្រសក់ជាប្រចាំ អាចប្រើប្រាស់វិធីត្រាំទឹកក្ដៅ ៦០°C រយៈពេល ៤០នាទី មុនពេលបណ្តុះ ដែលជួយសន្សំសំចៃពេលមិនបាច់រង់ចាំ ៥-៦ខែ។
ក្រុមហ៊ុនផលិត និងផ្គត់ផ្គង់គ្រាប់ពូជ (Seed Production Companies): ក្រុមហ៊ុនក្នុងស្រុក ឬស្ថានីយ៍ស្រាវជ្រាវកសិកម្ម (ឧទាហរណ៍ ស្ថានីយ៍កសិកម្មក្បាលកោះ) អាចប្រើប្រាស់ទូអាំងកម្ដៅស្ងួត (៧០°C ៣ថ្ងៃ) ដើម្បីព្យាបាលគ្រាប់ពូជមុននឹងវេចខ្ចប់ ដែលជួយកាត់បន្ថយសំណើមដល់កម្រិតទាប ធ្វើឱ្យគ្រាប់ពូជអាចរក្សាទុកបានយូរដោយមិនបាច់ប្រើប្រព័ន្ធកម្ដៅត្រជាក់ (Cold storage) ថ្លៃៗ។

ជារួម បច្ចេកទេសប្រើកម្ដៅស្ងួតនិងសើមនេះ ជាដំណោះស្រាយជាក់ស្តែង ដែលមានតម្លៃថោក និងអាចជួយកសិករខ្មែរបង្កើនទិន្នផល និងគ្រប់គ្រងពេលវេលាដាំដុះបានកាន់តែប្រសើរ។

៤. ផែនការសកម្មភាពសម្រាប់និស្សិត (Actionable Roadmap)

ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖

សិក្សា និងវាយតម្លៃពូជត្រសក់ក្នុងស្រុក (Assess Local Cucumber Varieties): និស្សិតគួរប្រមូលសំណាកគ្រាប់ពូជត្រសក់ក្នុងស្រុកដែលទើបប្រមូលផលថ្មីៗ រួចសាកល្បងបណ្តុះតាមស្តង់ដារ ISTA (International Seed Testing Association) ដើម្បីបញ្ជាក់ពីអត្រានៃភាពសន្លប់ (Dormancy rate) និងសំណើមដើម។
សាកល្បងបច្ចេកទេសត្រាំទឹកក្ដៅកម្រិតស្រាល (Pilot Wet Heat Treatment): ធ្វើការសាកល្បងត្រាំគ្រាប់ពូជក្នុងទឹកក្ដៅ ៦០°C រយៈពេល ៤០នាទី ដោយប្រើឧបករណ៍ Water Bath ឬទែម៉ូម៉ែត្រធម្មតា រួចវាស់ស្ទង់អត្រាដុះពន្លក និងការលូតលាស់ធៀបនឹងគ្រាប់ធម្មតាដែលមិនទាន់ព្យាបាល។
សាកល្បងបច្ចេកទេសកម្ដៅស្ងួតដើម្បីរក្សាទុក (Implement Dry Heat Treatment for Storage): ប្រើប្រាស់ Hot Air Oven នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ដើម្បីតម្លើងកម្ដៅដល់ ៧០°C រយៈពេល ៣ថ្ងៃ ដើម្បីសិក្សាពីការថយចុះនៃសំណើម (Moisture content) មកនៅក្រោម ២% និងវាស់ស្ទង់អត្រាដុះពន្លកក្រោយការព្យាបាល។
តាមដានការលូតលាស់ និងទិន្នផលជាក់ស្តែង (Monitor Field Growth and Yield): យកគ្រាប់ពូជដែលបានព្យាបាលរួចទាំងពីរវិធីទៅដាំផ្ទាល់ក្នុងកសិដ្ឋានស្រាវជ្រាវ ដោយកត់ត្រាពីកម្ពស់ដើម ចំនួនផ្កា និងចំនួនផ្លែ តាមវិធីសាស្ត្រ Field Performance Evaluation ដើម្បីធានាថាមិនមានផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមាន។
ចងក្រងជាសៀវភៅណែនាំសម្រាប់កសិករ (Create Farmer Extension Materials): សរសេរជាខិត្តប័ណ្ណណែនាំបច្ចេកទេសសាមញ្ញៗ (ឧទាហរណ៍ របៀបលាយទឹកក្ដៅឱ្យបាន ៦០°C ដោយមិនបាច់ប្រើឧបករណ៍ទំនើបនៅផ្ទះ) រួចចែកចាយតាមរយៈ Agricultural Extension Services ទៅដល់កសិករផ្ទាល់។

៥. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស	ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation)	និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Seed dormancy (ភាពសន្លប់របស់គ្រាប់ពូជ)	ស្ថានភាពដែលគ្រាប់ពូជមានជីវិតមិនព្រមដុះពន្លក ទោះបីជាត្រូវបានដាក់ក្នុងលក្ខខណ្ឌបរិស្ថានអំណោយផល (មានទឹក ខ្យល់ និងសីតុណ្ហភាពល្អ) ក៏ដោយ ដែលវាជាយន្តការការពារខ្លួនតាមធម្មជាតិរបស់រុក្ខជាតិកុំឱ្យដុះខុសរដូវ។	ដូចជាការ "ដេកលក់សន្លប់" របស់គ្រាប់ពូជ ដែលត្រូវការពេលវេលា ឬសីតុណ្ហភាពពិសេសណាមួយដើម្បី "ដាស់" វាឱ្យភ្ញាក់ និងដុះឡើង។
After-ripening (ការពុំចាស់ ឬការទុំក្រោយពេលប្រមូលផល)	រយៈពេលនៃការផ្លាស់ប្តូរជីវគីមីនៅក្នុងគ្រាប់ពូជអំឡុងពេលស្តុកទុកក្នុងស្ថានភាពស្ងួត នាសីតុណ្ហភាពបន្ទប់ ដែលជួយឱ្យគ្រាប់ពូជរួចផុតពីភាពសន្លប់បន្តិចម្តងៗ។	ដូចជាការទុកផ្លែឈើ (ឧទាហរណ៍ ចេក ឬស្វាយ) ឱ្យទុំជោរល្អ បន្ទាប់ពីបេះចេញពីដើម ទើបអាចញ៉ាំបានឆ្ងាញ់។
Imbibition (ការស្រូបយកទឹក)	ដំណើរការរូបវិទ្យាដំបូងនៃការស្រូបទាញទឹកចូលទៅក្នុងសំបក និងកោសិការបស់គ្រាប់ពូជស្ងួត ដែលធ្វើឱ្យគ្រាប់ប៉ោងឡើង និងទៅដាស់អង់ស៊ីមឱ្យចាប់ផ្តើមដំណើរការដុះពន្លក។	ដូចជាអេប៉ុងស្ងួតដែលប៉ោងធំឡើងភ្លាមៗនៅពេលដែលយើងជ្រលក់វាទៅក្នុងទឹក។
Radicle (ឫសកែវដំបូង ឬឫសពន្លក)	ផ្នែកនៃឫសដំបូងគេបង្អស់របស់អំប្រ៊ីយ៉ុងរុក្ខជាតិ ដែលលូតលាស់ទម្លុះសំបកគ្រាប់ពូជ (Testa) ចេញមកក្រៅមុនគេ ពេលដែលដំណើរការដុះពន្លកចាប់ផ្តើម។	ជា "កូនឫសទីមួយ" ដែលលូនចេញពីសំបកគ្រាប់ ដើម្បីចាក់ចូលទៅក្នុងដីស្រូបយកទឹកមកចិញ្ចឹមដើមទើបនឹងកើត។
Gibberellic acid / GA (អាស៊ីតជីបេរេលីក)	អរម៉ូនរុក្ខជាតិដែលដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការជំរុញការលូតលាស់ និងដាស់គ្រាប់ពូជពីការសន្លប់ឱ្យចាប់ផ្តើមដុះពន្លក ដោយជួយបំប្លែងអាហារបម្រុងក្នុងគ្រាប់ទៅជាថាមពល។	ដូចជាកាហ្វេមួយពែងដែលជួយដាស់រុក្ខជាតិពីការងងុយដេក ឱ្យភ្ញាក់ឡើងនិងចាប់ផ្តើមលូតលាស់យ៉ាងសកម្ម។
Abscisic acid / ABA (អាស៊ីតអាប់ស៊ីស៊ីក)	អរម៉ូនរុក្ខជាតិដែលមានតួនាទីរារាំងការលូតលាស់ និងជាភ្នាក់ងារចម្បងក្នុងការរក្សាភាពសន្លប់ (Dormancy) របស់គ្រាប់ពូជ ដើម្បីការពារកុំឱ្យគ្រាប់ពូជដុះនៅពេលលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុមិនល្អ។	ដូចជា "ហ្វ្រាំង" រថយន្ត ដែលទប់មិនឱ្យគ្រាប់ពូជប្រញាប់ដុះពន្លក រហូតទាល់តែដល់ពេលរដូវកាលល្អពិតប្រាកដ។
Dry heat treatment (ការព្យាបាលដោយកម្ដៅស្ងួត)	ការប្រើប្រាស់ខ្យល់ក្តៅស្ងួត (ឧទាហរណ៍ ប្រើទូអាំងកម្ដៅនៅ ៧០អង្សាសេ) ដើម្បីកាត់បន្ថយសំណើមគ្រាប់ពូជ និងជំរុញយន្តការបំបាត់ភាពសន្លប់ឱ្យបានលឿន ដោយមិនប៉ះពាល់ដល់អាយុកាលគ្រាប់ពូជ។	ដូចជាការដាក់គ្រាប់ពូជចូលសូណា (Sauna) ដើម្បីបែកញើស (បញ្ចេញសំណើម) និងកម្ចាត់ភាពសន្លប់ ធ្វើឱ្យវាត្រៀមខ្លួនរួចរាល់ក្នុងការដុះពន្លកយ៉ាងរហ័ស។

៦. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖