បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហាការគ្រប់គ្រងជំងឺអង់ត្រាក់ណូស (Anthracnose) លើទុរេនដែលបង្កឡើងដោយប្រភេទផ្សិត Colletotrichum នៅភាគខាងកើតប្រទេសថៃ ដោយផ្តោតជាពិសេសលើការលេចឡើងនូវចំនួនផ្សិតដែលស៊ាំនឹងថ្នាំសម្លាប់ផ្សិត ដែលបណ្តាលឱ្យការគ្រប់គ្រងជំងឺបរាជ័យ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានបំបែកសំណាកផ្សិត Colletotrichum ចំនួន១៥ ពីចម្ការទុរេន និងបានធ្វើតេស្តភាពងាយរងគ្រោះរបស់ពួកវាទៅនឹងថ្នាំសម្លាប់ផ្សិតពាណិជ្ជកម្មចំនួន៥ប្រភេទ ដោយប្រើការធ្វើតេស្តក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ និងលើស្លឹកដែលកាត់ចេញពីដើម។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Pyraclostrobin (QoI class fungicide) ថ្នាំសម្លាប់ផ្សិត Pyraclostrobin (ក្រុម QoI) |
មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងជំងឺចំពោះសំណាកផ្សិតដែលមិនទាន់មានភាពស៊ាំ។ | កើតមានភាពស៊ាំយ៉ាងទូលំទូលាយ ដោយសំណាកភាគច្រើន (៨ ក្នុងចំណោម ១៥) មានភាពស៊ាំនឹងថ្នាំនេះ ដែលធ្វើឱ្យបរាជ័យក្នុងការគ្រប់គ្រងជំងឺលើស្លឹក។ | សំណាកផ្សិតមានកម្រិត EC50 ទូលំទូលាយ (ពី ០.០៩ ដល់ >១០០ µg/mL) ដោយភាគច្រើនបង្ហាញពីភាពស៊ាំខ្ពស់ក្នុងការរារាំងការលូតលាស់សរសៃផ្សិត។ |
| Chlorothalonil and Mancozeb (Multi-site fungicides) ថ្នាំសម្លាប់ផ្សិត Chlorothalonil និង Mancozeb (ក្រុម Multi-site) |
ជាថ្នាំដែលមានយន្តការសកម្មភាពច្រើនកន្លែង (Multi-site) ដែលជាទូទៅពិបាកនឹងធ្វើឱ្យមេរោគស៊ាំ ព្រមទាំងមានតម្លៃសមរម្យ។ | គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល សំណាកភាគច្រើនបានវិវឌ្ឍភាពស៊ាំនឹងថ្នាំទាំងពីរនេះរួចទៅហើយ (១១ សំណាកស៊ាំនឹង Chlorothalonil និង ៦ សំណាកស៊ាំនឹង Mancozeb)។ | សំណាកដែលស៊ាំមានតម្លៃ EC50 >១២០ µg/mL ហើយ Mancozeb គ្មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងជំងឺលើសំណាកដែលស៊ាំ (ManR) នោះទេ។ |
| Difenoconazole and Prochloraz (DMI class fungicides) ថ្នាំសម្លាប់ផ្សិត Difenoconazole និង Prochloraz (ក្រុម DMI) |
មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់បំផុតក្នុងការរារាំងការលូតលាស់របស់សរសៃផ្សិត ហើយមិនទាន់រកឃើញភាពស៊ាំនៅក្នុងសំណាកដែលបានធ្វើតេស្តទាំងអស់។ | Difenoconazole មិនសូវមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការរារាំងការពន្លកស្ព័រ (Spore germination) របស់ផ្សិត ដូចការរារាំងសរសៃផ្សិតនោះទេ។ | សំណាកទាំង១៥ ងាយរងគ្រោះទាំងស្រុងចំពោះថ្នាំទាំងពីរនេះ ដោយមានតម្លៃ EC50 ទាប (ពី ០.០២ ដល់ ៤៥.៥ µg/mL)។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារនូវឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍រោគរុក្ខជាតិ សារធាតុគីមី និងបច្ចេកទេសម៉ូលេគុលកម្រិតខ្ពស់ ដើម្បីអនុវត្ត។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយប្រមូលសំណាកផ្សិតពីចម្ការទុរេនក្នុងខេត្តចំនួន៣ (ចាន់ថាបុរី រ៉ាយ៉ុង និងត្រាត) នៅភាគខាងកើតប្រទេសថៃ និងធ្វើតេស្តតែលើពូជទុរេនម៉ាន់ថង ('Monthong') ប៉ុណ្ណោះ។ ទោះបីជាវាមិនមែនជាទិន្នន័យនៅកម្ពុជាផ្ទាល់ ប៉ុន្តែវាមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់ ព្រោះប្រទេសកម្ពុជាមានលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ ដាំពូជទុរេនស្រដៀងគ្នា និងតែងតែនាំចូល ឬប្រើប្រាស់ថ្នាំកសិកម្មដែលមានប្រភពពីប្រទេសជិតខាង។
លទ្ធផលនិងវិធីសាស្ត្រក្នុងការស្រាវជ្រាវនេះមានតម្លៃយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់វិស័យកសិកម្មនៅប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេសក្នុងការគ្រប់គ្រងជំងឺលើដំណាំទុរេនដែលកំពុងមានសក្តានុពល។
ជារួម ការយល់ដឹងពីការវិវឌ្ឍនៃភាពស៊ាំរបស់ផ្សិត ជួយឱ្យកសិករកម្ពុជាកាត់បន្ថយការចំណាយលើថ្នាំគីមីដែលគ្មានប្រសិទ្ធភាព ព្រមទាំងអាចទប់ស្កាត់ការខូចខាតដំណាំទុរេនបានទាន់ពេលវេលា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Anthracnose (ជំងឺអង់ត្រាក់ណូស) | ជាប្រភេទជំងឺរុក្ខជាតិដែលបង្កឡើងដោយពពួកផ្សិត ធ្វើឱ្យកោសិការុក្ខជាតិស្លាប់ ដោយបង្ហាញជារោគសញ្ញាស្នាមអុចៗពណ៌ត្នោត ឬខ្មៅ ហើយផតចុះក្រោមនៅលើស្លឹក ដើម ផ្កា ឬផ្លែ ដែលបណ្តាលឱ្យខូចខាតទិន្នផលកសិកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ | ដូចជាជំងឺកមរមាស់លើស្បែកមនុស្សដែរ ប៉ុន្តែវាកើតលើស្លឹក ឬផ្លែឈើ ដែលធ្វើឱ្យមានស្នាមអុចៗ និងរលួយផតសាច់។ |
| Fungicide resistance (ភាពស៊ាំនឹងថ្នាំសម្លាប់ផ្សិត) | ជាសមត្ថភាពរបស់មេរោគផ្សិតក្នុងការវិវឌ្ឍខ្លួនដើម្បីអាចរស់រានមានជីវិត និងបន្តពូជបាន ទោះបីជាមានការប្រើប្រាស់ថ្នាំសម្លាប់ផ្សិតដែលធ្លាប់តែមានប្រសិទ្ធភាពសម្លាប់ពួកវាកាលពីមុនក៏ដោយ។ ការវិវឌ្ឍនេះច្រើនកើតឡើងដោយសារការប្រើប្រាស់ថ្នាំប្រភេទដដែលៗច្រើនដងពេក។ | ដូចជាមេរោគក្នុងខ្លួនមនុស្សដែលលែងខ្លាចថ្នាំអង់ទីប៊ីយ៉ូទិក (Antibiotic) ដោយសារយើងលេបថ្នាំនោះដដែលៗ និងមិនបានត្រឹមត្រូវតាមក្បួនពេទ្យ។ |
| Mycelial growth (ការលូតលាស់នៃសរសៃផ្សិត) | ជាការលូតលាស់នៃផ្នែកលូតលាស់របស់ផ្សិត ដែលមានទម្រង់ជាបណ្តាញសរសៃឆ្មារៗពណ៌ស (Hyphae) លាតសន្ធឹងដើម្បីស្រូបយកសារធាតុចិញ្ចឹមពីមជ្ឈដ្ឋានជុំវិញ ឬពីរុក្ខជាតិដែលវាទុំលើ។ | ដូចជាឫសរុក្ខជាតិដែលចាក់ស្រេះចូលទៅក្នុងដីដើម្បីស្រូបយកជីជាតិ និងទឹក គ្រាន់តែនេះជាសរសៃតូចៗរបស់ផ្សិតដែលចាក់ចូលក្នុងស្លឹក ឬផ្លែឈើដើម្បីស៊ីជាតិទឹកពីដើមឈើ។ |
| EC50 (កម្រិតថ្នាំសកម្ម ៥០%) | មកពីពាក្យពេញ Effective Concentration 50% គឺជារង្វាស់ដែលបង្ហាញពីកំហាប់នៃថ្នាំសម្លាប់ផ្សិតដែលតម្រូវឱ្យប្រើ ដើម្បីទប់ស្កាត់ការលូតលាស់ ឬការពន្លកស្ព័ររបស់ផ្សិតឱ្យបាន ៥០% បើធៀបទៅនឹងសំណាកត្រួតពិនិត្យ (Control) ដែលមិនបានប្រើថ្នាំ។ តម្លៃ EC50 កាន់តែទាប មានន័យថាថ្នាំកាន់តែខ្លាំង។ | ដូចជាការរកមើលថាតើត្រូវប្រើកម្លាំងប៉ុន្មានដើម្បីទប់ឡានមួយឱ្យបន្ថយល្បឿនអស់ពាក់កណ្តាល។ វាជារង្វាស់បញ្ជាក់ថាថ្នាំនោះពូកែកម្រិតណា។ |
| Quinone outside Inhibitors / QoIs (ថ្នាំសម្លាប់ផ្សិតក្រុម QoIs) | ជាក្រុមថ្នាំសម្លាប់ផ្សិតដែលមានយន្តការសកម្មភាពដោយការទប់ស្កាត់ដំណើរការដកដង្ហើមរបស់កោសិកាផ្សិត ពិសេសគឺការរារាំងការបញ្ជូនអេឡិចត្រុងនៅក្នុងសេកង់ cytochrome bc1 នៃមីតូកុងឌ្រី ដែលធ្វើឱ្យផ្សិតខ្វះថាមពលនិងស្លាប់។ ឧទាហរណ៍៖ ថ្នាំ pyraclostrobin។ | ដូចជាការច្របាច់ក ឬបិទច្រមុះមេរោគផ្សិតមិនឱ្យវាដកដង្ហើមបាន (បញ្ឈប់ការផលិតថាមពលក្នុងកោសិកា) ធ្វើឱ្យវាថប់ដង្ហើមស្លាប់។ |
| DeMethylation Inhibitors / DMIs (ថ្នាំសម្លាប់ផ្សិតក្រុម DMIs) | ជាក្រុមថ្នាំសម្លាប់ផ្សិតដែលធ្វើការរារាំងដល់ដំណើរការផលិតសារធាតុ sterol (ergosterol) ដែលជាសមាសធាតុដ៏សំខាន់សម្រាប់សាងសង់ភ្នាសកោសិការបស់ផ្សិត។ បើគ្មានភ្នាសកោសិកាទេ ផ្សិតមិនអាចបន្តការលូតលាស់បានឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ ថ្នាំ difenoconazole។ | ដូចជាការបំផ្លាញរោងចក្រផលិតឥដ្ឋសម្រាប់សាងសង់ជញ្ជាំងផ្ទះ ធ្វើឱ្យកោសិកាផ្សិតមិនអាចសាងសង់ជញ្ជាំងការពារខ្លួនរបស់វាបាន រួចក៏បែកធ្លាយស្លាប់។ |
| Multi-site fungicides (ថ្នាំសម្លាប់ផ្សិតដែលមានយន្តការសកម្មភាពច្រើនកន្លែង) | ជាប្រភេទថ្នាំសម្លាប់ផ្សិតដែលវាយប្រហារទៅលើដំណើរការមេតាប៉ូលីស ឬទីតាំងគោលដៅជាច្រើនផ្សេងគ្នានៅក្នុងកោសិកាផ្សិតក្នុងពេលតែមួយ។ ដោយសារវាវាយប្រហារច្រើនកន្លែង ផ្សិតមានការលំបាកខ្លាំងក្នុងការវិវឌ្ឍភាពស៊ាំនឹងថ្នាំប្រភេទនេះ។ ឧទាហរណ៍៖ ថ្នាំ mancozeb។ | ដូចជាការវាយប្រហារសត្រូវពីគ្រប់ទិសទី (ទាំងមុខ ក្រោយ លើ ក្រោម) ក្នុងពេលតែមួយ ដែលធ្វើឱ្យសត្រូវពិបាកនឹងរកវិធីការពារខ្លួនបានទាន់ពេល។ |
| Poisoned food technique (បច្ចេកទេសលាយថ្នាំក្នុងចំណីមេរោគ) | ជាវិធីសាស្ត្រធ្វើតេស្តក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ដើម្បីវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាពនៃថ្នាំសម្លាប់ផ្សិត ដោយគេយកថ្នាំក្នុងកម្រិតផ្សេងៗគ្នាទៅលាយបញ្ចូលក្នុងមជ្ឈដ្ឋានចាហួយ (Agar) ដែលជាចំណីរបស់ផ្សិត មុននឹងដាក់ដាំមេរោគផ្សិតពីលើ ដើម្បីតាមដានមើលថាវានៅអាចលូតលាស់បានឬយ៉ាងណា។ | ដូចជាការលាយថ្នាំបំពុលទៅក្នុងនុយសម្រាប់ចាប់កណ្តុរ ដើម្បីមើលថាតើកណ្តុរស៊ីហើយងាប់ ឬនៅរស់។ |
| Spore germination (ការពន្លកស្ព័រផ្សិត) | ជាដំណើរការបន្តពូជដែលស្ព័រ (ពូជ) របស់ផ្សិតចាប់ផ្តើមភ្ញាស់និងលូតលាស់ចេញជាសរសៃបំពង់តូចមួយ (Germ tube) នៅពេលវាជួបបរិយាកាសអំណោយផល (សំណើមនិងសីតុណ្ហភាពសមស្រប) ដែលជាជំហានដំបូងក្នុងការចាក់ទម្លុះចូលទៅបង្ករោគក្នុងស្លឹករុក្ខជាតិ។ | ដូចជាគ្រាប់ពូជរុក្ខជាតិដែលចាប់ផ្តើមដុះពន្លកចេញជាដើមតូចៗនៅពេលយើងយកវាទៅកប់ក្នុងដីនិងស្រោចទឹកសើម។ |
| ITS sequencing (ការតម្រៀបសេកង់ ITS) | ជាបច្ចេកទេសជីវសាស្ត្រម៉ូលេគុលដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីអានតម្រៀបកូដសេកង់ DNA នៅក្នុងតំបន់ Internal Transcribed Spacer របស់ហ្សែន។ វាត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយទុកជា "បាកូដ DNA" សម្រាប់កំណត់អត្តសញ្ញាណនិងបែងចែកប្រភេទ (Species) របស់ផ្សិតឱ្យបានច្បាស់លាស់។ | ដូចជាការស្កេនបាកូដ (Barcode) លើទំនិញនៅតាមផ្សារទំនើប ដើម្បីដឹងយ៉ាងច្បាស់ថាវាជាផលិតផលអ្វី និងមានប្រភពមកពីរោងចក្រណា។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
