បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិភាក្សាអំពីការគំរាមកំហែងនៃជំងឺធំៗលើដំណាំពោត និងតម្រូវការបន្ទាន់ក្នុងការបញ្ចូលភាពធន់នឹងជំងឺទៅក្នុងប្រជាសាស្ត្រពូជពោតតាមរយៈកម្មវិធីរបស់អង្គការ CIMMYT ដើម្បីជួយដល់កសិករទូទាំងពិភពលោក។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ កម្មវិធីនេះបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រសាកល្បងនិងបង្កាត់ពូជចម្រុះតាមរយៈបណ្តាញសហការអន្តរជាតិ ដើម្បីជ្រើសរើស និងអភិវឌ្ឍពូជពោតដែលធន់នឹងជំងឺ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Modified ear-to-row recombination ការបង្កាត់ពូជតាមវិធីសាស្ត្រកែច្នៃ (Modified ear-to-row recombination) |
អនុញ្ញាតឱ្យមានការវាយតម្លៃគ្រួសារពូជឯករាជ្យពីទីតាំងច្រើន និងងាយស្រួលក្នុងការប្រមូលផ្តុំទិន្នន័យបឋមពីតំបន់ផ្សេងៗគ្នា។ | វិធីនេះមានចំណុចខ្សោយដោយមិនអាចកម្ចាត់បរិមាណលំអងកេសរឈ្មោលដែលផលិតចេញពីរុក្ខជាតិងាយរងគ្រោះនឹងជំងឺបានទាំងស្រុងនោះទេ។ | ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដំបូងក្នុងការបង្កាត់ពូជដោយប្រើទិន្នន័យពីប្រទេសថៃ និងហ្វីលីពីន ប៉ុន្តែក្រោយមកត្រូវជំនួសដោយវិធីសាស្ត្រមានប្រសិទ្ធភាពជាង។ |
| S1 Progeny Development and Testing ការអភិវឌ្ឍ និងសាកល្បងពូជជំនាន់ S1 (S1 Progeny Development and Testing) |
អាចបង្កើតអនុសហគមន៍ពូជ (sub-populations) ដែលមានកម្រិតធន់ខ្ពស់ទៅនឹងជំងឺច្រើនមុខក្នុងពេលតែមួយ និងឯករាជ្យពីគ្នា (ឧទាហរណ៍ ជំងឺក្រិន និងជំងឺផ្សិត)។ | ទាមទារពេលវេលាយូរជាង និងត្រូវឆ្លងកាត់ដំណាក់កាលវាយតម្លៃស្មុគស្មាញនៅតាមបណ្តាប្រទេសផ្សេងៗគ្នា ដើម្បីបញ្ជាក់ពីភាពធន់។ | ក្លាយជាវិធីសាស្ត្រស្នើឡើងចម្បងក្នុងកម្មវិធី CIMMYT ដើម្បីដោះស្រាយចំណុចខ្សោយនៃការបង្កាត់ពូជចាស់ និងដើម្បីធានាបាននូវការបន្សុតហ្សែនធន់នឹងជំងឺ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ទោះបីជាឯកសារមិនបានបញ្ជាក់ពីទំហំថវិកាលម្អិត ប៉ុន្តែវិធីសាស្ត្រក្នុងកម្មវិធីនេះទាមទារធនធានច្រើនទាំងកម្លាំងពលកម្ម អ្នកជំនាញ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអន្តរជាតិ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយពឹងផ្អែកលើទិន្នន័យតេស្តពីប្រទេសចំនួន ៦ (ថៃ ហ្វីលីពីន នីការ៉ាហ្គា អែលសាល់វ៉ាឌ័រ ហ្សៀរ និងតង់ហ្សានី) និងនៅម៉ិកស៊ិក (CIMMYT) ដោយផ្តោតលើតំបន់ត្រូពិក។ ទោះបីជាទិន្នន័យមានលក្ខណៈតំបន់ទូលំទូលាយ និងតំណាងឱ្យបរិយាកាសត្រូពិកក៏ដោយ ក៏វាមិនបានរាប់បញ្ចូលបរិបទអាកាសធាតុ និងដីជាក់លាក់របស់ប្រទេសកម្ពុជាដោយផ្ទាល់នោះទេ ដែលទាមទារឱ្យមានការធ្វើតេស្តបន្សាំ (Adaptation tests) ក្នុងស្រុកជាមុនសិន។
វិធីសាស្ត្របង្កាត់ពូជពោតធន់នឹងជំងឺរបស់ CIMMYT នេះមានតម្លៃខ្ពស់សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍវិស័យកសិកម្មនៅកម្ពុជា ជាពិសេសក្នុងការទប់ទល់នឹងជំងឺរុក្ខជាតិដែលបំផ្លាញទិន្នផល។
សរុបមក ការសហការកម្រិតអន្តរជាតិ និងការអនុវត្តបច្ចេកទេសជ្រើសរើសពូជតាមកម្រិត S1 អាចជួយកម្ពុជាបង្កើតពូជពោតរឹងមាំ ដែលជួយលើកកម្ពស់ចំណូលកសិករ និងនិរន្តរភាពកសិកម្ម។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Half-sib family structure (រចនាសម្ព័ន្ធគ្រួសារពាក់កណ្តាលបងប្អូន) | នៅក្នុងការបង្កាត់ពូជរុក្ខជាតិ វាគឺជាក្រុមរុក្ខជាតិដែលមានមេ (ញី) តែមួយ ប៉ុន្តែទទួលលំអងពីបា (ឈ្មោល) ផ្សេងៗគ្នាច្រើន។ វិធីនេះជួយរក្សាភាពចម្រុះនៃហ្សែនក្នុងហ្វូងប្រជាសាស្ត្ររុក្ខជាតិដើម្បីងាយស្រួលសាកល្បង។ | ដូចជាកូនៗដែលមានម្តាយតែមួយ ប៉ុន្តែមានឪពុកផ្សេងៗគ្នា ដែលធ្វើឱ្យពួកគេមានចំណុចខ្លាំងខុសៗគ្នា។ |
| S1 Progeny (កូនជំនាន់ទី១ពីការបង្កាត់ខ្លួនឯង / កូនជំនាន់ S1) | កូនរុក្ខជាតិដែលកើតចេញពីការយកលំអងផ្កាឈ្មោលទៅបង្កាត់ជាមួយកេសរញីនៃដើមពោតតែមួយ (Self-pollination)។ វិធីនេះត្រូវបានប្រើដើម្បីទាញយកហ្សែនលាក់កំបាំងមកបង្ហាញ និងដើម្បីរក្សាភាពធន់ឱ្យនៅស្ថិតស្ថេរ។ | ដូចជាការឱ្យមនុស្សម្នាក់ធ្វើតេស្តដោយមិនឱ្យមានអ្នកណាជួយ ដើម្បីបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពពិតប្រាកដរបស់គាត់ដោយមិនមានការលាយឡំ។ |
| Polygenic resistance (ភាពធន់ពហុហ្សែន / ភាពធន់គ្រប់គ្រងដោយហ្សែនច្រើន) | ប្រភេទនៃភាពធន់នឹងជំងឺដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយហ្សែនជាច្រើនសហការគ្នា ជាជាងពឹងផ្អែកលើហ្សែនតែមួយ។ វាធ្វើឱ្យភ្នាក់ងារបង្កជំងឺពិបាកនឹងបំប្លែងខ្លួនដើម្បីយកឈ្នះរុក្ខជាតិបានណាស់។ | ដូចជាការការពារបន្ទាយដោយមានទាហានច្រើនជំនាញរួមគ្នា (អ្នកបាញ់ធ្នូ អ្នកកាន់ខែល អ្នកជិះសេះ) ដែលធ្វើឱ្យសត្រូវពិបាកវាយលុកទម្លុះ។ |
| Artificial inoculation (ការចាក់បញ្ចូលមេរោគសិប្បនិម្មិត) | ការបញ្ចូនភ្នាក់ងារបង្កជំងឺ (ដូចជាផ្សិត ឬវីរុស) ដោយចេតនា និងផ្ទាល់ទៅលើរុក្ខជាតិក្នុងបរិយាកាសដែលអាចគ្រប់គ្រងបាន ដើម្បីសាកល្បង និងរើសយកដើមណាដែលមានភាពស៊ាំខ្លាំងជាងគេ។ | ដូចជាការធ្វើតេស្តគុណភាពអាវក្រោះដោយការបាញ់គ្រាប់កាំភ្លើងពិតប្រាកដទៅលើវា ដើម្បីមើលថាតើវាអាចទប់ទល់បានកម្រិតណា។ |
| Recombination block (ប្លុកបង្កាត់ពូជចម្រុះ) | ជាទីតាំងដាំដុះជាក់លាក់មួយដែលរុក្ខជាតិដែលត្រូវបានជ្រើសរើសរួច (ដោយសារមានលក្ខណៈល្អៗ) ត្រូវបានដាំជុំគ្នា ដើម្បីឱ្យពួកវាបង្កាត់កាត់គ្នាទៅវិញទៅមក បង្កើតជាប្រជាសាស្ត្រកូនកាត់ថ្មីមួយដែលខ្លាំងជាងមុន។ | ដូចជាការប្រមូលផ្តុំសិស្សពូកែៗពីសាលាផ្សេងៗគ្នាមកធ្វើការជាក្រុមតែមួយ ដើម្បីឱ្យពួកគេផ្លាស់ប្តូរគំនិត និងបង្កើតស្នាដៃថ្មីកាន់តែអស្ចារ្យ។ |
| Ear-to-row method (វិធីសាស្ត្រដាំពីផ្លែទៅជួរ) | វិធីសាស្ត្របង្កាត់ពូជដែលគ្រាប់ពូជពីផ្លែពោតនីមួយៗ (ដែលបានជ្រើសរើស) ត្រូវបានយកទៅដាំក្នុងជួរដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដើម្បីងាយស្រួលតាមដាន និងវាយតម្លៃសមត្ថភាពតំណពូជរបស់មេដើមនោះ។ | ដូចជាការដាក់កូនៗពីគ្រួសារនីមួយៗឱ្យធ្វើការក្នុងផ្នែករៀងខ្លួន ដើម្បីងាយស្រួលវាយតម្លៃថាតើគ្រួសារណាមានសមត្ថភាពធ្វើការងារនោះបានល្អជាងគេ។ |
| Exotic germplasm (ធនធានហ្សែនក្រៅស្រុក / ពូជបរទេស) | សម្ភារៈពូជរុក្ខជាតិ (គ្រាប់ពូជ ឬជាលិកា) ដែលត្រូវបាននាំយកពីតំបន់ភូមិសាស្ត្រ ឬប្រទេសផ្សេង ដើម្បីយកមកបង្កាត់បញ្ជូលលក្ខណៈសម្បត្តិថ្មីៗ (ដូចជាភាពធន់នឹងជំងឺ) ទៅក្នុងពូជក្នុងស្រុក។ | ដូចជាការនាំចូលអ្នកជំនាញពីបរទេសមកធ្វើការជាមួយបុគ្គលិកក្នុងស្រុក ដើម្បីបន្ថែមជំនាញថ្មីៗដែលនៅក្នុងស្រុកមិនទាន់មាន។ |
| Spiroplasma (ស្ពីរ៉ូប្លាស្មា) | ជាប្រភេទអតិសុខុមប្រាណម្យ៉ាង (ស្រដៀងបាក់តេរីដែលគ្មានជញ្ជាំងកោសិកា) ដែលបង្កជំងឺក្រិនដល់ដើមពោត ហើយវាចម្លងពីដើមមួយទៅដើមមួយតាមរយៈសត្វល្អិតជញ្ជក់រុក្ខជាតិ។ | ដូចជាមេរោគគ្រុនឈាមដែលរស់នៅក្នុងខ្លួនមូស ហើយត្រូវបានបញ្ជូនចូលទៅក្នុងខ្លួនមនុស្សនៅពេលដែលមូសខាំ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
