បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិភាក្សាអំពីការអនុវត្តច្បាប់ការពារពូជរុក្ខជាតិឆ្នាំ១៩៩៩ (B.E. 2542) នៅក្នុងប្រទេសថៃ ដើម្បីស្របតាមកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មទាក់ទងនឹងកម្មសិទ្ធិបញ្ញា (TRIPs) និងធានាការការពារសិទ្ធិស្របច្បាប់សម្រាប់អ្នកបង្កាត់ពូជ និងសហគមន៍។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះធ្វើការវិភាគលម្អិតទៅលើបទប្បញ្ញត្តិច្បាប់ យន្តការនៃការចុះបញ្ជី និងការគ្រប់គ្រងផលប្រយោជន៍នៃធនធានសេនេទិចរុក្ខជាតិ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| New Plant Variety Protection (Sui Generis System) ការការពារពូជរុក្ខជាតិថ្មី (ប្រព័ន្ធ Sui Generis) |
ជំរុញការស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍ពូជថ្មី ដោយផ្តល់សិទ្ធិផ្តាច់មុខដល់អ្នកបង្កាត់ពូជក្នុងការផលិត លក់ និងនាំចេញ។ | តម្រូវឱ្យមានការត្រួតពិនិត្យយ៉ាងតឹងរ៉ឹងលើលក្ខណៈសម្បត្តិបរិមាណ (Novelty, Distinctness, Uniformity, Stability) ដែលចំណាយពេលយូរនិងត្រូវការអ្នកជំនាញ។ | ទទួលបានសិទ្ធិផ្តាច់មុខពី ១២ ទៅ ២៧ ឆ្នាំ អាស្រ័យលើប្រភេទរុក្ខជាតិ (១២ឆ្នាំសម្រាប់រុក្ខជាតិទូទៅ ១៧ឆ្នាំសម្រាប់រុក្ខជាតិផ្តល់ផលតាមលក្ខណៈប្រចាំពូជ ២៧ឆ្នាំសម្រាប់រុក្ខជាតិផ្តល់សាច់ឈើ)។ |
| Local Domestic Plant Variety Protection (Community Rights) ការការពារពូជរុក្ខជាតិក្នុងស្រុក (សិទ្ធិសហគមន៍) |
ការពារចំណេះដឹងជាប្រពៃណី និងធានាថាសហគមន៍មូលដ្ឋានទទួលបានផលប្រយោជន៍និងសិទ្ធិផ្តាច់មុខពីពូជរុក្ខជាតិក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ។ | ការកំណត់ព្រំដែនសហគមន៍ សមាសភាពសមាជិក និងការចុះបញ្ជីអាចមានភាពស្មុគស្មាញ និងទាមទារការចងក្រងឯកសារច្បាស់លាស់។ | សហគមន៍មានសិទ្ធិផ្តាច់មុខលើការអភិវឌ្ឍ សិក្សា និងលក់ពូជរុក្ខជាតិក្នុងស្រុករបស់ខ្លួន ដោយអាចពន្យារពេលចុះបញ្ជីបានរៀងរាល់ ១០ ឆ្នាំម្តង។ |
| General and Wild Plant Variety Protection (State Property/Benefit-Sharing) ការការពារពូជរុក្ខជាតិទូទៅ និងពូជព្រៃ (ទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ / ការបែងចែកផលប្រយោជន៍) |
ការពារការកេងប្រវ័ញ្ចធនធានសេនេទិចពីរដ្ឋបរទេស ឬក្រុមហ៊ុនឯកជន ដោយតម្រូវឱ្យមានកិច្ចព្រមព្រៀងបែងចែកផលចំណេញ (Benefit-sharing)។ | ការអនុវត្តយន្តការប្រមូលប្រាក់ចូលមូលនិធិអាចជួបប្រទះបញ្ហាការិយាធិបតេយ្យ កង្វះតម្លាភាព និងភាពយឺតយ៉ាវក្នុងការអនុម័ត។ | ការប្រើប្រាស់ពាណិជ្ជកម្មត្រូវមានការអនុញ្ញាត ហើយប្រាក់ចំណេញត្រូវបែងចែកទៅក្នុងមូលនិធិការពារពូជរុក្ខជាតិ ដើម្បីអភិវឌ្ឍកសិកម្មបន្ត។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ឯកសារនេះបានបញ្ជាក់ពីតម្រូវការធនធានផ្នែកច្បាប់ ស្ថាប័ន ហិរញ្ញវត្ថុ និងអ្នកជំនាញបច្ចេកទេសដើម្បីអនុវត្តប្រព័ន្ធការពារពូជរុក្ខជាតិនេះឱ្យមានប្រសិទ្ធភាព។
ការសិក្សានេះផ្តោតទាំងស្រុងលើបរិបទច្បាប់ គោលនយោបាយ និងកសិកម្មរបស់ប្រទេសថៃ (ច្បាប់ឆ្នាំ១៩៩៩) ក្រោមការតម្រូវនៃកិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិ TRIPs និង UPOV។ ទោះបីជាមិនមានទិន្នន័យពិសោធន៍ក៏ដោយ វាមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ព្រោះកម្ពុជាមានលក្ខខណ្ឌភូមិសាស្ត្រកសិកម្ម ជីវចម្រុះ និងរចនាសម្ព័ន្ធសហគមន៍ស្រដៀងគ្នា ដែលទាមទារឱ្យមានការរៀបចំប្រព័ន្ធច្បាប់ស្រដៀងគ្នានេះ ដើម្បីការពារធនធានរបស់ខ្លួនពេលធ្វើសមាហរណកម្មពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក។
ប្រព័ន្ធ និងយន្តការផ្លូវច្បាប់ដែលបានពិពណ៌នាក្នុងឯកសារនេះ គឺអាចយកមកអនុវត្ត និងធ្វើជាគំរូយ៉ាងល្អសម្រាប់អភិវឌ្ឍគោលនយោបាយកសិកម្មនៅកម្ពុជា។
ជារួម ការសិក្សានិងការអនុវត្តប្រព័ន្ធ Sui Generis ស្រដៀងគ្នានេះនៅកម្ពុជានឹងជួយជំរុញនវានុវត្តន៍ពូជដំណាំ ព្រមទាំងការពារផលប្រយោជន៍សេដ្ឋកិច្ចរបស់កសិករ និងធនធានជីវចម្រុះជាតិប្រកបដោយចីរភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Sui generis system (ប្រព័ន្ធ Sui Generis / ប្រព័ន្ធច្បាប់ដោយឡែក) | ជាប្រព័ន្ធច្បាប់ពិសេសមួយដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយឡែកដើម្បីការពារកម្មសិទ្ធិបញ្ញាលើពូជរុក្ខជាតិ ដែលមិនអាចប្រើប្រាស់ច្បាប់ប្រកាសនីយបត្រតក្កកម្ម (Patent) ទូទៅបាន ដោយសារលក្ខណៈពិសេសនៃជីវសាស្ត្រនិងការបន្តពូជរបស់រុក្ខជាតិ។ | ដូចជាការកាត់ខោអាវតាមទំហំខ្លួនអ្នកពាក់ផ្ទាល់ ជាជាងការទិញខោអាវស្រាប់ពីផ្សារដែលមិនសូវសមនឹងរាងកាយ។ |
| TRIPs Agreement (កិច្ចព្រមព្រៀង TRIPs) | ជាកិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីទិដ្ឋភាពពាណិជ្ជកម្មទាក់ទងនឹងសិទ្ធិកម្មសិទ្ធិបញ្ញា ដែលតម្រូវឱ្យប្រទេសសមាជិកអង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក (WTO) ត្រូវតែមានការការពារកម្មសិទ្ធិបញ្ញាលើពូជរុក្ខជាតិ តាមរយៈប៉ាតង់ ឬប្រព័ន្ធ Sui generis។ | ដូចជាច្បាប់វិន័យសាលាដែលតម្រូវឱ្យសិស្សគ្រប់រូបត្រូវតែចេះគោរព និងមិនលួចចម្លងស្នាដៃរបស់សិស្សដទៃ។ |
| Novelty (ភាពថ្មី) | ជាលក្ខខណ្ឌចម្បងមួយនៃការចុះបញ្ជីពូជរុក្ខជាតិថ្មី ដែលតម្រូវឱ្យសម្ភារៈបន្តពូជនៃរុក្ខជាតិនោះមិនធ្លាប់ត្រូវបានគេយកទៅលក់ ឬចែកចាយធ្វើអាជីវកម្មក្នុងរយៈពេលកំណត់ណាមួយ (ឧទាហរណ៍ មិនលើសពី១ឆ្នាំ) មុនថ្ងៃដាក់ពាក្យស្នើសុំចុះបញ្ជី។ | ដូចជាការបញ្ចេញបទចម្រៀងថ្មី ដែលមិនធ្លាប់មាននរណាម្នាក់បានស្តាប់ ឬទិញយកទៅចាក់ផ្សាយពីមុនមក។ |
| Distinctness (ភាពខុសប្លែកគ្នា / ភាពដាច់ដោយឡែក) | ជាលក្ខណៈរូបវិទ្យា ឬជីវសាស្ត្រដែលធ្វើឱ្យពូជរុក្ខជាតិថ្មីមួយមានលក្ខណៈខុសប្លែកយ៉ាងច្បាស់ពីពូជដទៃទៀតដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅរួចមកហើយ (ឧ. ខុសគ្នាត្រង់ទំហំស្លឹក ពណ៌ផ្កា ឬភាពធន់នឹងជំងឺ)។ | ដូចជាមនុស្សកូនភ្លោះដែលអាចមើលទៅស្រដៀងគ្នា ប៉ុន្តែម្នាក់មានប្រជ្រុយធំនៅលើមុខដែលអាចឱ្យយើងចំណាំបានយ៉ាងច្បាស់។ |
| Uniformity (ភាពឯកសណ្ឋាន / ភាពស្មើគ្នា) | សំដៅលើការរក្សាបាននូវលក្ខណៈដូចគ្នាទាំងអស់រវាងដើមរុក្ខជាតិនីមួយៗនៅក្នុងពូជតែមួយ បន្ទាប់ពីបានដាំដុះក្នុងវដ្តតែមួយ (ពោលគឺមិនមានការប្រែប្រួលខុសប្រក្រតី ឬមានដើមណាមួយខុសគេច្រើនពេក)។ | ដូចជាទាហាននៅក្នុងកងឯកភាពមួយដែលស្លៀកពាក់ និងមានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នា មើលទៅមានរបៀបរៀបរយ។ |
| Stability (ភាពថេរ / ភាពស្ថិតស្ថេរ) | សមត្ថភាពរបស់ពូជរុក្ខជាតិក្នុងការរក្សាលក្ខណៈដើមរបស់វាឱ្យនៅដដែល បើទោះបីជាឆ្លងកាត់ការបន្តពូជ ឬបណ្តុះកូនច្រើនជំនាន់តទៅមុខទៀតក៏ដោយ លក្ខណៈពិសេសរបស់វានៅតែមិនបាត់បង់។ | ដូចជារូបមន្តធ្វើនំប្រចាំគ្រួសារ ដែលទោះបីជាធ្វើប៉ុន្មានដង ឬផ្ទេរពីយាយទៅចៅ ក៏នៅតែរក្សាបានរសជាតិដើមមិនប្រែប្រួល។ |
| Benefit-sharing (ការបែងចែកផលប្រយោជន៍) | ជាយន្តការដែលតម្រូវឱ្យបុគ្គល ឬក្រុមហ៊ុនដែលយកពូជរុក្ខជាតិក្នុងស្រុកទូទៅ ឬពូជព្រៃរបស់រដ្ឋទៅស្រាវជ្រាវកែច្នៃដើម្បីគោលបំណងពាណិជ្ជកម្ម ត្រូវបែងចែកប្រាក់ចំណេញមួយផ្នែកចូលទៅក្នុងមូលនិធិការពារពូជរុក្ខជាតិរបស់រដ្ឋ។ | ដូចជាការជួលដីរដ្ឋដើម្បីធ្វើអាជីវកម្ម ហើយត្រូវបង់ភាគរយនៃប្រាក់ចំណេញត្រលប់ទៅរដ្ឋវិញដើម្បីអភិវឌ្ឍសហគមន៍បន្ត។ |
| Common heritage of mankind (បេតិកភណ្ឌរួមរបស់មនុស្សជាតិ) | ទស្សនាទានចាស់ដែលចាត់ទុកថាធនធានសេនេទិចរុក្ខជាតិជារបស់សាធារណៈ ដែលនរណាក៏អាចយកទៅប្រើប្រាស់បានដោយសេរី មុនពេលមានការផ្លាស់ប្តូរមកជាការទទួលស្គាល់អំណាចអធិបតេយ្យភាពផ្តាច់មុខរបស់រដ្ឋលើធនធានសេនេទិចទាំងនោះវិញ។ | ដូចជាខ្យល់អាកាស ឬទឹកសមុទ្រ ដែលកាលពីមុនគ្រប់គ្នាយល់ថាជារបស់រួម គ្មាននរណាម្នាក់អាចតាំងខ្លួនជាម្ចាស់កម្មសិទ្ធិផ្តាច់មុខបានឡើយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
