បញ្ហា (The Problem)៖ តើការវិវត្តនៃទម្រង់សិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្មនៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់នាសតវត្សទី១៨ និងទី១៩ ឆ្លុះបញ្ចាំងពីទស្សនវិជ្ជាសង្គម នយោបាយ និងវប្បធម៌នៃយុគសម័យត្រាស់ដឹង (Enlightenment) យ៉ាងដូចម្តេច?
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ឯកសារនេះធ្វើការវិភាគលើប្រវត្តិសាស្ត្រសិល្បៈដោយផ្តោតលើការផ្លាស់ប្តូរទម្រង់ស្ថាបត្យកម្ម និងសោភ័ណភាព តាមរយៈការសិក្សាលម្អិតលើពាក្យបច្ចេកទេស និងស្នាដៃរបស់ស្ថាបត្យករល្បីៗប្រចាំយុគសម័យ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Weimar Classicism លទ្ធិក្លាសិកវ៉ៃម៉ា (រចនាបថសិល្បៈនិងអក្សរសិល្ប៍យុគសម័យត្រាស់ដឹង) |
មានភាពស៊ីជម្រៅខាងផ្នែកទ្រឹស្តីសិល្បៈ ដោយផ្តោតលើភាពល្អឥតខ្ចោះនៃទម្រង់ខាងក្នុង និងសក្តានុពលនៃការអប់រំសង្គមតាមរយៈសិល្បៈ។ វាបានជួយលើកកម្ពស់តម្លៃមនុស្សធម៌ និងហេតុផល។ | ទស្សនៈឧត្តមគតិពេក ជួនកាលផ្តាច់ខ្លួនចេញពីភាពពិតនៃសង្គម និងជីវិតប្រចាំថ្ងៃ (ដូចទ្រឹស្តីរបស់ Goethe ដែលថាទម្រង់ខាងក្នុងមិនអាចប៉ះពាល់បានដោយបញ្ហាសង្គម)។ | បានបង្កើតសាលាគំនិតសិល្បៈដ៏រឹងមាំមួយនៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ដែលត្រួសត្រាយផ្លូវពីលទ្ធិក្លាសិកទៅកាន់ចលនាមនោសញ្ចេតនានិយម (Romanticism)។ |
| Prussian Hellenism លទ្ធិហេលេនីសព្រុស (រចនាបថស្ថាបត្យកម្មរដ្ឋយកតាមលំនាំក្រិក) |
មានភាពរឹងមាំ សាមញ្ញ និងមានរបៀបរៀបរយខ្ពស់ ដែលស័ក្តិសមបំផុតក្នុងការបង្ហាញពីអំណាច ស្ថិរភាព និងភាពអស្ចារ្យរបស់រដ្ឋ (Monumental Architecture)។ | ការតឹងរ៉ឹងចំពោះទម្រង់ដើមពេក ជួនកាលធ្វើឱ្យសំណង់មើលទៅស្ងួត មានភាពធ្ងន់ធ្ងរ (pedantry) និងខ្វះភាពរស់រវើកបើធៀបនឹងរចនាបថមុនៗ។ | បានបន្សល់ទុកនូវសំណង់ប្រវត្តិសាស្ត្រលេចធ្លោជាច្រើន ដូចជាច្រកទ្វារ Brandenburger Tor និងសារមន្ទីរ Altes Museum ដែលនៅតែជាអត្តសញ្ញាណរបស់ទីក្រុងប៊ែរឡាំងរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ |
| Friderician Rococo រចនាបថរ៉ូកូកូហ្វ្រីដេរីកង់ (រចនាបថតុបតែងរាជវាំង) |
មានការតុបតែងយ៉ាងប្រណីត លម្អិត និងផ្តល់នូវអារម្មណ៍ធូរស្រាលស័ក្តិសមសម្រាប់លំហកម្សាន្ត និងលំហឯកជន (ដូចជាព្រះរាជវាំង Sanssouci ជាដើម)។ | មានទម្ងន់ធ្ងន់ និងស៊ាំញ៉ាំជាងរចនាបថ Rococo របស់បារាំង ហើយមិនស័ក្តិសមសម្រាប់អគាររដ្ឋបាល ឬអគារសាធារណៈធំៗនោះទេ។ | បានបង្កើតនូវរចនាបថប្រចាំតំបន់ដ៏ពិសេសមួយសម្រាប់ព្រះរាជវាំងនៅរដ្ឋ Prussia ដោយផ្តោតលើជីវិតឯកជនរបស់រាជវង្សដែលឃ្លាតពីកិច្ចការរដ្ឋ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ដោយសារឯកសារនេះជាការស្រាវជ្រាវផ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រសិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្ម វាមិនតម្រូវឱ្យមានធនធានផ្នែករឹង ឬកុំព្យូទ័រស្មុគស្មាញឡើយ ប៉ុន្តែទាមទារធនធានឯកសារ និងចំណេះដឹងឯកទេសខ្ពស់។
ការសិក្សានេះមានលក្ខណៈផ្តោតទៅលើអឺរ៉ុបទាំងស្រុង (Eurocentric) ដោយផ្តោតជាពិសេសលើប្រវត្តិសាស្ត្រ រដ្ឋ Prussia និង Bavaria នៃប្រទេសអាល្លឺម៉ង់នាសតវត្សទី១៨-១៩។ វាមិនមានទិន្នន័យពាក់ព័ន្ធនឹងវប្បធម៌ ឬស្ថាបត្យកម្មនៅទ្វីបផ្សេងឡើយ។ សម្រាប់និស្សិតកម្ពុជា ទោះបីជាបរិបទវប្បធម៌ខុសគ្នាក៏ដោយ ឯកសារនេះមានតម្លៃក្នុងការសិក្សាពីឥទ្ធិពលនយោបាយមកលើការវិវត្តនៃទម្រង់សិល្បៈនិងស្ថាបត្យកម្មជាតិ។
ទោះបីជាឯកសារនេះពិភាក្សាអំពីអឺរ៉ុបកាលពីអតីតកាលក៏ដោយ ទស្សនទាននៃការប្រើប្រាស់ស្ថាបត្យកម្មដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណជាតិ និងអំណាចរដ្ឋ គឺមានអត្ថប្រយោជន៍ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍនគរូបនីយកម្មនៅកម្ពុជា។
ជារួម ការសិក្សានេះផ្តល់នូវទស្សនទានដ៏ស៊ីជម្រៅអំពីរបៀបដែលមនោគមវិជ្ជា និងនយោបាយអាចយកទម្រង់ចេញជាស្ថាបត្យកម្ម ដែលជាចំណេះដឹងមូលដ្ឋានដ៏សំខាន់សម្រាប់និស្សិតស្ថាបត្យកម្មនៅកម្ពុជាក្នុងការរចនាសំណង់សាធារណៈ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Aufklärung | ជាចលនាទស្សនវិជ្ជា (យុគសម័យត្រាស់ដឹង) ដែលជំរុញឱ្យមនុស្សប្រើប្រាស់ហេតុផល (Rationality) និងចំណេះដឹងដើម្បីរំដោះខ្លួនពីជំនឿអរូបី និងប្រពៃណីចាស់កំរិល ដោយជឿជាក់ថាមនុស្សអាចកែប្រែសង្គមឱ្យកាន់តែប្រសើរឡើងតាមរយៈការអប់រំ។ | ដូចជាការបើកភ្លើងបំភ្លឺបន្ទប់ងងឹតមួយ ដើម្បីឱ្យយើងមើលឃើញវត្ថុផ្សេងៗច្បាស់លាស់ លែងដើរទង្គិចរបួសដោយសារការស្មានខុស។ |
| Weimarer Klassizismus | ជាចលនាសិល្បៈនិងអក្សរសិល្ប៍នៅទីក្រុងវ៉ៃម៉ា ដែលព្យាយាមអប់រំសង្គមតាមរយៈទម្រង់សិល្បៈល្អឥតខ្ចោះ ដោយផ្តោតលើភាពសុខដុមរវាងហេតុផល និងអារម្មណ៍មនោសញ្ចេតនា ដើម្បីបង្កើតមនុស្សដែលមានសីលធម៌ខ្ពស់។ | ដូចជាការច្នៃត្បូងពេជ្រដែលមិនទាន់កែច្នៃ (ធម្មជាតិមនុស្ស) ឱ្យទៅជាគ្រឿងអលង្ការដ៏ស្រស់ស្អាតមានតម្លៃ (មនុស្សល្អក្នុងសង្គម) តាមរយៈស្នាដៃសិល្បៈ។ |
| Preußischer Hellenismus | ជារចនាបថស្ថាបត្យកម្មដែលយកទម្រង់អគាររបស់ក្រិកបុរាណមកសាងសង់ជាអគាររដ្ឋធំៗ ដើម្បីបង្ហាញពីមោទនភាពជាតិ និងអំណាចរឹងមាំរបស់រដ្ឋាភិបាលព្រុស (Prussia)។ | ដូចជាការពាក់ឯកសណ្ឋានយោធាដ៏សមសួននិងតឹងរ៉ឹង ដើម្បីបង្ហាញពីភាពអង់អាច ស្ថិរភាព និងវិន័យរបស់ស្ថាប័នមួយ។ |
| Friderizianisches Rokoko | ជារចនាបថតុបតែងរាជវាំងពិសេសមួយប្រចាំតំបន់អាល្លឺម៉ង់ ដែលមានការតុបតែងលម្អិត ធ្ងន់ និងប្រណីតជាងបារាំង ដែលត្រូវបានរចនាឡើងសម្រាប់ប្រើប្រាស់ជាទីកន្លែងលំហែកាយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ផ្តាច់ចេញពីកិច្ចការរដ្ឋ។ | ដូចជាការរៀបចំបន្ទប់គេងផ្ទាល់ខ្លួនដោយមានពូកទន់ៗ និងការតុបតែងយ៉ាងស្រស់ស្អាត ដើម្បីទុកសម្រាប់សម្រាកកម្សាន្តនិងបំបាត់ស្ត្រេសពីការងារប្រចាំថ្ងៃ។ |
| Zopfstil | ជាទម្រង់ស្ថាបត្យកម្មអន្តរកាលនៅចុងសតវត្សទី១៨ ដែលផ្លាស់ប្តូរពីការតុបតែងរញ៉េរញ៉ៃ (Rococo) ទៅរកភាពសាមញ្ញ មានសណ្តាប់ធ្នាប់ និងមានតុល្យភាព (Classicism) ដោយកាត់បន្ថយការតុបតែងដែលមិនចាំបាច់។ | ដូចជាការកាត់សក់ដែលធ្លាប់តែរួញរញ៉េរញ៉ៃ មកចងជាកន្ទុយសេះយ៉ាងសាមញ្ញ gọnងាយ និងមានរបៀបរៀបរយ។ |
| Museumsbau | ជាការគិតគូររៀបចំស្ថាបត្យកម្មអគារតាំងពិព័រណ៍ដោយឡែក (សារមន្ទីរ) ឱ្យមានលក្ខណៈស័ក្តិសមទាំងផ្នែកសោភ័ណភាព ការរៀបចំពន្លឺ និងទម្រង់អគារ ដើម្បីលើកតម្លៃវត្ថុសិល្បៈនិងប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិឱ្យមានភាពលេចធ្លោបំផុត។ | ដូចជាការរៀបចំទូកញ្ចក់ពិសេសមួយដែលមានភ្លើងបំភ្លឺត្រឹមត្រូវ ដើម្បីដាក់តាំងបង្ហាញពានរង្វាន់មាសឱ្យលេចធ្លោជាងគេក្នុងផ្ទះ។ |
| Palingenesie | គឺជាទស្សនៈនៃការប្រោសឱ្យរស់ឡើងវិញនូវទម្រង់សិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្មបុរាណ (ជាពិសេសក្រិក) ដើម្បីយកមកប្រើប្រាស់កសាងអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ថ្មីមួយនៅក្នុងយុគសម័យទំនើប។ | ដូចជាការយករូបមន្តថ្នាំបុរាណដែលបាត់បង់យូរមកហើយ មកកែច្នៃផលិតជាថ្នាំទំនើបដើម្បីព្យាបាលជំងឺក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន។ |
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
