បញ្ហា (The Problem)៖ វិស័យផលិតឈីសនៅសហរដ្ឋអាមេរិកបានជួបប្រទះការធ្លាក់ចុះតម្លៃជាបន្តបន្ទាប់ពីឆ្នាំ ២០១៥ ដល់ដើមឆ្នាំ ២០១៩ ដោយសារតែកំណើននៃការផ្គត់ផ្គង់លើសលុបដែលបណ្តាលមកពីការផលិតទឹកដោះគោច្រើនពេក និងការធ្លាក់ចុះនៃការនាំចេញ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់គំរូសេដ្ឋកិច្ចមាត្រ និងទិន្នន័យប្រចាំខែពីឆ្នាំ ២០០០ ដល់ ២០១៩ ដើម្បីវិភាគទំនាក់ទំនង និងផលប៉ះពាល់រវាងបរិមាណផ្គត់ផ្គង់និងតម្លៃឈីស ក្រោមរចនាសម្ព័ន្ធទីផ្សារដែលមានអ្នកលក់តិចតួច។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| ARDL (2,1) Model គំរូ Autoregressive Distributed Lag (ARDL) កម្រិត (2,1) |
ជាគំរូដែលល្អបំផុតសម្រាប់ការសិក្សានេះ ដោយមានតម្លៃ BIC ទាបជាងគេ (-៥៣៤,៥៦) និងអាចចាប់យកទំនាក់ទំនងទាំងរយៈពេលខ្លី និងរយៈពេលវែងបានយ៉ាងច្បាស់លាស់។ | ទាមទារការជ្រើសរើសចំនួន Lags យ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្ន និងការធ្វើតេស្ត Cointegration (Bounds test) ដើម្បីបញ្ជាក់ពីសុពលភាព។ | កំណើនផ្គត់ផ្គង់ ១% បណ្តាលឱ្យតម្លៃធ្លាក់ចុះ ០,៨៧% ភ្លាមៗ និងធ្លាក់ចុះ ១,៨៩% ក្នុងរយៈពេលវែង។ |
| ARDL (2,0) Model គំរូ Autoregressive Distributed Lag (ARDL) កម្រិត (2,0) |
មានភាពសាមញ្ញជាង ដោយមិនបញ្ចូលអថេរ Lag សម្រាប់ការផ្គត់ផ្គង់ក្នុងរយៈពេលខ្លី។ | មានតម្លៃ BIC ខ្ពស់ជាងបន្តិច (-៥៣៣,៧៩) និងអាចប៉ាន់ស្មានផលប៉ះពាល់រយៈពេលវែងខ្ពស់ជ្រុល។ | ប៉ាន់ស្មានថាការធ្លាក់ចុះតម្លៃរយៈពេលវែងមានទំហំធំដល់ទៅ ២,២៩% សម្រាប់កំណើនផ្គត់ផ្គង់ ១%។ |
| ARDL (3,1) Model គំរូ Autoregressive Distributed Lag (ARDL) កម្រិត (3,1) |
អាចចាប់យកទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្រ្តតម្លៃបានកាន់តែឆ្ងាយ (រហូតដល់ lag ទី៣) ដែលល្អសម្រាប់ភាពប្រែប្រួលស្មុគស្មាញ។ | មានហានិភ័យនៃការបញ្ចូលអថេរច្រើនពេក (Overparameterization) ហើយលទ្ធផលនៃផលប៉ះពាល់រយៈពេលវែងមិនមានកម្រិតភាពជឿជាក់ខ្ពស់តាមស្តង់ដារស្ថិតិ (Not significant at 5% level)។ | មិនបង្ហាញពីឥទ្ធិពលរយៈពេលវែងដែលមានភាពជឿជាក់គ្រប់គ្រាន់ (p>0.05 សម្រាប់ LR St)។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រនេះមិនទាមទារផ្នែករឹង (Hardware) ទំហំធំនោះទេ ប៉ុន្តែត្រូវការទិន្នន័យទីផ្សារប្រចាំខែដែលមានរយៈពេលវែង និងជំនាញច្បាស់លាស់ក្នុងការប្រើប្រាស់កម្មវិធីសេដ្ឋកិច្ចមាត្រ។
ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់ទិន្នន័យទាំងស្រុងពីក្រសួងកសិកម្មសហរដ្ឋអាមេរិក (USDA) និងផ្តោតលើទីផ្សារឈីសដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធអ្នកលក់តិចតួច (Oligopolistic market)។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា រចនាសម្ព័ន្ធទីផ្សារកសិកម្ម (ឧ. ស្រូវ ឬស្វាយចន្ទី) ភាគច្រើនមានភាពប្រកួតប្រជែងខ្ពស់នៅកម្រិតកសិករ ប៉ុន្តែអាចមានចរិតជា Oligopsony នៅកម្រិតឈ្មួញកណ្តាល ឬរោងម៉ាស៊ីន ដូច្នេះអាកប្បកិរិយានៃការឆ្លើយតបតម្លៃអាចមានភាពខុសគ្នាពីបរិបទអាមេរិក។
ទោះបីជាបរិបទសេដ្ឋកិច្ចខុសគ្នា ប៉ុន្តែគំរូសេដ្ឋកិច្ចមាត្រ ARDL នេះមានសក្តានុពលខ្ពស់ណាស់ក្នុងការយកមកអនុវត្តវិភាគបញ្ហាធ្លាក់ចុះតម្លៃកសិផលនៅកម្ពុជា។
ការប្រើប្រាស់គំរូ ARDL ដើម្បីវាស់វែងពីសន្ទុះ និងឥទ្ធិពលចុងក្រោយនៃការផ្គត់ផ្គង់លើសលុប នឹងជួយឱ្យអ្នកពាក់ព័ន្ធនៅកម្ពុជាអាចរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រទប់ទល់ហានិភ័យទីផ្សារបានទាន់ពេលវេលា និងមានប្រសិទ្ធភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Autoregressive distributed lag model (គំរូ Autoregressive Distributed Lag - ARDL) | ជាគំរូស្ថិតិសេដ្ឋកិច្ចមាត្រដែលប្រើប្រាស់ដើម្បីវាស់វែងឥទ្ធិពលនៃអថេរឯករាជ្យ (ដូចជាការផ្គត់ផ្គង់) ទៅលើអថេរអាស្រ័យ (ដូចជាតម្លៃ) ទាំងក្នុងរយៈពេលខ្លី និងរយៈពេលវែង ដោយគិតបញ្ចូលទាំងទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្រ្តកន្លងមករបស់អថេរទាំងនោះរួមគ្នា។ | ដូចជាការទស្សន៍ទាយពិន្ទុប្រឡងរបស់អ្នកដោយផ្អែកលើការខិតខំរៀនថ្ងៃនេះ (ឥទ្ធិពលរយៈពេលខ្លី) និងទម្លាប់រៀនរបស់អ្នកកាលពីប៉ុន្មានខែមុន (ឥទ្ធិពលរយៈពេលវែង)។ |
| Oligopolistic market (រចនាសម្ព័ន្ធទីផ្សារអ្នកលក់តិចតួច) | ជាទម្រង់ទីផ្សារមួយដែលមានក្រុមហ៊ុនខ្នាតធំតែមួយក្តាប់តូចជាអ្នកគ្រប់គ្រងការផ្គត់ផ្គង់ភាគច្រើននៅក្នុងឧស្សាហកម្ម ដែលផ្តល់អំណាចឱ្យពួកគេអាចកំណត់ ឬជះឥទ្ធិពលលើតម្លៃទីផ្សារបាន ជាជាងទុកឱ្យទីផ្សារប្រកួតប្រជែងសេរីជាអ្នកកំណត់។ | ដូចជាក្រុមហ៊ុនបណ្តាញទូរស័ព្ទចល័តនៅក្នុងប្រទេសមួយដែលមានតែ៣ឬ៤ក្រុមហ៊ុនធំៗ ដែលពួកគេសង្កេតមើលគ្នាទៅវិញទៅមកដើម្បីកំណត់តម្លៃសេវាកម្ម។ |
| Cointegration (សមាហរណកម្ម) | ជាគោលគំនិតស្ថិតិដែលបង្ហាញថា ទោះបីជាអថេរពីរ (ឧទាហរណ៍៖ តម្លៃ និងការផ្គត់ផ្គង់ឈីស) ប្រែប្រួលឡើងចុះមិនទៀងទាត់រៀងៗខ្លួនក្នុងរយៈពេលខ្លីយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ពួកវានៅតែរក្សាទំនាក់ទំនង និងដើរស្របគ្នាក្នុងទិសដៅមួយច្បាស់លាស់នៅពេលវិភាគក្នុងរយៈពេលវែង។ | ដូចជាម្ចាស់និងសត្វឆ្កែដែលដើរលេងជាមួយគ្នា ទោះបីជាឆ្កែរត់ចុះឡើងឆ្វេងស្តាំពេលកំពុងដើរ (បម្រែបម្រួលរយៈពេលខ្លី) តែទីបំផុតអ្នកទាំងពីរនៅតែធ្វើដំណើរទៅកាន់គោលដៅតែមួយ (ទំនាក់ទំនងរយៈពេលវែង)។ |
| Price softening (ការធ្លាក់ចុះតម្លៃសន្សឹមៗ) | ជាបាតុភូតសេដ្ឋកិច្ចដែលតម្លៃនៃទំនិញណាមួយមាននិន្នាការធ្លាក់ចុះបន្តិចម្តងៗនិងអូសបន្លាយពេលយូរ ជាទូទៅបណ្តាលមកពីកំណើនការផ្គត់ផ្គង់ដែលកើនឡើងលឿនជាងតម្រូវការទីផ្សារ។ | ដូចជាកង់ដែលត្រូវបន្លាចាក់ធ្លាយខ្យល់បន្តិចម្តងៗ វាមិនផ្ទុះបែកភ្លាមៗទេ តែវានឹងបន្តស្រកខ្យល់រហូតដល់ធូរ។ |
| Error correction model (គំរូកែតម្រូវកំហុស) | ជាយន្តការគណិតវិទ្យានៅក្នុងគំរូសេដ្ឋកិច្ចមាត្រ ដែលប្រើសម្រាប់វាស់វែងអំពីល្បឿន ឬថាតើទីផ្សារត្រូវការពេលវេលាយូរប៉ុណ្ណាដើម្បីងើបឡើងវិញ និងត្រលប់ទៅរកភាពមានតុល្យភាពវិញ បន្ទាប់ពីមានការរង្គោះរង្គើ (Shocks) ឬការប្រែប្រួលភ្លាមៗ។ | ដូចជារ៉ឺស័រទ្វារដែលអាចទាញទ្វារឱ្យបិទមកកន្លែងដើមវិញដោយស្វ័យប្រវត្តិ បន្ទាប់ពីមាននរណាម្នាក់រុញបើកវា។ |
| Bounds test (ការធ្វើតេស្ត Bounds) | ជាវិធីសាស្ត្រធ្វើតេស្តសម្មតិកម្មស្ថិតិដែលត្រូវបានប្រើជាញឹកញាប់រួមជាមួយគំរូ ARDL ដើម្បីបញ្ជាក់ឱ្យច្បាស់ថាតើអថេរដែលកំពុងសិក្សាពិតជាមានទំនាក់ទំនងស្ថិរភាពនឹងគ្នាក្នុងរយៈពេលវែង (Cointegration) ប្រាកដមែនឬអត់។ | ដូចជាការប្រើម៉ាស៊ីនស្កេនដើម្បីត្រួតពិនិត្យគ្រឹះអគារឱ្យច្បាស់សិន មុននឹងសន្និដ្ឋានថាអគារនេះពិតជារឹងមាំអាចឈរជើងបានយូរអង្វែងមែន។ |
| Cournot model (គំរូ Cournot) | ជាទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងទីផ្សារ Oligopoly ដែលសន្មតថាក្រុមហ៊ុននីមួយៗសម្រេចចិត្តថាតើត្រូវផលិតទំនិញក្នុងបរិមាណប៉ុន្មានដោយឯករាជ្យនិងក្នុងពេលដំណាលគ្នា ដោយសន្មតថាក្រុមហ៊ុនគូប្រជែងនឹងមិនផ្លាស់ប្តូរបរិមាណផលិតកម្មរបស់ពួកគេនោះទេ។ | ដូចជាហាងលក់កាហ្វេពីរនៅក្បែរគ្នា ដែលហាងនីមួយៗត្រូវប៉ាន់ស្មានទុកជាមុនថាគូប្រជែងនឹងឆុងកាហ្វេប៉ុន្មានកែវលក់ថ្ងៃនេះ ដើម្បីកំណត់បរិមាណកាហ្វេដែលខ្លួនត្រូវធ្វើដោយមិនប្រាប់គ្នា។ |
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
