បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិភាក្សាអំពីបញ្ហាភាពស្របច្បាប់ និងប្រសិទ្ធភាពសេដ្ឋកិច្ចនៃការប្រើប្រាស់យន្តការផាកពិន័យ នៅក្នុងកិច្ចសន្យាពហុភាគីនៃទីផ្សារអគ្គិសនីនូវែលសេឡង់ (NZEM) ដែលប្រតិបត្តិការដោយមិនពឹងផ្អែកលើច្បាប់លក្ខន្តិកៈរបស់រដ្ឋ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវិភាគផ្អែកលើការត្រួតស៊ីគ្នារវាងច្បាប់កិច្ចសន្យា និងទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ច ដើម្បីវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាពនៃយន្តការអភិបាលកិច្ច និងការដោះស្រាយវិវាទរបស់ទីផ្សារ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Multilateral Contract Governance (NZEM ISO Model) អភិបាលកិច្ចតាមកិច្ចសន្យាពហុភាគីដោយស្ម័គ្រចិត្ត (គំរូ NZEM) |
មានភាពបត់បែនខ្ពស់ក្នុងការឆ្លើយតបទៅនឹងបម្រែបម្រួលបច្ចេកវិទ្យា និងជួយកាត់បន្ថយការចំណាយលើការត្រួតពិនិត្យ តាមរយៈយន្តការផាកពិន័យខ្ពស់ដែលជំរុញឱ្យមានការគោរពច្បាប់។ | ប្រឈមនឹងភាពចម្រូងចម្រាសផ្នែកច្បាប់ទាក់ទងនឹងយុត្តាធិការនៃការផាកពិន័យ (Penalty Doctrine) និងមានភាពតានតឹងរវាងប្រសិទ្ធភាពរដ្ឋបាល និងយុត្តិធម៌ធម្មជាតិ។ | ទីផ្សារដំណើរការប្រកបដោយជោគជ័យ និងមានស្ថិរភាពដោយមានការផាកពិន័យចំនួន ៧០ករណី (ទំហំទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១៥ម៉ឺនដុល្លារ) ក្នុងរយៈពេលជិត៣ឆ្នាំ ដោយរក្សាបាននូវទំនុកចិត្ត និងទប់ស្កាត់ការរំខានទីផ្សាររាប់លានដុល្លារ។ |
| Statutory Regulation (Heavy-Handed Regulation) ការគ្រប់គ្រងតឹងរ៉ឹងតាមច្បាប់លក្ខន្តិកៈរបស់រដ្ឋ |
មានអំណាចផ្លូវច្បាប់រឹងមាំ និងមានស្តង់ដារឯកសណ្ឋានដែលធានាបាននូវការអនុវត្តពេញលេញពីសំណាក់រដ្ឋ។ | មានភាពស្មុគស្មាញផ្នែកនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច ខ្វះព័ត៌មានគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការសម្រេចចិត្ត (Asymmetric Information) និងយឺតយ៉ាវក្នុងការបន្សាំខ្លួនទៅនឹងបច្ចេកវិទ្យាថ្មីៗ។ | ឯកសារបញ្ជាក់ថាវិធីសាស្រ្តនេះផ្តល់លទ្ធផលសេដ្ឋកិច្ចខ្សោយ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរទៅរកការគ្រប់គ្រងបែបស្រាល (Light Regulation) វិញ។ |
| Traditional Court-Based Contract Enforcement ការអនុវត្តកិច្ចសន្យាទ្វេភាគីតាមប្រព័ន្ធតុលាការ |
ផ្តល់ការការពារយ៉ាងរឹងមាំនូវគោលការណ៍យុត្តិធម៌ធម្មជាតិ និងផ្តោតលើការផ្តល់សំណងពិតប្រាកដដល់ជនរងគ្រោះ។ | ដំណើរការយឺតយ៉ាវ ចំណាយច្រើន និងមិនគាំទ្រការផាកពិន័យលើសពីទំហំខូចខាត (Non-compensatory penalties) ដែលធ្វើឱ្យវាបរាជ័យក្នុងការការពារស្ថិរភាពទីផ្សារទាំងមូល។ | សមាជិកទីផ្សារជ្រើសរើសមិនប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធតុលាការសម្រាប់ការដោះស្រាយវិវាទបន្ទាន់ ដោយងាកមកប្រើប្រាស់គណៈកម្មាធិការឯករាជ្យជំនួសវិញ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ឯកសារនេះបានលើកឡើងពីតុល្យភាពយ៉ាងសំខាន់រវាងការចំណាយធនធានលើការត្រួតពិនិត្យ (Monitoring Costs) និងការផ្តល់ការលើកទឹកចិត្ត (Incentives) ដោយសង្កត់ធ្ងន់ថាការមានប្រព័ន្ធផាកពិន័យច្បាស់លាស់ជួយសន្សំសំចៃធនធានបានច្រើន។
ការសិក្សានេះផ្តោតទាំងស្រុងលើទីផ្សារអគ្គិសនីរបស់ប្រទេសនូវែលសេឡង់ (NZEM) ក្នុងចន្លោះឆ្នាំ១៩៩៧ ដល់ ១៩៩៩ ដែលជាប្រទេសមានប្រព័ន្ធច្បាប់ Common Law និងទីផ្សារសេរីរឹងមាំ។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការអនុវត្តគំរូនេះទាមទារការបន្សាំឱ្យស្របទៅនឹងប្រព័ន្ធច្បាប់ Civil Law របស់ខ្លួន និងបរិបទដែលស្ថាប័នរដ្ឋនៅមានឥទ្ធិពល និងការគ្រប់គ្រងខ្លាំងលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ។
ទោះបីជាមានភាពខុសគ្នានៃប្រព័ន្ធច្បាប់ក៏ដោយ គំរូអភិបាលកិច្ចតាមរយៈកិច្ចសន្យាពហុភាគីនេះ មានសក្តានុពលខ្ពស់ក្នុងការយកមកអនុវត្តសម្រាប់វិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធបណ្តាញនៅកម្ពុជា។
ជារួម ការរៀបចំយន្តការគ្រប់គ្រងទីផ្សារឯកជនដែលមានច្បាប់វិន័យរឹងមាំ និងមានសមត្ថភាពផាកពិន័យដើម្បីការពារ 'ផលប្រយោជន៍ទីផ្សាររួម' នឹងជួយលើកកម្ពស់តម្លាភាព ទាក់ទាញវិនិយោគិន និងជំរុញការប្រកួតប្រជែងនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Independent System Operator (ISO) | ជាស្ថាប័នឯករាជ្យដែលគ្រប់គ្រង និងប្រតិបត្តិការប្រព័ន្ធបណ្តាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ (ដូចជាបណ្តាញខ្សែបញ្ជូនអគ្គិសនីថ្នាក់ជាតិ) ប៉ុន្តែស្ថាប័ននេះមិនមែនជាម្ចាស់កម្មសិទ្ធិលើទ្រព្យសកម្មទាំងនោះទេ។ វាដើរតួជាអ្នកសម្របសម្រួល ដើម្បីធានាឱ្យមានការប្រកួតប្រជែងដោយស្មើភាពរវាងក្រុមហ៊ុនផលិត និងក្រុមហ៊ុនចែកចាយដោយគ្មានការលម្អៀង។ | ដូចជាអាជ្ញាកណ្តាលនៅក្នុងការប្រកួតបាល់ទាត់ ដែលជាអ្នកកាត់ក្តីនិងគ្រប់គ្រងដំណើរការនៃការប្រកួត ប៉ុន្តែគាត់មិនមែនជាម្ចាស់តារាងបាល់ទាត់ ឬម្ចាស់ក្រុមណាមួយឡើយ។ |
| Penalty doctrine | ជាគោលការណ៍នៃប្រព័ន្ធច្បាប់ទម្លាប់ (Common Law) ដែលរារាំងមិនឱ្យតុលាការទទួលស្គាល់ និងអនុវត្តលក្ខខណ្ឌផាកពិន័យនៅក្នុងកិច្ចសន្យា ដែលមានទំហំធំលើសពីការខូចខាតជាក់ស្តែង។ គោលការណ៍នេះផ្អែកលើទស្សនៈថា ច្បាប់រដ្ឋប្បវេណីមានតួនាទីត្រឹមតែផ្តល់សំណងនៃការខូចខាត (Compensation) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្រាប់ផ្តន្ទាទោស (Punishment) ដូចច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌទេ។ | ដូចជាការសន្យាថាបើអ្នកធ្វើបែកកែវទឹកតម្លៃ២ដុល្លារ អ្នកត្រូវសង១ម៉ឺនដុល្លារ។ តុលាការនឹងមិនបង្ខំឱ្យអ្នកសង១ម៉ឺនដុល្លារទេ ព្រោះវាជាការដាក់ទណ្ឌកម្មហួសហេតុ មិនមែនជាការសងការខាតបង់ពិតប្រាកដ។ |
| Efficient breach | ជាទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ច-ច្បាប់ដែលលើកឡើងថា ភាគីណាមួយគួរតែត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបំពានកិច្ចសន្យា ប្រសិនបើផលចំណេញដែលពួកគេទទួលបានពីការបំពាននោះ មានទំហំធំជាងចំនួនទឹកប្រាក់ដែលពួកគេត្រូវបង់សងការខូចខាតទៅឱ្យភាគីម្ខាងទៀត។ ទ្រឹស្តីនេះជឿថា ការធ្វើបែបនេះជួយឱ្យធនធានសេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានបង្វែរទៅរកការប្រើប្រាស់ដែលផ្តល់តម្លៃខ្ពស់បំផុត។ | ដូចជាអ្នកម៉ៅការសុខចិត្តបង់លុយសងជំងឺចិត្តចោលកិច្ចសន្យាសាងសង់ផ្ទះតូចមួយ ដើម្បីយកពេលទៅទទួលគម្រោងសាងសង់អគារពាណិជ្ជកម្មធំមួយដែលចំណេញលើសលុប ហើយទូទាត់រួចនៅតែចំណេញច្រើន។ |
| Liquidated damages clauses | ជាលក្ខខណ្ឌដែលបានចែងទុកជាមុននៅក្នុងកិច្ចសន្យា ដែលភាគីទាំងសងខាងបានព្រមព្រៀងគ្នាកំណត់នូវទំហំទឹកប្រាក់ជាក់លាក់មួយសម្រាប់សងសំណង ប្រសិនបើមានភាគីណាមួយបំពានកិច្ចសន្យា។ ដើម្បីឱ្យច្បាប់ទទួលស្គាល់ ទំហំទឹកប្រាក់នេះត្រូវតែជាការប៉ាន់ស្មានដ៏សមហេតុផលនៃការខូចខាតដែលអាចកើតមាន មិនមែនជាការគំរាមកំហែងពិន័យទេ។ | ដូចជាការព្រមព្រៀងគ្នាមុនថា បើជាងធ្វើផ្ទះយឺតយ៉ាវ១ថ្ងៃ ត្រូវកាត់លុយ៥០ដុល្លារ ដែល៥០ដុល្លារនេះគឺស្មើនឹងថ្លៃឈ្នួលផ្ទះដែលម្ចាស់ផ្ទះត្រូវទៅជួលគេស្នាក់នៅបណ្តោះអាសន្ន។ |
| Natural justice | ជាគោលការណ៍នីតិវិធីយុត្តិធម៌ជាមូលដ្ឋាន ដែលធានាថាដំណើរការសម្រេចក្តី ឬការដាក់ពិន័យណាមួយត្រូវតែមានភាពត្រឹមត្រូវ និងមិនលម្អៀង។ វាទាមទារឱ្យភាគីដែលរងការចោទប្រកាន់ ត្រូវតែមានសិទ្ធិបានដឹងច្បាស់ពីបទចោទប្រកាន់មកលើខ្លួន និងមានឱកាសគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការតតាំង បកស្រាយ ឬការពារខ្លួន មុនពេលស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធធ្វើការសម្រេចចិត្ត។ | ដូចជាសិស្សដែលគ្រូចោទថាលួចចម្លងវិញ្ញាសា ត្រូវតែមានឱកាសបកស្រាយនិងហៅមិត្តភក្តិមកជួយធ្វើជាសាក្សីបំភ្លឺសិន មុនពេលគ្រូសម្រេចចិត្តដកពិន្ទុរបស់គេ។ |
| Multilateral contract | ជាប្រភេទកិច្ចសន្យាដែលមានភាគីចូលរួមចុះហត្ថលេខាច្រើនជាងពីរ (ឧទាហរណ៍ ក្រុមហ៊ុនរាប់សិប) ដែលភាគីទាំងអស់យល់ព្រមគោរពតាមលក្ខខណ្ឌ និងវិធានរួមតែមួយ។ នៅក្នុងក្របខ័ណ្ឌទីផ្សារឯកជន កិច្ចសន្យានេះដើរតួជាច្បាប់ធម្មនុញ្ញដែលគ្រប់គ្រងសកម្មភាព និងការដោះស្រាយវិវាទរបស់សមាជិកទាំងអស់។ | ដូចជាបទបញ្ជាផ្ទៃក្នុងរបស់ក្លឹបហាត់ប្រាណ ដែលសមាជិករាប់រយនាក់ត្រូវចុះហត្ថលេខា និងគោរពតាមវិធានការរួមតែមួយ (ដូចជាមិនត្រូវស្រែកឡូឡា ឬមិនបោះចោលឧបករណ៍រាយប៉ាយ) ដើម្បីអាចប្រើប្រាស់ទីតាំងបាន។ |
| Expected penalty | ជារូបមន្តគណនាសេដ្ឋកិច្ចសម្រាប់ការអនុវត្តច្បាប់ ដែលត្រូវបានកំណត់ដោយយក "ទំហំនៃការខូចខាតជាមធ្យម" គុណនឹង "ប្រូបាប៊ីលីតេ (ឱកាស) ដែលបទល្មើសនោះនឹងត្រូវបានរកឃើញ"។ ទ្រឹស្តីនេះបញ្ជាក់ថា ប្រសិនបើការតាមដានពិបាករកឃើញអ្នកបំពាន គេត្រូវដាក់ការពិន័យឱ្យបានធ្ងន់ធ្ងរ ទើបវាមានឥទ្ធិពលស្មើនឹងការខូចខាត និងអាចទប់ស្កាត់ការបំពានបាន។ | បើចោរលួចលុយ១០០ដុល្លារ ហើយមានឱកាសត្រូវគេចាប់បានត្រឹមតែ១០% នោះតុលាការត្រូវដាក់ពិន័យ១០០០ដុល្លារ ទើបធ្វើឱ្យចោរខ្លាចរអា (ព្រោះ ១០០០$ x ១០% = ១០០$ ដែលស្មើនឹងលុយដែលខ្លួនចង់លួច)។ |
| Strict negligence | ជាគោលការណ៍នៃការទទួលខុសត្រូវ (ប្រើក្នុងបរិបទកិច្ចសន្យាពហុភាគីនេះ) ដែលតម្រូវឱ្យភាគីហត្ថលេខីនៃកិច្ចសន្យា ត្រូវតែទទួលខុសត្រូវទាំងស្រុងចំពោះផលវិបាកនៃការបំពានទាំងឡាយ ទោះបីជាការបំពាននោះមិនមែនធ្វើឡើងដោយពួកគេផ្ទាល់ ប៉ុន្តែបង្កឡើងដោយតតិយជន ឬអ្នកម៉ៅការបន្តដែលពួកគេបានជួលមកក៏ដោយ។ | ដូចជាម្ចាស់ក្រុមហ៊ុនរថយន្តក្រុងត្រូវទទួលខុសត្រូវសងការខូចខាតដល់អ្នកដំណើរដែលរងរបួស ទោះបីជាគ្រោះថ្នាក់នោះបណ្តាលមកពីតៃកុងឡានដែលក្រុមហ៊ុនជួលមកធ្វើការធ្វេសប្រហែសបើកបរលឿនក៏ដោយ។ |
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
