បញ្ហា (The Problem)៖ អត្ថបទនេះលើកឡើងពីបញ្ហានៃការមិនទទួលស្គាល់ចំណេះដឹងរបស់ជនជាតិដើមភាគតិច (Indigenous Knowledge) នៅក្នុងក្របខ័ណ្ឌវិទ្យាសាស្ត្រលោកខាងលិច ជាពិសេសនៅពេលដែលក្រុមហ៊ុនរ៉ែពេជ្រប្រើប្រាស់ការស្រាវជ្រាវតាមបែបបណ្ឌិតសភាដើម្បីទាត់ចោលចំណេះដឹងទាំងនេះក្នុងគោលបំណងកេងប្រវ័ញ្ចធនធានធម្មជាតិ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់ការវិភាគឯកសារ និងការត្រួតពិនិត្យផ្លូវច្បាប់ ដើម្បីវាយតម្លៃពីការអនុវត្តគម្រោងរ៉ែពេជ្ររបស់ក្រុមហ៊ុន DeBeers នៅក្នុងសហគមន៍ Attawapiskat នៃប្រទេសកាណាដា។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Western Academic/Scientific Approach (Corporate EIA) វិធីសាស្ត្រសិក្សាតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រលោកខាងលិច (ប្រើក្នុងការវាយតម្លៃបរិស្ថានដោយក្រុមហ៊ុន) |
មានស្តង់ដារច្បាស់លាស់ និងត្រូវបានទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយពីរដ្ឋាភិបាល និងស្ថាប័នគ្រប់គ្រងច្បាប់។ | មើលរំលងបរិបទវប្បធម៌ វាយតម្លៃទាបលើចំណេះដឹងប្រពៃណី និងរចនាឡើងដើម្បីបម្រើរបៀបវារៈរបស់ក្រុមហ៊ុន (កេងប្រវ័ញ្ចធនធាន)។ | ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាលេសដើម្បីច្រានចោលចំណេះដឹងជនជាតិដើមភាគតិច និងយ당យកភាពស្របច្បាប់សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍគម្រោងរុករករ៉ែ។ |
| Indigenous Knowledge System (TEK) ប្រព័ន្ធចំណេះដឹងជនជាតិដើមភាគតិច (ចំណេះដឹងអេកូឡូស៊ីប្រពៃណី) |
ផ្អែកលើការសង្កេតរាប់ពាន់ឆ្នាំ មានលក្ខណៈគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ (Holistic) និងធានាបាននូវការអភិរក្សធនធានធម្មជាតិរយៈពេលវែង។ | ជារឿយៗត្រូវបានអ្នកខាងក្រៅយល់ច្រឡំថាជា 'ទេវកថា' ឬមិនមានសុពលភាព ដោយសារខ្វះយន្តការផ្ទៀងផ្ទាត់តាមបែបបស្ចិមប្រទេស។ | ផ្តល់នូវព័ត៌មានប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអេកូឡូស៊ីយ៉ាងសុក្រឹត (ឧ. ចំនួនសត្វ Beaver និង Moose) នៅពេលដែលត្រូវបានបកស្រាយយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។ |
| Participatory Indigenous Research ការស្រាវជ្រាវដោយមានការចូលរួមពីជនជាតិដើមភាគតិច |
ផ្តល់អំណាចដល់សហគមន៍ក្នុងការគ្រប់គ្រងទិន្នន័យ គោរពក្រមសីលធម៌ និងធានាថាការស្រាវជ្រាវផ្តល់ប្រយោជន៍ដល់មូលដ្ឋានពិតប្រាកដ។ | ជួបប្រទះការរើសអើង និងការរារាំង (Gatekeeping) ពីសំណាក់អ្នកប្រាជ្ញលោកខាងលិចដែលចង់រក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងចំណេះដឹង។ | តម្រូវឱ្យមានការចរចាអំណាចរវាងសហគមន៍ និងស្ថាប័នស្រាវជ្រាវ ដើម្បីសំយោគចំណេះដឹងពិតប្រាកដ (Knowledge Synthesis)។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះមិនបានបញ្ជាក់ពីតម្រូវការផ្នែករឹង (Hardware) ឬផ្នែកទន់ (Software) នោះទេ ប៉ុន្តែវាទាមទារយ៉ាងខ្លាំងនូវការផ្លាស់ប្តូរអាកប្បកិរិយា ពេលវេលា និងការគោរពសិទ្ធិមនុស្ស។
ការសិក្សានេះផ្តោតលើសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិច Omushkegowuk (Swampy Cree) នៅតំបន់ Attawapiskat ភាគខាងជើងប្រទេសកាណាដា ជុំវិញគម្រោងរុករករ៉ែពេជ្រ។ ទិន្នន័យត្រូវបានប្រមូល និងវិភាគដោយក្រុមហ៊ុនរ៉ែ ដែលបង្កឱ្យមានភាពលំអៀងយ៉ាងខ្លាំងដោយប្រើប្រាស់ទស្សនៈអឺរ៉ុប (Eurocentric) ដើម្បីទាត់ចោលចំណេះដឹងប្រពៃណី។ នេះជាមេរៀនដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រទេសកាម្ពុជា ព្រោះការវាយតម្លៃបរិស្ថានដោយក្រុមហ៊ុនវិនិយោគជារឿយៗតែងតែមើលរំលងតម្លៃវប្បធម៌ និងចំណេះដឹងរបស់សហគមន៍មូលដ្ឋានក្នុងតំបន់អភិវឌ្ឍន៍។
ទោះបីជាការសិក្សានេះធ្វើឡើងនៅបរទេសក៏ដោយ ក៏គំនិតនិងការរិះគន់នេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការការពារសិទ្ធិ និងធនធានធម្មជាតិនៅកម្ពុជា។
ការរួមបញ្ចូលចំណេះដឹងប្រពៃណី (TEK) ទៅក្នុងគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍន៍ នឹងជួយទប់ស្កាត់ការកេងប្រវ័ញ្ចធនធានដែលលាក់កំបាំងក្រោមផ្លាក 'ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ' និងធានាបាននូវយុត្តិធម៌សង្គម-បរិស្ថាន។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Epistemological Ethnocentrism (ជាតិពន្ធុនិយមផ្នែកចំណេះដឹង) | ការចាត់ទុកប្រព័ន្ធចំណេះដឹង របៀបគិត ឬវិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវរបស់វប្បធម៌ខ្លួនឯង (ជាពិសេសវិទ្យាសាស្ត្រលោកខាងលិច) ថាត្រឹមត្រូវនិងមានតម្លៃខ្ពស់ជាងគេបំផុត ហើយប្រើវាជាស្តង់ដារតែមួយគត់ដើម្បីវាយតម្លៃ វិនិច្ឆ័យ ឬទាត់ចោលសុពលភាពចំណេះដឹងរបស់វប្បធម៌ដទៃ។ | ដូចជាអ្នកពាក់វ៉ែនតាពណ៌ក្រហម ហើយប្រកែកថាពិភពលោកទាំងមូលមានតែពណ៌ក្រហម ដោយបដិសេធមិនជឿអ្នកដទៃដែលមើលឃើញពណ៌ធម្មជាតិពិតប្រាកដ។ |
| Traditional Ecological Knowledge (ចំណេះដឹងអេកូឡូស៊ីប្រពៃណី) | ប្រព័ន្ធចំណេះដឹង ការអនុវត្ត និងជំនឿដែលបានប្រមូលផ្តុំ និងវិវត្តពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់តាមរយៈបទពិសោធន៍រស់នៅផ្ទាល់របស់ជនជាតិដើមភាគតិចជាមួយធម្មជាតិ ដែលជួយពួកគេក្នុងការគ្រប់គ្រងធនធាន អភិរក្ស និងរក្សាតុល្យភាពបរិស្ថាន។ | ដូចជាសៀវភៅកំណត់ហេតុរាប់ពាន់ឆ្នាំដែលកត់ត្រាពីអាកាសធាតុ ឥរិយាបថសត្វ និងរដូវកាល ដែលចាស់ទុំប្រាប់តកូនចៅដើម្បីដឹងពីពេលណាត្រូវដាំដុះឬនេសាទដោយមិនបំផ្លាញធម្មជាតិ។ |
| Sui generis rights (សិទ្ធិពិសេសពីកំណើត) | នៅក្នុងបរិបទច្បាប់ នេះសំដៅលើសិទ្ធិដែលមានលក្ខណៈពិសេសដាច់ដោយឡែក ដែលមានតាំងពីដើមរៀងមកជារបស់ជនជាតិដើមភាគតិច ដោយមិនពឹងផ្អែកលើការបង្កើត ការផ្តល់ឱ្យ ឬក្របខ័ណ្ឌនៃប្រព័ន្ធច្បាប់លោកខាងលិច (Common Law) នោះទេ។ | ដូចជាសិទ្ធិធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះដែលបុព្វបុរសអ្នកសាងសង់ទុកឱ្យអ្នក ដោយមិនចាំបាច់មានក្រដាសស្នាមអនុញ្ញាតពីអ្នកចំណូលថ្មីដែលទើបតែដើរចូលមកនោះទេ។ |
| Academic gatekeeping (ការរារាំងច្រកចូលផ្នែកសិក្សាធិការ) | សកម្មភាពដែលស្ថាប័នសិក្សា ឬអ្នកប្រាជ្ញដែលមានអំណាច រារាំងមិនឱ្យមានការទទួលស្គាល់នូវរបកគំហើញ ទ្រឹស្តី ឬវិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវថ្មីៗ (ដូចជាវិធីសាស្ត្ររបស់ជនជាតិដើមភាគតិច) ក្នុងគោលបំណងការពារអំណាច និងរក្សាភាពលេចធ្លោនៃប្រព័ន្ធចំណេះដឹងចាស់របស់ខ្លួន។ | ដូចជាអ្នកយាមទ្វារក្លឹបដែលអនុញ្ញាតឱ្យចូលតែអ្នកណាដែលស្លៀកពាក់តាមស្តង់ដារដែលខ្លួនចូលចិត្ត ហើយដេញអ្នកផ្សេងចេញ ទោះបីជាពួកគេមានលុយទិញសំបុត្រក៏ដោយ។ |
| Fiduciary obligation (កាតព្វកិច្ចឈរលើទំនុកចិត្ត) | ជាកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់និងសីលធម៌ដ៏តឹងរ៉ឹងរបស់រដ្ឋាភិបាល ឬភាគីដែលមានអំណាចជាង ក្នុងការការពារផលប្រយោជន៍ និងធ្វើសកម្មភាពដោយស្មោះត្រង់បំផុតសម្រាប់សហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិច មុននឹងអនុញ្ញាតឱ្យមានការអភិវឌ្ឍន៍ណាមួយនៅលើទឹកដីរបស់ពួកគេ។ | ដូចជាតួនាទីរបស់អ្នកអាណាព្យាបាលដែលត្រូវតែមើលថែ និងការពារទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ក្មេងកំព្រាដោយសុចរិត មិនមែនយកមកធ្វើជាប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនឡើយ។ |
| Aboriginal title (កម្មសិទ្ធិជនជាតិដើមភាគតិច) | ជាទម្រង់នៃសិទ្ធិស្របច្បាប់លើដីធ្លី ដែលទទួលស្គាល់ថាជនជាតិដើមភាគតិចជាម្ចាស់ និងមានសិទ្ធិប្រើប្រាស់ គ្រប់គ្រង និងទាញយកធនធាន (រួមទាំងរ៉ែ) នៅលើទឹកដីប្រពៃណីរបស់ពួកគេ មិនមែនត្រឹមតែមានសិទ្ធិក្នុងការបរបាញ់ ឬបេះផ្លែឈើនោះទេ។ | ដូចជាការកាន់ប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិប្លង់រឹងដែលបញ្ជាក់ថាអ្នកជាម្ចាស់ដីនោះពេញលេញ ដែលមានសិទ្ធិសម្រេចចិត្តលើដីនោះ មិនមែនគ្រាន់តែជាអ្នកសុំជួលដីគេដើម្បីដាំបន្លែនោះទេ។ |
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
