បញ្ហា (The Problem)៖ និក្ខេបបទនេះស៊ើបអង្កេតអំពីកត្តាសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គម-សេដ្ឋកិច្ច ដែលជះឥទ្ធិពលដល់បរិមាណនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីត (CO2) នៅក្នុងតំបន់រដ្ឋបាលក្រុងចំនួន 290 របស់ប្រទេសស៊ុយអែត។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្របរិមាណតាមរយៈការវិភាគទិន្នន័យ Panel ដោយផ្អែកលើការសម្មតិកម្ម Environmental Kuznets Curve (EKC) និងគំរូ STIRPAT។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Pooled Ordinary Least Square (OLS) Regression - Modified STIRPAT Model ការវិភាគតំរែតំរង់កម្រិតអប្បបរមាធម្មតា (គំរូ STIRPAT ដែលបានកែសម្រួល) |
អនុញ្ញាតឱ្យធ្វើតេស្តសម្មតិកម្មលើកត្តាជម្រុញបុគ្គល (ប្រជាជន, ចំណូល, បច្ចេកវិទ្យា) ព្រមទាំងងាយស្រួលក្នុងការបកស្រាយលទ្ធផលជាទម្រង់ភាពយឺត (Elasticity)។ | មិនអាចដោះស្រាយបញ្ហាអថេរដែលមិនបានសង្កេតឃើញ (Unobserved heterogeneity) បានល្អដូចគំរូ Fixed Effects នោះទេ ដោយសារការប្រើប្រាស់ទិន្នន័យច្របាច់បញ្ចូលគ្នា។ | រកឃើញថាចំនួនប្រជាជនមានឥទ្ធិពលខ្លាំងជាងគេ (កើន ១% ធ្វើឱ្យ CO2 កើន ០.៩៧៣%) ខណៈដង់ស៊ីតេប្រជាជនមានទំនាក់ទំនងអវិជ្ជមាន (-០.១១១%)។ |
| Quadratic Regression - Environmental Kuznets Curve (EKC) ការតំរែតំរង់ទម្រង់ការ៉េ (សាកល្បងទ្រឹស្ដីខ្សែរកោងបរិស្ថានខូសណេត) |
អាចបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងមិនស្របគ្នា (Non-monotonic) រវាងកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងការបញ្ចេញឧស្ម័នពុល ដែលជួយទស្សន៍ទាយចំណុចកំពូលនៃការបំពុលបរិស្ថាន។ | ទាមទារទិន្នន័យដែលមានទំហំធំ និងកម្រិតចំណូលគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីអាចមើលឃើញចំណុចកំពូល (Turning point) ពិតប្រាកដ។ | បញ្ជាក់ពីអត្ថិភាពនៃខ្សែរកោង EKC ដោយបង្ហាញចំណុចកំពូលនៃចំណូល ៧៤៧,៨០៧ SEK ក្នុងមួយនាក់ ដែលបន្ទាប់ពីចំណុចនេះការបញ្ចេញ CO2 នឹងចាប់ផ្ដើមថយចុះ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ទោះបីជាឯកសារមិនបានបញ្ជាក់ចំៗពីកម្មវិធីកុំព្យូទ័រដែលបានប្រើប្រាស់ក្ដី ការសិក្សានេះទាមទារនូវប្រភពទិន្នន័យបន្ទះអថេរ (Panel Data) លម្អិត និងចំណេះដឹងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចវិទ្យាកម្រិតខ្ពស់។
ការសិក្សានេះផ្ដោតទាំងស្រុងលើក្រុងចំនួន ២៩០ នៅក្នុងប្រទេសស៊ុយអែត ដែលជាប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ មានស្ថាប័នរឹងមាំ និងមានច្បាប់បរិស្ថានតឹងរ៉ឹងរួចទៅហើយ។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជាដែលកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ លក្ខខណ្ឌសេដ្ឋកិច្ច និងរចនាសម្ព័ន្ធឧស្សាហកម្មមានភាពខុសគ្នាខ្លាំង ដែលអាចធ្វើឱ្យចំណុចកំពូលនៃកំណើនការបញ្ចេញឧស្ម័ន (Turning point) យោងតាមទ្រឹស្ដី EKC ទាមទារពេលវេលាយូរជាងនេះ ឬមានសភាពខុសគ្នា។
ទោះបីជាមានភាពខុសគ្នានៃបរិបទសេដ្ឋកិច្ចក្ដី គំរូ STIRPAT និងការតេស្តទ្រឹស្ដី EKC មានអត្ថប្រយោជន៍ខ្លាំងសម្រាប់ការរៀបចំគោលនយោបាយនៅកម្ពុជា។
សរុបមក ការប្រើប្រាស់គំរូ STIRPAT អនុញ្ញាតឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជាវាស់វែងយ៉ាងច្បាស់លាស់ពីកត្តាប្រជាសាស្ត្រ និងសេដ្ឋកិច្ចដែលជះឥទ្ធិពលដល់បរិស្ថាន ដើម្បីរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រអភិវឌ្ឍន៍ឆ្ពោះទៅរកសេដ្ឋកិច្ចបៃតង។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Environmental Kuznets Curve | ទ្រឹស្ដីសេដ្ឋកិច្ចបរិស្ថានដែលសន្មតថា ការបំពុលបរិស្ថានកើនឡើងនៅពេលសេដ្ឋកិច្ចចាប់ផ្ដើមអភិវឌ្ឍ ប៉ុន្តែក្រោយពេលចំណូលឈានដល់កម្រិតកំពូលមួយ (Turning Point) ការបំពុលនឹងចាប់ផ្ដើមថយចុះវិញដោយសារការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាស្អាត និងការផ្លាស់ប្ដូររចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ច។ | ដូចជាការសាងសង់ផ្ទះដំបូងដែលបង្កើតសំរាម និងធូលីច្រើន ប៉ុន្តែនៅពេលផ្ទះសាងសង់ជិតរួចរាល់ និងចាប់ផ្ដើមរៀបចំ ទីតាំងនោះនឹងត្រឡប់ជាស្អាតបាតវិញ។ |
| STIRPAT model | ជាម៉ូដែលគណិតវិទ្យា (Stochastic Impacts by Regression on Population, Affluence, and Technology) ដែលប្រើសម្រាប់វាស់វែង និងវិភាគឥទ្ធិពលដាច់ដោយឡែកពីគ្នានៃកត្តាប្រជាជន ចំណូល និងបច្ចេកវិទ្យា ទៅលើការប្រែប្រួលបរិស្ថាន។ | ដូចជាម៉ាស៊ីនស្កេនរាងកាយដែលអាចញែកប្រាប់យើងឱ្យដឹងថា តើបញ្ហាសុខភាពរបស់យើងបណ្ដាលមកពីចំណីអាហារ កង្វះលំហាត់ប្រាណ ឬតំណពូជក្នុងកម្រិតណាខ្លះ។ |
| Ecological elasticity | ទំហំនៃការឆ្លើយតបនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នពុល (ឬផលប៉ះពាល់បរិស្ថាន) នៅពេលដែលកត្តាជំរុញណាមួយ (ដូចជាកំណើនប្រជាជន ឬចំណូល) ប្រែប្រួល ១ភាគរយ។ | ដូចជារបៀបដែលកៅស៊ូយឺតឆ្លើយតបនៅពេលយើងទាញវា បើយើងទាញខ្លាំង (កំណើនសេដ្ឋកិច្ច) តើវានឹងយឺត (ការបំពុលបរិស្ថាន) ប៉ុន្មានសង់ទីម៉ែត្រ។ |
| Location Quotient (LQ) index | សន្ទស្សន៍ដែលប្រើសម្រាប់វាស់វែងកម្រិតនៃការប្រមូលផ្ដុំឧស្សាហកម្មជាក់លាក់ណាមួយនៅក្នុងតំបន់មួយ ដោយប្រៀបធៀបទៅនឹងកម្រិតមធ្យមនៃឧស្សាហកម្មនោះនៅទូទាំងប្រទេស។ នៅក្នុងការសិក្សានេះប្រើដើម្បីវាស់ស្ទង់ភាពតឹងណែននៃវិស័យផលិតកម្ម។ | ដូចជាការធៀបចំនួនហាងកាហ្វេនៅក្នុងខណ្ឌទួលគោកទៅនឹងចំនួនហាងកាហ្វេសរុបនៅទូទាំងភ្នំពេញ ដើម្បីដឹងថាខណ្ឌនេះសម្បូរហាងកាហ្វេជាងកន្លែងដទៃឬទេ។ |
| Pooled ordinary least square (OLS) regression | វិធីសាស្ត្រស្ថិតិដែលប្រមូលផ្ដុំទិន្នន័យពីតំបន់ខុសៗគ្នា និងពេលវេលាខុសៗគ្នាបញ្ចូលគ្នាតែមួយ រួចគូសបន្ទាត់តម្រែតម្រង់ដើម្បីរកមើលទំនាក់ទំនងរួមរវាងអថេរឯករាជ្យ និងអថេរអាស្រ័យ។ | ដូចជាការយកពិន្ទុប្រឡងរបស់សិស្សគ្រប់ថ្នាក់ក្នុងសាលា និងគ្រប់ឆមាសមកចាក់គរចូលគ្នាតែមួយ ដើម្បីគណនារកមើលថាតើម៉ោងសិក្សាបន្ថែមមានឥទ្ធិពលរួមប៉ុណ្ណាទៅលើពិន្ទុ។ |
| Multicollinearity | បញ្ហានៅក្នុងម៉ូដែលស្ថិតិដែលកើតឡើងនៅពេលអថេរឯករាជ្យពីរ ឬច្រើន (ឧទាហរណ៍៖ ចំនួនប្រជាជន និងដង់ស៊ីតេប្រជាជន) មានទំនាក់ទំនងគ្នាខ្លាំងពេក ដែលធ្វើឱ្យពិបាកក្នុងការកំណត់ថាតើអថេរមួយណាជាអ្នកជះឥទ្ធិពលពិតប្រាកដ។ | ដូចជានៅពេលមានមនុស្សពីរនាក់រុញរទេះរុញព្រមគ្នា ហើយយើងពិបាកនឹងដឹងថា តើកម្លាំងរុញរបស់នរណាម្នាក់ដែលធ្វើឱ្យរទេះនោះរំកិលទៅមុខលឿនជាង។ |
| Heteroscedasticity | បញ្ហាក្នុងការវិភាគតំរែតំរង់នៅពេលដែលកម្រិតនៃកំហុសបន្សល់ (Error Variance) មិនមានភាពថេរនៅទូទាំងតម្លៃនៃអថេរឯករាជ្យ ដែលអាចធ្វើឱ្យលទ្ធផលនៃតេស្តសម្មតិកម្មមិនច្បាស់លាស់។ | ដូចជាការបាញ់គោលដៅ ដែលនៅជិតអ្នកបាញ់ចំកណ្ដាលបានល្អ (កំហុសតូច) តែនៅពេលគោលដៅកាន់តែឆ្ងាយ ការបាញ់កាន់តែរាយប៉ាយ (កំហុសរីកធំ និងមិនថេរ)។ |
| Modernization theory | ទ្រឹស្ដីសង្គមវិទ្យា និងសេដ្ឋកិច្ចដែលពន្យល់ពីដំណើរការផ្លាស់ប្ដូរពីសង្គមប្រពៃណីទៅជាសង្គមទំនើប។ ក្នុងន័យបរិស្ថាន វាពន្យល់ថាការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច និងនគរូបនីយកម្មជំរុញឱ្យមានការបង្កើតបច្ចេកវិទ្យាថ្មីដែលកាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ថាមពល និងសន្សំសំចៃធនធាន។ | ដូចជាការវិវត្តពីការប្រើប្រាស់ចង្ក្រានអុសដែលផ្សែងច្រើន មកប្រើចង្ក្រានអគ្គិសនីដែលទំនើប និងមិនប៉ះពាល់បរិស្ថាន នៅពេលគ្រួសារមានជីវភាពធូរធារ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
