បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះផ្តោតទៅលើការស្វែងយល់ពីសមាសភាព និងសក្ដានុពលនៃធនាគារពន្លកក្រោមដី (Bud banks) របស់ពពួកស្មៅមានអាយុកាលច្រើនឆ្នាំ ដើម្បីវាយតម្លៃពីការរួមចំណែករបស់ពួកវាក្នុងការស្តារប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីវាលស្មៅឡើងវិញ ក្រោយរងការខូចខាតដោយសារទឹកជំនន់ធ្ងន់ធ្ងរ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះត្រូវបានធ្វើឡើងតាមរយៈការប្រមូលគំរូដីនៅទីវាល និងការវិភាគនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ ដើម្បីតាមដានការលូតលាស់នៃពន្លករុក្ខជាតិក្នុងរយៈពេលពីររដូវកាលចាប់ពីខែមិថុនាដល់ខែកញ្ញា។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Late-succession Dominant Strategy (Leymus chinensis) យុទ្ធសាស្ត្រអេកូឡូស៊ីលេចធ្លោនៅដំណាក់កាលចុងក្រោយ (ប្រភេទ Leymus chinensis) |
ធនាគារពន្លកមានស្ថិរភាព និងកើនឡើង (១០៣៩.២ ទៅ ១២៣២.០ ពន្លក/ម៉ែត្រការ៉េ) មានសមត្ថភាពខ្ពស់ក្នុងការក្លាយជាពូជរុក្ខជាតិលេចធ្លោ រក្សាបាននូវការរស់រានយូរអង្វែង។ | លូតលាស់យឺតនៅដំណាក់កាលដំបូងនៃការស្តារឡើងវិញ (ត្រូវការពេលប្រហែល ២ ឆ្នាំទើបលេចចេញជារូបរាង និងលូតលាស់ពេញលេញ)។ | ផលិតភាពខ្ពស់ អាចជំនួសប្រភេទរុក្ខជាតិដំបូង និងគ្របដណ្តប់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទាំងស្រុងនៅទីបញ្ចប់។ |
| Early-succession Pioneer Strategy (Carex duriuscula) យុទ្ធសាស្ត្រអេកូឡូស៊ីត្រួសត្រាយផ្លូវនៅដំណាក់កាលដំបូង (ប្រភេទ Carex duriuscula) |
ដុះលូតលាស់លឿនភ្លាមៗក្រោយពេលមានទឹកជំនន់ ដោយសារគ្រាប់មានអត្រាដុះខ្ពស់ ជួយកែលម្អគុណភាពដីដំបូងសម្រាប់រុក្ខជាតិផ្សេងទៀត។ | ធនាគារពន្លកថយចុះយ៉ាងខ្លាំងតាមពេលវេលា (ពី ១១៤០.០ មកត្រឹម ៥៨១.៦ ពន្លក/ម៉ែត្រការ៉េ) មិនអាចប្រកួតប្រជែង ឬគ្របដណ្តប់បានយូរអង្វែងឡើយ។ | ដើរតួជាអ្នកត្រួសត្រាយផ្លូវ ហើយត្រូវបានជំនួសវិញដោយរុក្ខជាតិលេចធ្លោនៅពេលប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីមានលំនឹង។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះទាមទារធនធានជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការងារវាលសាស្ត្រ (Fieldwork) និងការវិភាគនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍អេកូឡូស៊ី ដោយមិនត្រូវការឧបករណ៍បច្ចេកវិទ្យាទំនើបថ្លៃៗនោះទេ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅតំបន់វាលស្មៅ Songnen ភាគឦសាននៃប្រទេសចិន ដែលមានអាកាសធាតុត្រជាក់ មានរដូវរងា និងដីប្រភេទអាល់កាឡាំង។ ទិន្នន័យផ្តោតលើប្រភេទស្មៅតំបន់ត្រជាក់ (Leymus chinensis និង Carex duriuscula) ដែលយន្តការនៃការសម្រាកលូតលាស់នៅរដូវរងា (Winter dormancy) មិនអាចអនុវត្តផ្ទាល់នៅតំបន់ត្រូពិកដូចប្រទេសកម្ពុជាបានឡើយ។
ទោះបីជាប្រភេទរុក្ខជាតិ និងអាកាសធាតុខុសគ្នាក៏ដោយ វិធីសាស្ត្រសិក្សាពីធនាគារពន្លក (Bud banks dynamics) នេះមានប្រយោជន៍ខ្លាំងសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងវាលស្មៅលិចទឹក និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនៅកម្ពុជា។
ការយល់ដឹងពីសក្ដានុពលនៃការបន្តពូជតាមរយៈឫសនិងពន្លកក្រោមដី គឺជាគន្លឹះដ៏សំខាន់សម្រាប់ការរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រស្តារប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីដីសើម និងវាលស្មៅនៅកម្ពុជាឱ្យមានប្រសិទ្ធភាព និងចំណាយតិច។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Bud bank (ធនាគារពន្លក) | គឺជាបណ្តុំនៃពន្លកដែលនៅរស់រានមានជីវិតក្រោមដី (ដូចជាលើមើមឬស ឬគល់ដើម) ដែលរង់ចាំពេលវេលា និងលក្ខខណ្ឌអំណោយផលដើម្បីដុះលូតលាស់ជាដើមថ្មី។ វាដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបន្តពូជ និងស្តារវាលស្មៅ ឬប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីឡើងវិញក្រោយរងការខូចខាត។ | ដូចជាគណនីសន្សំប្រាក់ក្នុងធនាគារដែលរុក្ខជាតិទុកពន្លកបម្រុងវានៅក្រោមដី សម្រាប់ដកយកមកប្រើ (ដុះជាដើមថ្មី) នៅពេលចាំបាច់ ឬពេលជួបគ្រោះអាសន្ន។ |
| Vegetative reproduction / Clonal reproduction (ការបន្តពូជលូតលាស់ដោយមិនប្រើគ្រាប់) | គឺជាដំណើរការដែលរុក្ខជាតិបង្កើតដើមថ្មីចេញពីផ្នែកណាមួយនៃសរីរាង្គលូតលាស់របស់វា (ដូចជាឫស មើម ឬស្លឹក) ដោយមិនចាំបាច់ឆ្លងកាត់ការបង្កាត់ពូជ និងប្រើគ្រាប់នោះទេ។ រុក្ខជាតិថ្មីមានពន្ធុ (ហ្សែន) ដូចគ្នាបេះបិទទៅនឹងរុក្ខជាតិដើម។ | ដូចជាការកាត់មែកឈើទៅដាំ ឬការដុះខ្នែងពីគល់ចេក ដែលបង្កើតបានជាដើមថ្មីដ៏រឹងមាំដោយមិនបាច់សាបព្រោះគ្រាប់។ |
| Rhizome (ដើមក្រោមដី / មើមឫស) | គឺជាប្រព័ន្ធដើមរបស់រុក្ខជាតិដែលដុះលាតសន្ធឹងតាមផ្តេកនៅក្រោមដី ដែលអាចស្តុកទុកអាហារ និងបង្កើតពន្លកថ្មីៗ ក៏ដូចជាបញ្ចេញឫសបន្ថែមទៀត។ វាជួយឱ្យរុក្ខជាតិដូចជាស្មៅអាចពង្រីកទឹកដី និងដណ្តើមយកលំហបានយ៉ាងលឿន។ | ដូចជាបណ្តាញបំពង់ទឹកក្រោមដី ដែលរត់ខ្វាត់ខ្វែង និងអាចបញ្ចេញក្បាលរ៉ូមីណេ (ពន្លកដើមថ្មី) នៅគ្រប់ទីកន្លែងដែលវាលូនទៅដល់។ |
| Tiller (ពន្លកបែកគុម្ព / ពន្លកដើម) | គឺជាពន្លកឬដើមថ្មីដែលដុះចេញពីថ្នាំង ឬគល់នៃរុក្ខជាតិដើម (ជាពិសេសពពួកស្មៅ) ដែលធ្វើឱ្យរុក្ខជាតិដុះជាគុម្ពធំៗ។ ការបែកគុម្ពនេះជួយបង្កើនដង់ស៊ីតេនៃរុក្ខជាតិនៅលើផ្ទៃដីដោយមិនចាំបាច់រង់ចាំការដុះពីគ្រាប់ថ្មី។ | ដូចជាកូនស្រូវដែលដុះបែកចេញពីគល់ស្រូវមេ បង្កើតបានជាគុម្ពស្រូវមួយដុំធំ។ |
| Ecological succession (ដំណើរវិវត្តនៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី) | គឺជាដំណើរការនៃការផ្លាស់ប្តូរជាបន្តបន្ទាប់នូវរចនាសម្ព័ន្ធ និងសមាសភាពប្រភេទរុក្ខជាតិនៅក្នុងសហគមន៍ជីវសាស្រ្តមួយតាមពេលវេលា ក្រោយពេលមានការរំខានណាមួយ (ដូចជាទឹកជំនន់ ឬភ្លើងឆេះព្រៃ) រហូតដល់វាឈានដល់ដំណាក់កាលមានលំនឹង។ | ដូចជាការកសាងទីក្រុងមួយឡើងវិញក្រោយសង្គ្រាម ដោយចាប់ផ្តើមពីតង់បណ្តោះអាសន្ន (រុក្ខជាតិត្រួសត្រាយ) រហូតក្លាយជាអគាររឹងមាំ និងមានស្ថិរភាពយូរអង្វែង (រុក្ខជាតិលេចធ្លោ)។ |
| Apical dominance (ឥទ្ធិពលលេចធ្លោនៃត្រួយកំពូល) | គឺជាបាតុភូតជីវសាស្រ្តដែលត្រួយចុង ឬពន្លកកំពូលនៃរុក្ខជាតិ បញ្ចេញអ័រម៉ូនដើម្បីរារាំងការលូតលាស់នៃពន្លកចំហៀង (ឬពន្លកក្រោមដីផ្សេងទៀត) ដើម្បីឱ្យរុក្ខជាតិប្រឹងលូតលាស់តែទៅលើ។ នៅពេលត្រួយកំពូលងាប់ ឬត្រូវគេកាត់ផ្តាច់ ពន្លកដែលនៅសម្ងំទើបអាចដុះបាន។ | ដូចជាប្រធានក្រុមហ៊ុនដែលកាន់កាប់អំណាចសម្រេចចិត្តតែម្នាក់ឯង និងរារាំងមិនឱ្យបុគ្គលិកថ្នាក់ក្រោមបញ្ចេញសកម្មភាព រហូតទាល់តែប្រធាននោះអវត្តមាន ទើបកូនចៅមានឱកាសបញ្ចេញស្នាដៃ។ |
| Seed bank (ធនាគារគ្រាប់ពូជក្រោមដី) | គឺជាការសន្សំទុកនូវគ្រាប់ពូជរស់រានមានជីវិតជាច្រើនប្រភេទនៅក្នុងស្រទាប់ដី ដែលអាចស្ថិតក្នុងស្ថានភាពសម្ងំ (Dormancy) អស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ ហើយនឹងដុះពន្លកនៅពេលមានលក្ខខណ្ឌបរិស្ថានស័ក្តិសម។ | ដូចជាឃ្លាំងស្តុកគ្រាប់ពូជរង់ចាំភ្លៀងធ្លាក់ ដែលរុក្ខជាតិលាក់ទុកក្នុងដីដើម្បីធានាថាពូជរបស់វាមិនផុតពូជនៅពេលជួបគ្រោះរាំងស្ងួត។ |
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
