បញ្ហា/ប្រធានបទ (The Problem/Topic)៖ ការអនុវត្តតម្រូវការទឹកផ្នែកអេកូឡូស៊ី (EWR) នៅអាហ្រ្វិកខាងត្បូងនៅមានកម្រិតដោយសារកង្វះខាតធនធានមនុស្ស ការស្រាវជ្រាវជាមូលដ្ឋាន និងបញ្ហាអភិបាលកិច្ចក្នុងការរួមបញ្ចូលទិន្នន័យអេកូឡូស៊ីនិងសង្គមទៅក្នុងការគ្រប់គ្រងធនធានទឹកចម្រុះ (IWRM) ។
វិធីសាស្ត្រ (Approach)៖ របាយការណ៍នេះបង្ហាញពីការកសាងសមត្ថភាពធនធានមនុស្សតាមរយៈកម្មវិធីថ្នាក់អនុបណ្ឌិត និងប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃហានិភ័យកម្រិតតំបន់តាមរយៈគំរូហានិភ័យធៀប (RRM) ដោយយកអាងទន្លេ Mooi ជាករណីសិក្សា។
សេចក្តីសន្និដ្ឋានសំខាន់ៗ (Key Conclusions)៖
របាយការណ៍នេះបង្ហាញពីការអនុវត្តប្រកបដោយជោគជ័យនូវគំរូហានិភ័យធៀប (Relative Risk Model - RRM) តាមរយៈការរួមបញ្ចូលទិន្នន័យអេកូឡូស៊ី និងសេដ្ឋកិច្ចសង្គម សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងធនធានទឹកក្នុងអាងទន្លេ Mooi ។ ការសិក្សាបានរកឃើញថា ការខ្វះខាតអ្នកជំនាញបច្ចេកទេសជាឧបសគ្គធំបំផុត ខណៈការគិតគូរពីប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនាំមកនូវតម្លៃសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងធំធេងដល់សង្គម។
| ការរកឃើញ (Finding) | ព័ត៌មានលម្អិត (Detail) | ភស្តុតាង (Evidence) |
|---|---|---|
| តម្លៃសេដ្ឋកិច្ចទឹកសរុប (Total Economic Value of Water) | សេដ្ឋកិច្ចទឹកនៅក្នុងអាងទន្លេ Mooi ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានតម្លៃទំហំធំធេង ដែលបម្រើដល់ការប្រើប្រាស់ក្នុងទីក្រុង ការអភិវឌ្ឍន៍ឧស្សាហកម្ម និងវិស័យកសិកម្មតាមប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រទំនើប។ | ទំហំសេដ្ឋកិច្ចទឹកសរុប (Total water economy) ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន 571.5 លានរ៉ង់ (ZAR 571.5 million) ក្នុងមួយឆ្នាំ។ |
| ហានិភ័យនៃសន្តិសុខទឹកតាមតំបន់ (Water Security Risk by Region) | សន្ទស្សន៍ភាពងាយរងគ្រោះ (Vulnerability Index) បង្ហាញថាតំបន់ជនបទមានភាពងាយរងគ្រោះខ្លាំងចំពោះការបំពុលទឹក ដោយសារពួកគេពឹងផ្អែកលើប្រភពទឹកក្រោមដីដោយផ្ទាល់ ខណៈទីក្រុងមានបណ្តាញទឹកស្អាតប្រើប្រាស់ពីអាជ្ញាធរ។ | នៅតំបន់ហានិភ័យទី១ (RR1) ប្រជាជនជាង ៦២% ពឹងផ្អែកលើទឹកអណ្តូង (Boreholes) ខណៈនៅតំបន់ទី២ (RR2) ប្រជាជនរហូតដល់ ៩៤% ទទួលបានទឹកស្អាតពីរដ្ឋាករទឹក។ |
| ការគំរាមកំហែងពីការបំពុល (Pollution Threats to Water Quality) | ប្រភពចម្បងនៃការបំពុលទឹក និងការគំរាមកំហែងដល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី រួមមានសកម្មភាពរុករករ៉ែមាស កសិកម្មប្រើប្រាស់ជីគីមី និងការចាក់បញ្ចូលទឹកស្អុយពីស្ថានីយ៍ប្រព្រឹត្តកម្មមិនមានស្តង់ដារគ្រប់គ្រាន់ (WWTW)។ | ទិន្នន័យបញ្ជាក់ពីវត្តមាននៃទឹកអាស៊ីតពីរ៉ែ (Acid Mine Drainage) សារធាតុអ៊ុយរ៉ាញ៉ូម (Uranium) និងកម្រិតសារធាតុចិញ្ចឹមខ្ពស់ (Nutrients) ដែលត្រូវបានចាក់បញ្ចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធទឹក។ |
| តម្រូវការចាំបាច់ក្នុងការកសាងសមត្ថភាព (Need for Human Capacity Development) | ការអនុវត្តការគ្រប់គ្រងតម្រូវការទឹកផ្នែកអេកូឡូស៊ី (EWR) កំពុងប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាកង្វះខាតអ្នកជំនាញបច្ចេកទេស និងការយល់ដឹងនៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលពាក់ព័ន្ធ។ | គម្រោងនេះបានផ្តល់មូលនិធិ និងបណ្តុះបណ្តាលនិស្សិតថ្នាក់អនុបណ្ឌិតចំនួន 19 នាក់ ដើម្បីជួយដោះស្រាយបញ្ហាកង្វះអ្នកជំនាញធនធានទឹកកម្រិតខ្ពស់នៅអាហ្រ្វិកខាងត្បូង។ |
ផ្អែកលើការវាយតម្លៃយ៉ាងស៊ីជម្រៅ របាយការណ៍បានផ្តល់នូវអនុសាសន៍ជាយុទ្ធសាស្ត្រសំខាន់ៗ ដើម្បីកែលម្អការគ្រប់គ្រងតម្រូវការទឹកផ្នែកអេកូឡូស៊ី (EWR) និងការចូលរួមពីគ្រប់ភាគីពាក់ព័ន្ធ។
| គោលដៅ (Target) | សកម្មភាព (Action) | អាទិភាព (Priority) |
|---|---|---|
| ក្រសួងនិងស្ថាប័នរដ្ឋ (Government Departments) | ត្រូវពន្លឿនការស្រូបយកអ្នកជំនាញ និងបង្កើនការបណ្តុះបណ្តាលទាក់ទងនឹង EWR (Ecological Water Requirements) សម្រាប់មន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលដែលទទួលបន្ទុកលើការរៀបចំផែនការធនធានទឹក និងអនាម័យ។ | ខ្ពស់ (High) |
| អាជ្ញាធរគ្រប់គ្រងធនធានទឹក (Water Resource Management Authorities) | ប្រើប្រាស់ការធ្វើតេស្តបន្តលើគំរូហានិភ័យធៀប (RRM) និងបណ្តាញជំនឿ Bayesian (BBN) ដើម្បីវាយតម្លៃហានិភ័យនៃសេណារីយ៉ូនៃការប្រើប្រាស់ទឹក ដោយបញ្ចូលចំណុចបញ្ចប់ (Endpoints) សង្គម និងអេកូឡូស៊ីឱ្យបានច្បាស់លាស់។ | ខ្ពស់ (High) |
| អ្នករៀបចំគោលនយោបាយ និងសេដ្ឋវិទូ (Policymakers and Economists) | ត្រូវកំណត់ និងបញ្ជូលតម្លៃនៃការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីរបស់ប្រជាជននៅតំបន់ជនបទ (ដែលមិនបានកត់ត្រាក្នុងសេដ្ឋកិច្ចផ្លូវការ) ទៅក្នុងការវាយតម្លៃតម្លៃសេដ្ឋកិច្ចសរុប ដើម្បីបញ្ចៀសការបាត់បង់អត្ថប្រយោជន៍ក្រៅប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ច (Environmental Externalities)។ | មធ្យម (Medium) |
| អ្នកស្រាវជ្រាវ និងសถาប័នអប់រំ (Researchers and Educational Institutions) | ធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពឯកសារបង្រៀននិងកម្មវិធីសិក្សាស្តីពី EWR ជាប្រចាំ នៅពេលដែលមានវិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវ និងគំនិតថ្មីៗ ដើម្បីធានាបាននូវឧត្តមភាពនៃការអប់រំ។ | មធ្យម (Medium) |
របាយការណ៍នេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដែលកំពុងប្រឈមនឹងការអភិវឌ្ឍធនធានទឹករហ័សរួមមានការសាងសង់ទំនប់វារីអគ្គិសនី ការពង្រីកកសិកម្ម និងនគរូបនីយកម្មតាមអាងទន្លេមេគង្គ។ ការទាញយកវិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃហានិភ័យកម្រិតតំបន់ (RRM) នេះ អាចជួយកម្ពុជាធ្វើឱ្យមានតុល្យភាពប្រកបដោយចីរភាពរវាងតម្រូវការទឹកសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ច និងការរក្សាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីសង្គម។
ការបណ្តុះបណ្តាលធនធានមនុស្សជំនាញលើផ្នែកអេកូឡូស៊ីទឹក និងការអនុវត្តឧបករណ៍វាយតម្លៃបែបវិទ្យាសាស្ត្ររួមបញ្ចូលគ្នា គឺជាគន្លឹះដើម្បីធានាបាននូវការសម្រេចចិត្តគោលនយោបាយដែលមានតម្លាភាព ដែលនឹងជួយរក្សាសន្តិសុខធនធានទឹករបស់កម្ពុជាសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមអនុសាសន៍នៃរបាយការណ៍នេះ គួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Ecological Water Requirements (EWR) | បរិមាណ និងគុណភាពទឹកដែលចាំបាច់ត្រូវរក្សាទុកនៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី (ដូចជាទន្លេ និងបឹង) ដើម្បីធានាបាននូវនិរន្តរភាពបរិស្ថាន ព្រមទាំងការពារជីវចម្រុះ និងផ្តល់លទ្ធភាពឱ្យប្រព័ន្ធធម្មជាតិអាចបន្តផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍ដល់សង្គមមនុស្ស។ | វាដូចជាការទុកប្រាក់សន្សំមួយចំណែកប្រចាំខែនៅក្នុងធនាគារ ដើម្បីធានាថាគ្រួសារនៅតែអាចរស់រានមានជីវិតពេលមានអាសន្ន មិនមែនចាយវាយអស់គ្មានសល់នោះទេ។ |
| Integrated Water Resource Management (IWRM) | ជាដំណើរការនៃការគ្រប់គ្រង និងការអភិវឌ្ឍន៍ធនធានទឹក ដី និងធនធានពាក់ព័ន្ធផ្សេងៗទៀតដោយសម្របសម្រួលគ្នា រវាងអ្នកប្រើប្រាស់គ្រប់វិស័យ ដើម្បីទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍សេដ្ឋកិច្ចសង្គមអតិបរមាដោយមិនធ្វើឱ្យខូចខាតប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ | ដូចជាការរៀបចំម្ហូបមួយពេលដែលត្រូវគិតគូរទម្រូវចិត្តទាំងអ្នកញ៉ាំសាច់ អ្នកបួស និងអ្នកតមអាហារ ដើម្បីឱ្យគ្រប់គ្នាទទួលបានម្ហូបឆ្ងាញ់ដោយមិនប៉ះពាល់សុខភាពអ្នកណាម្នាក់ឡើយ។ |
| Relative Risk Model (RRM) | គំរូវិភាគនេះវាយតម្លៃហានិភ័យផ្នែកអេកូឡូស៊ីក្នុងតំបន់ណាមួយ ដោយពិនិត្យមើលទំនាក់ទំនងរវាងប្រភពនៃការគំរាមកំហែង (ដូចជាការបំពុល) និងផលប៉ះពាល់ទៅលើគោលដៅសង្គមឬបរិស្ថាន ដើម្បីជួយអ្នករៀបចំគោលនយោបាយដឹងថាអ្វីគួរការពារមុនគេ។ | វាដូចជាពេលពេទ្យពិនិត្យរាងកាយអ្នកជំងឺដោយប្រៀបធៀបហានិភ័យផ្សេងៗ (ជក់បារី ផឹកស្រា គេងមិនគ្រប់) ដើម្បីរកមើលថាជំងឺមួយណានឹងអាចកើតឡើងមុនគេ និងគួរព្យាបាលមួយណាជាបន្ទាន់។ |
| Bayesian Belief Networks (BBN) | ជាឧបករណ៍បង្កើតគំរូស្ថិតិដែលប្រើប្រាស់ប្រូបាប៊ីលីតេ (probability) ដើម្បីគណនានិងបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងរវាងមូលហេតុនិងផលវិបាកនៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនិងសង្គម ជាពិសេសនៅពេលដែលទិន្នន័យមានភាពមិនប្រាកដប្រជាខ្ពស់។ | ដូចជាការទស្សន៍ទាយអាកាសធាតុដោយពឹងផ្អែកលើការសង្កេតកត្តាច្រើនយ៉ាង (ពពក ខ្យល់ សំណើម) ទោះបីជាយើងមិនដឹងច្បាស់១០០% ក៏យើងអាចសន្និដ្ឋានបានថាអត្រាធ្លាក់ភ្លៀងមានប៉ុន្មានភាគរយ។ |
| Resource Quality Objectives (RQOs) | គោលដៅគុណភាពដែលត្រូវបានកំណត់ជាផ្លូវច្បាប់សម្រាប់ប្រភពទឹក (ដូចជាកម្រិតសារធាតុពុល សីតុណ្ហភាព ឬបរិមាណលំហូរអប្បបរមា) ដើម្បីធ្វើជាស្តង់ដារធានាថាប្រភពទឹកនោះមិនត្រូវបានប្រើប្រាស់ហួសកម្រិត និងនៅតែមានសុវត្ថិភាព។ | ដូចជាការកំណត់ល្បឿនបើកបរអតិបរមានៅលើផ្លូវជាតិ ដើម្បីធានាសុវត្ថិភាពចរាចរណ៍ដល់អ្នកដំណើរគ្រប់រូបមិនឲ្យជួបគ្រោះថ្នាក់។ |
| Present Ecological State (PES) | ការវាយតម្លៃស្ថានភាពបច្ចុប្បន្ននៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទឹក ដោយប្រៀបធៀបវាទៅនឹងស្ថានភាពដើមតាមធម្មជាតិរបស់វា (មុនពេលមានការអភិវឌ្ឍដោយមនុស្ស) ដើម្បីដឹងថាវាបានរងការខូចខាតនិងកែប្រែកម្រិតណា។ | ដូចជាការប្រៀបធៀបរូបថតកាលពីក្មេងជាមួយនឹងរូបថតបច្ចុប្បន្ន ដើម្បីដឹងថាតើរាងកាយយើងផ្លាស់ប្តូរ និងចាស់ជរាអស់កម្រិតណាដោយសាររបៀបរស់នៅសព្វថ្ងៃ។ |
| Macroinvertebrate | សត្វឬភាវៈរស់គ្មានឆ្អឹងកងតូចៗក្នុងទឹក (ដូចជាដង្កូវទឹក ក្ដាម បង្គា) ដែលត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាសូចនាករជីវសាស្ត្រយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការវាយតម្លៃគុណភាពទឹក ព្រោះប្រភេទនីមួយៗមានភាពរសើបខុសៗគ្នាចំពោះកម្រិតជាតិពុល។ | ដូចជាការវាយតម្លៃសុខភាពព្រៃឈើតាមរយៈការរាប់ប្រភេទសត្វ៖ បើឃើញសត្វកម្រមានន័យថាព្រៃនោះល្អ តែបើឃើញតែកណ្តុរនិងកន្លាតមានន័យថាព្រៃនោះខូចខាតហើយ។ |
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
