បញ្ហា (The Problem)៖ ការបំពុលដោយលោហៈធ្ងន់នៅក្នុងបរិស្ថានជាបញ្ហាដ៏ធ្ងន់ធ្ងរដែលទាមទារឱ្យមានប្រព័ន្ធត្រួតពិនិត្យ និងវាយតម្លៃច្បាស់លាស់។ ការសិក្សានេះមានគោលបំណងស្វែងរកប្រភេទរុក្ខជាតិថ្មីៗដែលអាចប្រើជាសញ្ញាសម្គាល់ជីវសាស្រ្ត (Bioindicators) ដើម្បីវាស់ស្ទង់កម្រិតនៃភាពពុលកោសិកា និងពុលសេនេទិចដែលបង្កឡើងដោយលោហៈធ្ងន់ទាំងនេះនៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះបានធ្វើតេស្តលើប្រភេទរុក្ខជាតិចំនួន៥ប្រភេទ ដោយឱ្យពួកវាប្រឈមនឹងកំហាប់ផ្សេងៗគ្នានៃលោហៈធ្ងន់ ព្រមទាំងវាស់ស្ទង់ផលប៉ះពាល់លើការបែងចែកកោសិកា។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Eucrosia bicolor Bioassay (Proposed Method) ការធ្វើតេស្តជីវសាស្រ្តដោយប្រើរុក្ខជាតិ Eucrosia bicolor |
មានភាពរសើបខ្លាំងចំពោះការពុលដោយទង់ដែង (Cu) កាដ្យូម (Cd) និងសំណ (Pb)។ ក្រូម៉ូសូមមានទំហំធំងាយស្រួលពិនិត្យ និងជារុក្ខជាតិតំបន់ត្រូពិកដែលងាយស្រួលដាំដុះ។ | មានភាពរសើបតិចជាងរុក្ខជាតិខ្ទឹមបារាំងស្តង់ដារបន្តិចចំពោះការបំពុលដោយអាសេនិច (As)។ | អាចចាប់យកវត្តមានទង់ដែងក្នុងកម្រិតទាបបំផុតត្រឹម 1.00 mg/L និងសំណត្រឹម 0.2 mg/L។ |
| Allium cepa Test (Standard Method) ការធ្វើតេស្តជីវសាស្រ្តស្តង់ដារដោយប្រើខ្ទឹមបារាំង (Allium cepa) |
ជាវិធីសាស្រ្តស្តង់ដារដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាសកលសម្រាប់ការតាមដានបរិស្ថាន និងមានភាពរសើបខ្លាំងចំពោះអាសេនិច (As) កាដ្យូម និងសំណ។ | មានភាពរសើបតិចជាង E. bicolor ចំពោះទង់ដែង (Cu) ដោយតម្រូវឲ្យមានកំហាប់ខ្ពស់ទើបអាចសម្គាល់ឃើញការប្រែប្រួលនៃការបែងចែកកោសិកា។ | អាចចាប់យកវត្តមានអាសេនិច (As) ក្នុងកម្រិតទាបត្រឹម 0.25 mg/L ជាមួយនឹងអត្រាធ្លាក់ចុះនៃការបែងចែកកោសិកាយ៉ាងច្បាស់លាស់។ |
| Other Plant Bioassays (Shallot, Rain flower, Climbing wedelia) ការធ្វើតេស្តលើរុក្ខជាតិផ្សេងទៀត (ខ្ទឹមក្រហម ផ្កាភ្លៀង និងវល្លិពងមាន់) |
ងាយស្រួលរកក្នុងតំបន់ និងមានអត្រានៃការបែងចែកកោសិកាខ្ពស់ក្នុងស្ថានភាពធម្មតា (Control)។ | មិនសូវមានភាពរសើបចំពោះការពុលដោយលោហៈធ្ងន់កាដ្យូម (Cd) ដូចរុក្ខជាតិទាំងពីរខាងលើឡើយ។ | ត្រូវបានកាត់ចេញពីការធ្វើតេស្តបន្តដោយសារអត្រានៃការផ្លាស់ប្តូរកោសិកាមិនមានភាពប្រែប្រួលគួរឲ្យកត់សម្គាល់នៅពេលប្រឈមនឹងកាដ្យូម។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះមិនបានបញ្ជាក់ពីតម្លៃជាទឹកប្រាក់ជាក់លាក់ទេ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិជាសញ្ញាសម្គាល់ជីវសាស្រ្តទាមទារនូវបរិក្ខារមន្ទីរពិសោធន៍ជាមូលដ្ឋាន សារធាតុគីមីមួយចំនួន និងពេលវេលាក្នុងការសង្កេតកោសិកាដោយផ្ទាល់។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងផ្ទះកញ្ចក់នៃសាកលវិទ្យាល័យ Silpakorn ប្រទេសថៃ ដែលផ្តោតលើស្តង់ដារកម្រិតជាតិពុលនៅក្នុងកាកសំណល់ឧស្សាហកម្មរបស់ថៃ។ ដោយសារកម្ពុជាមានអាកាសធាតុត្រូពិកស្រដៀងគ្នា និងកំពុងជួបប្រទះបញ្ហាកាកសំណល់ឧស្សាហកម្ម-កសិកម្ម ការរកឃើញរុក្ខជាតិតំបន់ត្រូពិកដែលងាយស្រួលដាំដូចជា Eucrosia bicolor គឺពិតជាមានភាពស័ក្តិសមខ្លាំងក្នុងការយកមកអនុវត្ត។
វិធីសាស្រ្តប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិជាសញ្ញាសម្គាល់ជីវសាស្រ្តនេះ គឺមានអត្ថប្រយោជន៍ និងសក្តានុពលខ្ពស់សម្រាប់ការអនុវត្តនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារវាមានតម្លៃថោក និងងាយស្រួលអនុវត្ត។
ការបំពាក់ប្រព័ន្ធតាមដានជីវសាស្រ្តតម្លៃថោកនេះ នឹងជួយកម្ពុជាពង្រឹងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រងគុណភាពទឹក អភិរក្សប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី និងកាត់បន្ថយហានិភ័យសុខភាពប្រជាជនពីលោហៈធ្ងន់បានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Cytotoxicity (ភាពពុលកោសិកា) | សំដៅលើលក្ខណៈនៃសារធាតុគីមី ឬជាតិពុលដែលបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់កោសិកា ដោយធ្វើឱ្យកោសិការងការខូចខាត ឈប់លូតលាស់ ឬឈប់បែងចែកខ្លួន និងអាចឈានដល់ការស្លាប់កោសិកាតែម្តង។ ក្នុងការសិក្សានេះ គេវាស់ស្ទង់វាដោយមើលលើការថយចុះនៃការបែងចែកកោសិកាឫស។ | ដូចជាថ្នាំពុលដែលយើងបាញ់សម្លាប់ស្មៅ ដែលជ្រាបចូលទៅធ្វើឱ្យកោសិកាស្មៅឈប់លូតលាស់និងស្វិតស្លាប់។ |
| Genotoxicity (ភាពពុលសេនេទិច) | សំដៅលើសមត្ថភាពនៃសារធាតុពុលដែលសាយភាយចូលទៅបំផ្លាញ ឬធ្វើឱ្យខូចទ្រង់ទ្រាយនៃសេនេទិច (DNA) ឬរចនាសម្ព័ន្ធក្រូម៉ូសូមរបស់កោសិកា ដែលបណ្តាលឱ្យមានការបំប្លែងសេនេទិច ឬបង្កជាជំងឺមហារីក។ | ដូចជាមេរោគកុំព្យូទ័រ (Virus) ដែលលួចចូលទៅកែប្រែ ឬបំផ្លាញកូដកម្មវិធីដើមរបស់កុំព្យូទ័រធ្វើឱ្យវាដំណើរការខុសប្រក្រតី។ |
| Mitotic Index (សន្ទស្សន៍មីតូទិក) | ជារង្វាស់ភាគរយនៃចំនួនកោសិកាដែលកំពុងធ្វើការបែងចែកខ្លួន ធៀបនឹងចំនួនកោសិកាសរុបដែលបានពិនិត្យ។ កាលណាសន្ទស្សន៍នេះថយចុះ វាបញ្ជាក់ថាសារធាតុពុលបានរារាំងដំណើរការលូតលាស់ជាធម្មតារបស់រុក្ខជាតិ។ | ដូចជាការវាស់ស្ទង់អត្រាអ្នកកំពុងធ្វើការងារក្នុងរោងចក្រធៀបនឹងបុគ្គលិកសរុប បើចំនួនអ្នកធ្វើការតិច មានន័យថារោងចក្រកំពុងគាំងដំណើរការ។ |
| Mitotic Aberration (ភាពមិនប្រក្រតីនៃការបែងចែកកោសិកា) | ជាបាតុភូតដែលការបែងចែកកោសិកាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទម្រង់ខុសប្រក្រតី ដូចជាក្រូម៉ូសូមដាច់ចេញពីគ្នា ស្អិតជាប់គ្នា ឬរាយប៉ាយដោយសារឥទ្ធិពលនៃជាតិពុល។ ភាគរយខ្ពស់នៃភាពមិនប្រក្រតីនេះបញ្ជាក់ពីកម្រិតគ្រោះថ្នាក់នៃជាតិពុលក្នុងបរិស្ថាន។ | ដូចជាការបោះពុម្ពចម្លងឯកសារមួយដែលម៉ាស៊ីនកំពុងខូច ធ្វើឱ្យអក្សរចេញមកដាច់ៗ ឬជាន់គ្នាអានមិនដាច់។ |
| Bioindicator (សញ្ញាសម្គាល់ជីវសាស្រ្ត) | ការប្រើប្រាស់ភាវរស់ (ដូចជារុក្ខជាតិ សត្វ ឬអតិសុខុមប្រាណ) ធ្វើជាតំណាងក្នុងការតាមដាន និងវាយតម្លៃពីកម្រិតនៃការបំពុល ឬសុខភាពរបស់បរិស្ថានណាមួយ ដោយសង្កេតមើលការប្រែប្រួលរាងកាយរបស់ពួកវា។ | ដូចជាការចិញ្ចឹមសត្វកាណារី (Canary bird) ក្នុងអណ្តូងរ៉ែពីសម័យមុន ដើម្បីជាសញ្ញាព្រមានប្រសិនបើមានការលេចធ្លាយឧស្ម័នពុល។ |
| Micronucleus (មីក្រូណ្វៃយ៉ូ ឬណ្វៃយ៉ូតូច) | ជាបំណែកណ្វៃយ៉ូតូចៗខុសប្រក្រតីមួយ ឬច្រើន ដែលកើតឡើងនៅពេលក្រូម៉ូសូមត្រូវបានបំបែក ឬមិនអាចចូលរួមក្នុងដំណើរការបែងចែកកោសិកាបានពេញលេញ ដោយសារជាតិពុលបំផ្លាញ។ | ដូចជាកម្ទេចកំទីឥដ្ឋដែលនៅសេសសល់ និងធ្លាក់ចេញក្រៅ បន្ទាប់ពីការសាងសង់ជញ្ជាំងផ្ទះមិនបានត្រឹមត្រូវ។ |
| Clastogenic (ភ្នាក់ងារបំបែកក្រូម៉ូសូម) | សារធាតុគីមី ឬភ្នាក់ងារដែលអាចបង្កឱ្យមានការបាក់បែក ដាច់ ឬខូចខាតដល់រចនាសម្ព័ន្ធរបស់ក្រូម៉ូសូមដោយផ្ទាល់ ដែលបណ្តាលឱ្យកោសិកាបាត់បង់ ឬដាច់ខាតព័ត៌មានសេនេទិច (DNA)។ | ដូចជាកន្ត្រៃដែលកាត់ផ្តាច់ខ្សែអាត់សំឡេង ធ្វើឱ្យបាត់បង់ព័ត៌មានត្រង់ចំណុចដែលដាច់នោះ។ |
| Turbagen (ភ្នាក់ងាររំខានការបែងចែកកោសិកា) | សារធាតុពុលដែលមិនបំផ្លាញ DNA ដោយផ្ទាល់ទេ ប៉ុន្តែវាទៅរំខានដល់ប្រព័ន្ធទាញក្រូម៉ូសូម (Mitotic spindle) កំឡុងពេលកោសិកាបែងចែកខ្លួន ធ្វើឱ្យការចែកក្រូម៉ូសូមទៅកោសិកាកូនមិនស្មើគ្នា។ | ដូចជាអ្នករំខានដែលទៅកាត់ខ្សែពួររបស់កម្មករកំពុងអូសទាញរបស់ធ្ងន់ ធ្វើឱ្យរបស់នោះធ្លាក់រាយប៉ាយមិនដល់គោលដៅ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
