បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិភាក្សាអំពីភាពខុសគ្នានៃការអនុវត្ត និងកង្វះការគោរពតាមគោលការណ៍ណែនាំរបស់អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) ក្នុងការវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាពនៃសារធាតុបណ្តេញមូសប្រភេទ Pyrethroid ដែលងាយហើរ (VPSRs) នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ នៃតំបន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រពិនិត្យឡើងវិញជាប្រព័ន្ធ (Systematic Review) ដោយប្រមូល និងវិភាគអត្ថបទស្រាវជ្រាវចំនួន ៩ ដែលបានបោះពុម្ពទាក់ទងនឹងការធ្វើជីវសាកល្បងក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| High-throughput screening system (HITTS) ប្រព័ន្ធពិនិត្យកម្រិតខ្ពស់ (HITTS) |
មានភាពងាយស្រួលក្នុងការធ្វើឡើងវិញ (Replicable) និងអាចវាយតម្លៃទាំងកម្រិតជាតិពុល និងអាកប្បកិរិយារត់គេចពីសារធាតុបណ្តេញមូស។ | មិនមានប្រើប្រាស់ក្លិនទាក់ទាញមូស (Host attractants) និងភាគច្រើនផ្តោតលើតែឥទ្ធិពលជាតិពុល ជាជាងប្រសិទ្ធភាពបណ្តេញមូសពិតប្រាកដ។ | អាចកំណត់បានដោយជោគជ័យនូវកំហាប់រើសអើង (Discriminating concentration) ប៉ុន្តែបានបង្ហាញពីបញ្ហាទាក់ទងនឹងការហួតបាត់សារធាតុសកម្មនៅពេលសម្ងួតក្រដាសតេស្ត។ |
| Excito-repellency assay (ERA) ការធ្វើតេស្តសកម្មភាពរត់គេច និងបណ្តេញ (ERA) |
អាចវាស់វែងបានទាំងប្រតិកម្មរត់គេចពេលប៉ះផ្ទាល់ និងការបណ្តេញក្នុងលំហ (Spatial repellency) ប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។ | ទាមទារការលាងសម្អាតបន្ទប់សាកល្បងញឹកញាប់ និងតម្រូវឱ្យមានការធ្វើតេស្តត្រួតពិនិត្យ (Control testing) ច្រើន។ អវត្តមាននៃក្លិននុយទាក់ទាញ។ | កំណត់បាននូវកម្រិតកំហាប់ដែលមិនបណ្តាលឱ្យស្លាប់ (Sublethal concentrations) ដែលអាចបង្កើតប្រសិទ្ធភាពបណ្តេញក្នុងលំហដោយមិនចាំបាច់សម្លាប់មូស ១០០% ។ |
| Peet-Grady chamber (PGC) បន្ទប់សាកល្បង Peet-Grady (PGC) |
ងាយស្រួលក្នុងការត្រួតពិនិត្យលទ្ធផលដោយសារប្រើមូសដាក់ក្នុងទ្រុង និងអាចវាយតម្លៃផលិតផល VPSR បានច្រើនប្រភេទនៅតាមទីផ្សារ។ | ផ្តោតតែលើផលប៉ះពាល់នៃជាតិពុល (អត្រាសន្លប់ និងស្លាប់) ដោយមិនមានការវាស់វែងពីប្រសិទ្ធភាពបណ្តេញមូសក្នុងលំហនោះទេ។ | បានបញ្ជាក់ពីការសាយភាយនៃសារធាតុ VPSR ក្នុងលំហបន្ទប់ ដោយបង្ហាញថាសារធាតុហើរទៅផ្នែកខាងលើនៃដំបូលមុនពេលសាយភាយជុំវិញ។ |
| Free-flight room chamber បន្ទប់សាកល្បងមូសហើរស្វែងរកចំណី |
អាចធ្វើតេស្តទំហំបន្ទប់ខុសៗគ្នា និងអនុញ្ញាតឱ្យមូសហើរដោយសេរី ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីស្ថានភាពជាក់ស្តែងជាងការដាក់ក្នុងទ្រុង។ | ការប្រែប្រួលទំហំបន្ទប់ធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់ប្រសិទ្ធភាពសាកល្បង ហើយការមិនប្រើប្រាស់មនុស្សឬសត្វធ្វើជានុយ ធ្វើឱ្យបាត់បង់ទិន្នន័យអាកប្បកិរិយារបស់មូស។ | បង្ហាញថាប្រសិទ្ធភាពនៃសារធាតុ VPSR និងទំហំបន្ទប់មានទំនាក់ទំនងបញ្ច្រាសគ្នា (បន្ទប់តូចផ្តល់ប្រសិទ្ធភាពលើសពីការពិត ចំណែកបន្ទប់ធំ VPSR ធ្លាក់ចុះប្រសិទ្ធភាពយ៉ាងខ្លាំង)។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍ឯកទេស និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស្តង់ដារខ្ពស់ ដើម្បីធានាបាននូវការវាយតម្លៃត្រឹមត្រូវ និងច្បាស់លាស់។
ការពិនិត្យឡើងវិញនេះប្រើប្រាស់ទិន្នន័យពីប្រទេសចំនួន ៦ ក្នុងតំបន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក (ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង ម៉ាឡេស៊ី និងស្រីលង្កា) ដោយផ្តោតខ្លាំងលើមូសប្រភេទ Aedes និង Culex ។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការខ្វះខាតទិន្នន័យពីបរិបទក្នុងស្រុកជាពិសេសលើមូសប្រភេទ Anopheles (ភ្នាក់ងារចម្លងជំងឺគ្រុនចាញ់តាមព្រៃភ្នំ) ទាមទារឱ្យមានការសិក្សាបន្ថែមដើម្បីបញ្ជាក់ពីប្រសិទ្ធភាពពិតប្រាកដ និងភាពស៊ាំរបស់មូសនៅកម្ពុជា។
វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃទាំងនេះមានសារៈសំខាន់ និងអាចយកមកអនុវត្តបាននៅកម្ពុជា ដើម្បីធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវកម្មវិធីត្រួតពិនិត្យវ៉ិចទ័រជំងឺ និងការគ្រប់គ្រងគុណភាពផលិតផលទីផ្សារ។
ការរៀបចំមន្ទីរពិសោធន៍តាមស្តង់ដារ WHO នឹងផ្តល់អំណាចដល់ស្ថាប័នកម្ពុជាក្នុងការវាយតម្លៃ និងជ្រើសរើសឧបករណ៍បណ្តេញមូសដែលមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ ដែលជាគន្លឹះឆ្ពោះទៅរកការលុបបំបាត់ជំងឺគ្រុនចាញ់ និងគ្រុនឈាម។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Volatile pyrethroid spatial repellents (សារធាតុបណ្តេញមូសក្នុងលំហប្រភេទ Pyrethroid ដែលងាយហើរ) | ជាប្រភេទថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតសិប្បនិម្មិត (Pyrethroid) ដែលមានលក្ខណៈងាយហួតចូលទៅក្នុងខ្យល់នៅសីតុណ្ហភាពបន្ទប់ធម្មតា។ វាបង្កើតជារបាំងការពារនៅក្នុងលំហ ដែលរំខានដល់ការហើររកចំណីរបស់មូស និងធ្វើឱ្យមូសមិនហ៊ានហើរចូលមកជិត ដោយមិនចាំបាច់ឱ្យមូសទាក់ទងផ្ទាល់ ឬទុំលើផ្ទៃនៃសារធាតុនោះទេ។ | ដូចជាការបាញ់ទឹកអប់ក្នុងបន្ទប់ ដែលក្លិនរបស់វាសាយភាយពេញខ្យល់ បង្កើតជារបាំងមើលមិនឃើញដែលធ្វើឱ្យសត្វល្អិតមិនហ៊ានហើរចូលមកជិត។ |
| High-throughput screening system / HITTS (ប្រព័ន្ធពិនិត្យកម្រិតខ្ពស់) | ជាឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍រចនាឡើងពិសេសមួយ ដែលប្រើសម្រាប់ធ្វើតេស្តសត្វមូស ដើម្បីវាយតម្លៃពីកម្រិតជាតិពុល សកម្មភាពរត់គេចពេលប៉ះពាល់ និងឥទ្ធិពលនៃការបណ្តេញមូសក្នុងលំហនៃសារធាតុគីមី ក្នុងបរិមាណច្រើននិងលឿនរហ័ស។ | ដូចជាម៉ាស៊ីនស្កេនទំនិញនៅផ្សារទំនើប ដែលអាចឆែកមើលនិងកត់ត្រាប្រតិកម្មរបស់សត្វមូសជាច្រើនក្បាលក្នុងពេលតែមួយបានយ៉ាងរហ័ស និងមានប្រសិទ្ធភាព។ |
| Excito-repellency assay / ERA (ការធ្វើតេស្តសកម្មភាពរត់គេច និងបណ្តេញ) | ជាវិធីសាស្ត្រធ្វើតេស្តមន្ទីរពិសោធន៍ដែលវាស់វែងប្រតិកម្មអាកប្បកិរិយារបស់មូស នៅពេលដែលពួកវាប៉ះផ្ទាល់នឹងផ្ទៃដែលមានលាបសារធាតុគីមី (Contact irritancy) និងនៅពេលដែលពួកវារត់គេចពីក្លិនសារធាតុគីមីដោយមិនប៉ះពាល់ផ្ទាល់ (Non-contact spatial repellency)។ | ដូចជាការសាកល្បងមើលថា តើមនុស្សម្នាក់នឹងរត់ចេញលឿនប៉ុណ្ណាពេលប៉ះចង្ក្រានក្តៅ (ប៉ះផ្ទាល់) ឬពេលគ្រាន់តែធុំក្លិនផ្សែងភ្លើងហោះមក (មិនប៉ះផ្ទាល់)។ |
| Peet-Grady chamber / PGC (បន្ទប់សាកល្បង Peet-Grady) | ជាបន្ទប់សាកល្បងខ្នាតស្តង់ដារមួយនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ ដែលប្រើសម្រាប់វាស់ស្ទង់ចលនាសាយភាយនៃសារធាតុគីមីហើរ (Vapor) និងកត់ត្រាពីអត្រាសន្លប់និងស្លាប់របស់សត្វមូស ដែលត្រូវបានគេដាក់ក្នុងទ្រុងតូចៗនៅតាមទីតាំងកម្ពស់ផ្សេងៗគ្នាក្នុងបន្ទប់នោះ។ | ដូចជាបន្ទប់ពិសោធន៍បិទជិតមួយ ដែលគេដាក់ទ្រុងសត្វនៅតាមជ្រុងផ្សេងៗគ្នាចាប់ពីកម្រាលរហូតដល់ដំបូល ដើម្បីមើលថាផ្សែងថ្នាំបាញ់មូសរាលដាលដល់ណាខ្លះ។ |
| Y-tube olfactometer (ឧបករណ៍វាស់ក្លិនរាងអក្សរ Y) | ជាឧបករណ៍រាងអក្សរ Y ដែលមានប្រព័ន្ធផ្លុំខ្យល់ ប្រើដើម្បីសិក្សាពីអាកប្បកិរិយាជ្រើសរើសផ្លូវរបស់សត្វល្អិត ដោយផ្តល់ជម្រើសខ្យល់ដែលមានក្លិនខុសៗគ្នា (ឧទាហរណ៍ ក្លិនមនុស្ស ធៀបនឹង ក្លិនថ្នាំបណ្តេញមូស) នៅតាមមែកនីមួយៗនៃបំពង់។ | ដូចជាផ្លូវបំបែកជាពីរ ដែលផ្លូវមួយមានក្លិនម្ហូបឆ្ងាញ់ (នុយមនុស្ស) និងផ្លូវមួយទៀតមានក្លិនស្អុយ (ថ្នាំបាញ់មូស) ដើម្បីតេស្តមើលថាតើសត្វមូសនឹងជ្រើសរើសហើរទៅផ្លូវណា។ |
| Knockdown time / KDT (រយៈពេលធ្វើឱ្យសន្លប់) | គឺជារយៈពេលដែលត្រូវការរាប់ចាប់តាំងពីសត្វមូសត្រូវបានប៉ះពាល់នឹងសារធាតុគីមី ឬស្រូបយកចំហាយសារធាតុគីមី រហូតដល់មូសនោះបាត់បង់សមត្ថភាពហើរ ឬឈរ ហើយធ្លាក់ចុះមកក្រោម (សន្លប់)។ វាជារង្វាស់មួយនៃល្បឿនសកម្មភាពរបស់ថ្នាំ។ | ដូចជាការចាប់ម៉ោងមើលថា តើអ្នកប្រដាល់ម្នាក់ត្រូវការពេលប៉ុន្មាននាទីដើម្បីវាយគូប្រកួតឱ្យដួលសន្លប់នៅលើសង្វៀន។ |
| Discriminating concentration / DC (កំហាប់រើសអើង) | ជាកម្រិតកំហាប់ស្តង់ដារនៃថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត ដែលត្រូវបានកំណត់ឡើងដើម្បីបែងចែកឱ្យដាច់រវាងសត្វមូសដែលងាយរងគ្រោះ (ដែលនឹងស្លាប់ ១០០%) និងសត្វមូសដែលមានភាពស៊ាំ (ដែលអាចរស់រានមានជីវិតបាន) នៅក្នុងការធ្វើតេស្តភាពស៊ាំ។ | ដូចជាការកំណត់ពិន្ទុស្តង់ដារប្រឡងជាប់ឬធ្លាក់អញ្ចឹង មូសដែលស៊ាំនឹងថ្នាំគឺប្រៀបដូចជាសិស្សពូកែដែលនៅតែអាចប្រឡងជាប់ ទោះបីជាវិញ្ញាសាលំបាក (កម្រិតថ្នាំខ្ពស់) ក៏ដោយ។ |
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
