បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិនិត្យមើលពីការវិវត្ត និងភាពជោគជ័យនៃអរិយធម៌អង្គរ ចាប់ពីការបង្កើតឡើងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ រហូតដល់ចំណុចកំពូលក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ និងការរក្សាសន្តិភាព ឯករាជ្យភាព និងវិបុលភាពសង្គម។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះធ្វើការវិភាគតាមបែបប្រវត្តិសាស្ត្រ ដោយផ្អែកលើកំណត់ត្រាសិលាចារឹក និងការស្រាវជ្រាវបុរាណវិទ្យា ដើម្បីចងក្រងពីស្នាព្រះហស្តរបស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរនាសម័យអង្គរ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Historical Epigraphy Analysis ការវិភាគសិលាចារឹកប្រវត្តិសាស្ត្រ |
ផ្តល់ទិន្នន័យផ្ទាល់អំពីកាលប្បវត្តិ សកម្មភាពនយោបាយ ជំនឿសាសនា និងព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងៗដែលត្រូវបានកត់ត្រាដោយអ្នកស្រាវជ្រាវ និងសមាជិករាជវង្សនាសម័យនោះ។ | ទិន្នន័យអាចមានភាពលម្អៀងទៅរកការលើកតម្កើងអំណាចរាជវង្ស (Royal propaganda) និងកម្រមានការរៀបរាប់លម្អិតពីជីវភាពរបស់ប្រជារាស្ត្រសាមញ្ញ។ | កំណត់បាននូវស្នាព្រះហស្តច្បាស់លាស់ ដូចជាកំណត់ត្រាស្តីពីការកសាងមន្ទីរពេទ្យចំនួន ១០២ (សិលាចារឹក K. 273) និងសាលាសំណាក់ ១២១ (សិលាចារឹកព្រះខ័ន) ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ |
| Archaeological and Spatial Analysis ការវិភាគបុរាណវិទ្យា និងទិន្នន័យលំហ |
ផ្តល់ភស្តុតាងរូបវន្តជាក់ស្តែងដែលអាចវាស់វែងបាន ដើម្បីផ្ទៀងផ្ទាត់រចនាសម្ព័ន្ធទីក្រុង ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ និងបណ្តាញផ្លូវគមនាគមន៍បុរាណ។ | ការស្រាវជ្រាវទាមទារធនធានច្រើន ការធ្វើកំណាយរយៈពេលយូរ ហើយការប៉ាន់ស្មានទិន្នន័យ (ដូចជាចំនួនប្រជាជន) អាចមានគម្លាតអាស្រ័យលើវិធីសាស្ត្រវាស់វែង។ | វាយតម្លៃនិងកំណត់បានទំហំជាក់ស្តែងនៃសំណង់ធារាសាស្ត្រ ដូចជាបារាយណ៍ទឹកថ្លា (ទំហំ ៨គ.ម x ២.២គ.ម) ដែលមានសមត្ថភាពស្តុកទឹកពី ៤២ ទៅ ៧០ លានម៉ែត្រគូប។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះទាមទារការសង្កេត និងប្រមូលទិន្នន័យពីកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ សិលាចារឹក និងការវិភាគសំណល់បុរាណវិទ្យា។
ការសិក្សានេះពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើសិលាចារឹករាជវង្ស ដែលភាគច្រើនត្រូវបានចារឡើងដើម្បីលើកតម្កើងស្នាព្រះហស្ត និងអំណាចរបស់ព្រះមហាក្សត្រ។ វត្ថុតាងទាំងនេះផ្តល់នូវទស្សនៈពីថ្នាក់ដឹកនាំកំពូល (Elite perspective) ដែលអាចមើលរំលងជីវភាពរស់នៅ និងបញ្ហារបស់ប្រជារាស្ត្រសាមញ្ញក្នុងសង្គមខ្មែរបុរាណ។ នេះជារឿងដែលអ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជាគួរយកចិត្តទុកដាក់ ដោយត្រូវរួមបញ្ចូលទិន្នន័យកំណាយបុរាណវិទ្យាបន្ថែមដើម្បីទទួលបាលរូបភាពប្រវត្តិសាស្ត្រពេញលេញ។
ការស្រាវជ្រាវនេះមានតម្លៃយ៉ាងធំធេងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងការតម្រង់ទិសការអប់រំ ការអភិរក្ស និងការគ្រប់គ្រងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ។
ជារួម ឯកសារនេះមិនត្រឹមតែជួយរំលេចពីភាពអស្ចារ្យនៃអរិយធម៌អង្គរប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងផ្តល់នូវគំរូនៃរដ្ឋបាលសាធារណៈ និងការអភិវឌ្ឍហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលអាចរៀនសូត្របានសម្រាប់កម្ពុជានាពេលបច្ចុប្បន្ន។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Hydraulic system | ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងទឹកដ៏ស្មុគស្មាញនាសម័យអង្គរ ដែលរួមមានការជីកបារាយណ៍ ទំនប់ និងប្រឡាយខ្វែងខ្វាត់ ដើម្បីស្តុកទឹកទុកប្រើប្រាស់នារដូវប្រាំង និងការពារទឹកជំនន់នារដូវវស្សា សម្រាប់បម្រើដល់កសិកម្ម និងការរស់នៅ។ | ដូចជាការសាងសង់អាងស្តុកទឹកខ្នាតយក្ស និងបណ្តាញទុយោទឹក ដើម្បីធានាថាទីក្រុងទាំងមូលមានទឹកប្រើប្រាស់និងធ្វើស្រែចំការបានពេញមួយឆ្នាំ ដោយមិនពឹងផ្អែកតែលើទឹកភ្លៀង។ |
| Baray | អាងស្តុកទឹកសិប្បនិម្មិតដ៏ធំល្វឹងល្វើយដែលបុព្វបុរសខ្មែរបានជីកឡើងដោយការលើកទំនប់ដីព័ទ្ធជុំវិញ សម្រាប់ត្រងទឹកភ្លៀងនិងទឹកទន្លេ ដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ដល់ប្រជារាស្ត្រ។ | ដូចជាអាងហែលទឹកខ្នាតយក្សដែលបង្កើតឡើងដោយមនុស្ស ដើម្បីសន្សំទឹកទុកពន្លត់ការស្រេកឃ្លាន និងស្រោចស្រពដំណាំទីក្រុងទាំងមូលនារដូវក្តៅ។ |
| Chakravatin | ទស្សនាទាននៃភាពជាអ្នកដឹកនាំកំពូលដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ (ស្តេចចក្រពត្តិ ឬស្តេចចក្រវាល) ដើម្បីប្រកាសខ្លួនឯងជាព្រះមហាក្សត្រដែលមានអំណាចផ្តាច់មុខ និងគ្រប់គ្រងលើអាណាចក្រទាំងមូលដោយឯករាជ្យពីការគាបសង្កត់របស់រដ្ឋបរទេស (ដូចជាជ្វា)។ | ដូចជាការប្រកាសខ្លួនជា "អគ្គនាយកកំពូល" ដែលមានសិទ្ធិអំណាចពេញលេញលើក្រុមហ៊ុនទាំងអស់ ដោយមិនចំណុះនរណាម្នាក់ឡើយ។ |
| Deification | ដំណើរការនៃការលើកតម្កើងព្រះមហាក្សត្រឱ្យមានឋានៈស្មើនឹងព្រះ ឬអាទិទេព (ទេវរាជ) ក្នុងជំនឿសាសនា ដើម្បីពង្រឹងអំណាចនយោបាយ និងទទួលបានការគោរពបូជាដាច់ខាតពីរាស្ត្រ។ | ដូចជាការចាត់ទុកមេដឹកនាំម្នាក់ថាជា "វីរបុរសមានមហិទ្ធិឫទ្ធិ" ឬតំណាងរបស់ព្រះ ជាហេតុធ្វើឱ្យអ្នកគាំទ្រគោរពកោតខ្លាចនិងស្តាប់បង្គាប់ដោយគ្មានការសង្ស័យ។ |
| ārogyaśāla | ពាក្យសំស្រ្កឹតមានន័យថា អរោគ្យសាលា ឬមន្ទីរពេទ្យ ដែលត្រូវបានកសាងឡើងយ៉ាងច្រើន (១០២ កន្លែង) ទូទាំងចក្រភពអង្គរដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដើម្បីព្យាបាល និងថែរក្សាសុខុមាលភាពប្រជារាស្ត្រ។ | ដូចជាបណ្តាញមណ្ឌលសុខភាពសហគមន៍នាពេលបច្ចុប្បន្ន ដែលរដ្ឋាភិបាលសាងសង់នៅតាមឃុំនីមួយៗទូទាំងប្រទេស ដើម្បីព្យាបាលអ្នកជំងឺដោយឥតគិតថ្លៃ។ |
| Dharmśāla | ពាក្យសំស្រ្កឹតមានន័យថា ធម្មសាលា ផ្ទះមានភ្លើង ឬសាលាសំណាក់តាមដងផ្លូវ ដែលកសាងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (១២១ កន្លែង) សម្រាប់អ្នកដំណើរ ឈ្មួញ និងអ្នកធម្មយាត្រា ឈប់សម្រាកពេលធ្វើដំណើរឆ្ងាយ។ | ដូចជាចំណតឈប់សម្រាក (Rest area) ឬផ្ទះសំណាក់តាមផ្លូវជាតិ ដែលមានកន្លែងអង្គុយលេង និងផ្តល់សុវត្ថិភាពសម្រាប់អ្នកធ្វើដំណើរផ្លូវឆ្ងាយអន្តរខេត្ត។ |
| Inscriptions | អត្ថបទសិលាចារឹកដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅលើផ្ទាំងថ្ម ឬជញ្ជាំងប្រាសាទដោយបុព្វបុរសខ្មែរ ដើម្បីកត់ត្រាពីព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រ សាសនា ស្នាព្រះហស្តព្រះមហាក្សត្រ និងច្បាប់ទម្លាប់នានា ដែលជាប្រភពព័ត៌មានចម្បងក្នុងការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រអង្គរ។ | ដូចជាការសរសេរកំណត់ហេតុប្រចាំថ្ងៃ ឬការបង្ហោះសារព័ត៌មាន ប៉ុន្តែជំនួសឱ្យការសរសេរលើក្រដាស គេប្រើញញួរដាប់ឆ្លាក់អក្សរលើថ្មដើម្បីទុកឱ្យកូនចៅរាប់ពាន់ឆ្នាំក្រោយអានរឿងរ៉ាវទាំងនោះបាន។ |
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
