បញ្ហា (The Problem)៖ កំណើននគរូបនីយកម្មយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅក្នុងរដ្ឋ Lagos បានបង្កើនភាពស្មុគស្មាញនៃគម្រោងសំណង់ ដែលនាំឱ្យមានវិវាទញឹកញាប់លើការទូទាត់ និងកិច្ចសន្យា បណ្តាលឱ្យមានការពន្យារពេល និងការខាតបង់ហិរញ្ញវត្ថុ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រស្ទង់មតិបែបបរិមាណ ដោយប្រើរង្វាស់កម្រិតដើម្បីប្រមូលទិន្នន័យពីអ្នកប្រកបវិជ្ជាជីវៈសំណង់នៅតំបន់សិក្សា។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Adjudication ការវិនិច្ឆ័យ |
ជាដំណើរការលឿនក្នុងការដោះស្រាយវិវាទអំឡុងពេលអនុវត្តគម្រោង និងមានចំណងផ្លូវច្បាប់។ ជួយឱ្យគម្រោងអាចបន្តទៅមុខបានដោយគ្មានការពន្យារពេលយូរ។ | ទោះបីជាលឿន ប៉ុន្តែភាគីអាចបន្តប្តឹងទាមទារតាមរយៈអាជ្ញាកណ្តាល ឬតុលាការ ប្រសិនបើមិនពេញចិត្តនឹងការសម្រេចរបស់អន្តរការី។ | ទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់លេខ ១ ផ្នែកប្រសិទ្ធភាព ដោយមានពិន្ទុមធ្យមភាគ ៤.១៧ ចង្អុលបង្ហាញពីការឯកភាពខ្ពស់លើភាពជឿជាក់របស់វា។ |
| Online Dispute Resolution (ODR) ការដោះស្រាយវិវាទតាមអ៊ីនធឺណិត |
មានភាពបត់បែនខ្ពស់ ចំណេញពេលវេលា និងឆ្លើយតបទៅនឹងតម្រូវការដោះស្រាយវិវាទតាមប្រព័ន្ធឌីជីថលដែលកំពុងកើនឡើង។ | ទាមទារការវិនិយោគលើប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យា និងចំណេះដឹងផ្នែកឌីជីថលពីសំណាក់អ្នកពាក់ព័ន្ធ។ | ទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់លេខ ២ ផ្នែកប្រសិទ្ធភាព ដោយមានពិន្ទុមធ្យមភាគ ៣.៩៨។ |
| Collaborative Law ច្បាប់សហការ |
លើកទឹកចិត្តឱ្យភាគីផ្តោតលើការដោះស្រាយបញ្ហារួមគ្នា និងរក្សាទំនាក់ទំនងអាជីវកម្មយូរអង្វែង ជៀសវាងការខាតបង់លើការប្តឹងផ្តល់។ | ប្រសិនបើការចរចាទទួលបរាជ័យ ហើយឈានដល់តុលាការ មេធាវីរបស់ភាគីទាំងសងខាងត្រូវតែដកខ្លួន ដែលនាំឱ្យខាតពេលវេលា និងថវិកាដើម្បីរកមេធាវីថ្មី។ | ទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់លេខ ១ ផ្នែកការអនុម័តនិងពេញចិត្តប្រើប្រាស់ជាទូទៅ ដោយមានពិន្ទុមធ្យមភាគ ៣.៨៦។ |
| Litigation ការប្តឹងផ្តល់តាមប្រព័ន្ធតុលាការ |
ផ្តល់នូវសេចក្តីសម្រេចដាច់ស្រេចតាមផ្លូវច្បាប់ ដែលចាំបាច់សម្រាប់វិវាទស្មុគស្មាញ ឬគម្រោងសាធារណៈរបស់រដ្ឋ។ | ចំណាយពេលវេលាយូរ ថវិកាច្រើន និងមានសក្តានុពលខ្ពស់ក្នុងការបំផ្លាញទំនាក់ទំនងអាជីវកម្មរវាងភាគី។ | ទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់ទាបក្នុងការពេញចិត្តប្រើប្រាស់ (លេខ ១១ មធ្យមភាគ ៣.៤០) ប៉ុន្តែទទួលបានកម្រិតប្រសិទ្ធភាពមធ្យម (លេខ ៥ មធ្យមភាគ ៣.៩២)។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ទោះបីជាការសិក្សាមិនបានបញ្ជាក់លម្អិតពីចំណាយហិរញ្ញវត្ថុជាតួលេខក៏ដោយ វាបានសង្កត់ធ្ងន់លើធនធានចាំបាច់មួយចំនួនសម្រាប់ការផ្លាស់ប្តូរទៅប្រើប្រាស់យន្តការ ADR។
ការសិក្សានេះប្រមូលទិន្នន័យពីអ្នកជំនាញសំណង់ចំនួន ២៨៨ នាក់ (បុរស ៨៥.១%) នៅក្នុងរដ្ឋ Lagos ប្រទេសនីហ្សេរីយ៉ា ដែលជាតំបន់ប្រឈមនឹងកំណើននគរូបនីយកម្មយ៉ាងគំហុក។ ទិន្នន័យនេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ព្រោះតំបន់ទីក្រុងធំៗកំពុងជួបបញ្ហាការពន្យារពេលគម្រោង ភាពស្មុគស្មាញ និងវិវាទកិច្ចសន្យាស្រដៀងគ្នាដោយសារការអភិវឌ្ឍរហ័ស។
យន្តការដោះស្រាយវិវាទក្រៅប្រព័ន្ធតុលាការ (ADR) នេះពិតជាមានភាពពាក់ព័ន្ធ និងអាចយកមកអនុវត្តបានយ៉ាងល្អក្នុងវិស័យសំណង់នៅកម្ពុជា។
ការផ្លាស់ប្តូរពីការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធតុលាការ ទៅរកអភិក្រមសហការ នឹងជួយកាត់បន្ថយការខាតបង់ថវិកា និងពង្រឹងទំនុកចិត្តក្នុងឧស្សាហកម្មសំណង់នៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Adjudication | ជាដំណើរការដោះស្រាយវិវាទយ៉ាងរហ័សក្នុងកំឡុងពេលសាងសង់ ដែលអន្តរការីឯករាជ្យធ្វើការសម្រេចចិត្តមានចរិតចងផ្លូវច្បាប់ជាបណ្តោះអាសន្ន ដើម្បីឱ្យគម្រោងអាចបន្តទៅមុខបានរហូតដល់មានការប្តឹងតវ៉ាបន្ថែមនៅតុលាការ ឬមជ្ឈត្តករ។ | ដូចជាអាជ្ញាកណ្តាលក្នុងទីលានបាល់ទាត់ដែលកាត់ក្តីភ្លាមៗដើម្បីឱ្យការប្រកួតអាចបន្តបាន ទោះបីជាក្រុមអាចមានសិទ្ធិប្តឹងតវ៉ានៅពេលក្រោយក៏ដោយ។ |
| Collaborative Law | ជាវិធីសាស្ត្រដោះស្រាយវិវាទដែលភាគីទាំងសងខាងព្រមព្រៀងគ្នាតាមផ្លូវច្បាប់ក្នុងការសហការរកដំណោះស្រាយក្រៅប្រព័ន្ធតុលាការ។ ប្រសិនបើការចរចាទទួលបរាជ័យ ហើយឈានដល់ការប្តឹងផ្តល់នៅតុលាការ មេធាវីដែលចូលរួមក្នុងការចរចានោះត្រូវតែដកខ្លួនចេញពីសំណុំរឿងដោយស្វ័យប្រវត្តិ។ | ដូចជាការព្រមព្រៀងរកដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធី ហើយបើនិយាយគ្នាមិនត្រូវហើយចង់ឡើងតុលាការ ភាគីទាំងសងខាងត្រូវតែដកមេធាវីចាស់ចេញ ហើយជួលមេធាវីថ្មីទាំងអស់។ |
| Dispute Review Board (DRB) | ក្រុមអ្នកជំនាញឯករាជ្យដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងតាំងពីចាប់ផ្តើមគម្រោង ដើម្បីតាមដានដំណើរការសាងសង់ជាប្រចាំ និងជួយសម្របសម្រួលដោះស្រាយបញ្ហាភ្លាមៗមុនពេលវាវិវត្តទៅជាវិវាទធ្ងន់ធ្ងរ។ | ដូចជាការជួលក្រុមគ្រូពេទ្យប្រចាំការក្នុងរោងចក្រ ដើម្បីពិនិត្យនិងព្យាបាលជំងឺតូចតាចភ្លាមៗ មុនពេលបុគ្គលិកឈឺធ្ងន់រហូតដល់ត្រូវចូលមន្ទីរពេទ្យ។ |
| Online Dispute Resolution (ODR) | ការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យា និងវេទិកាឌីជីថលដើម្បីសម្របសម្រួល ចរចា និងដោះស្រាយវិវាទដោយមិនចាំបាច់ជួបមុខគ្នាផ្ទាល់ ដែលជួយចំណេញពេលវេលានិងការចំណាយ។ | ដូចជាការបើកអង្គប្រជុំកាត់ក្តី ឬសម្របសម្រួលគ្នាតាមរយៈវីដេអូខល (Zoom) ជំនួសឱ្យការត្រូវធ្វើដំណើរទៅជួបគ្នានៅតុលាការ។ |
| Arbitration | យន្តការដោះស្រាយវិវាទក្រៅប្រព័ន្ធតុលាការ ដែលភាគីពាក់ព័ន្ធយល់ព្រមប្រគល់សិទ្ធិឱ្យមជ្ឈត្តករ (អ្នកកាត់ក្តីឯករាជ្យ) ស្តាប់ហេតុផល ពិនិត្យភស្តុតាង និងធ្វើការសម្រេចសេចក្តីដែលមានអានុភាពចងផ្លូវច្បាប់ដូចសាលក្រមតុលាការ។ | ដូចជាការអញ្ជើញចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលភាគីទាំងសងខាងគោរព មកស្តាប់រឿងរ៉ាវ និងកាត់សេចក្តីឱ្យដាច់ស្រេចដោយមិនបាច់ឡើងតុលាការ។ |
| Conciliation | ដំណើរការផ្សះផ្សាដែលអ្នកសម្របសម្រួល (អ្នកទី៣) មិនត្រឹមតែជួយសម្រួលការសន្ទនាទេ ថែមទាំងដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មក្នុងការស្នើឡើងនូវដំណោះស្រាយជាក់លាក់ដើម្បីឱ្យភាគីទាំងសងខាងយកទៅពិចារណានិងឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀង។ | ដូចជាអ្នកផ្លូវចៅមហាដែលមិនត្រឹមតែនាំសាររវាងគ្រួសារទាំងពីរទេ តែថែមទាំងជួយចេញគំនិតថាគួររៀបចំពិធីមង្គលការបែបណាទើបត្រូវចិត្តទាំងសងខាង។ |
| Litigation | ជាដំណើរការនៃការនាំយកវិវាទទៅកាន់តុលាការរដ្ឋ ដើម្បីឱ្យចៅក្រមធ្វើការជំនុំជម្រះ និងកាត់ក្តីផ្អែកលើច្បាប់ជាផ្លូវការ ដែលជាទូទៅចំណាយពេលយូរ ថវិកាច្រើន និងអាចបំផ្លាញទំនាក់ទំនង។ | ដូចជាការប្តឹងប៉ូលីស ឬឡើងតុលាការរដ្ឋដើម្បីរកយុត្តិធម៌ពេលមានជម្លោះ ដែលត្រូវឆ្លងកាត់នីតិវិធីច្បាប់ដ៏តឹងរ៉ឹងនិងស្មុគស្មាញ។ |
| Kruskal-Wallis Test | ជាវិធីសាស្ត្រស្ថិតិ (Statistical test) ដែលប្រើសម្រាប់ធ្វើតេស្តសម្មតិកម្ម ដើម្បីរកមើលថាតើមានភាពខុសប្លែកគ្នាយ៉ាងសំខាន់រវាងក្រុមមនុស្សបី ឬច្រើនក្រុម (ឧទាហរណ៍៖ ស្ថាបត្យករ វិស្វករ អ្នកម៉ៅការ) ទៅលើទស្សនៈ ឬការវាយតម្លៃរបស់ពួកគេដែរឬទេ។ | ដូចជាឧបករណ៍គណនាដើម្បីមើលថា តើគំនិតរបស់ក្រុមជំនាញ៣ប្រភេទផ្សេងគ្នា ពិតជាខុសគ្នាដាច់ស្រឡះពីគ្នា ឬក៏ពួកគេមានយោបល់ស្រដៀងៗគ្នា។ |
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
