បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិភាក្សាអំពីដែនកំណត់នៃវិទ្យាសាស្ត្រជាក់ស្តែងរបស់លោកខាងលិច ក្នុងការបកស្រាយជំនឿអភិរូបវិទ្យារបស់ជនជាតិដើមអាហ្វ្រិក ទាក់ទងនឹងជីវិតក្រោយការស្លាប់ និងអត្ថិភាពនៃជីវិតដែលគ្មានរូបកាយ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់ការពិនិត្យឡើងវិញតាមបែបគុណវិស័យនិងទស្សនវិជ្ជា ដោយប្រើប្រាស់ការវិភាគភាសាវិទ្យា និងករណីសិក្សាពីវប្បធម៌ Shona នៅប្រទេសស៊ីមបាវ៉េ និងម៉ូសំប៊ិក ព្រមទាំងអភិរូបវិទ្យាក្នុងព្រះគម្ពីរគ្រិស្តសាសនា។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Western Expert Science / Logical Positivism វិទ្យាសាស្ត្រលោកខាងលិច / ទីតាំងនិយមបែបតក្កវិជ្ជា (ប្រព័ន្ធផ្អែកលើភស្តុតាង) |
មានភាពច្បាស់លាស់ មានដំណើរការតក្កវិជ្ជាក្នុងការកសាងទិន្នន័យ ការចងក្រងឯកសារ និងអាចទស្សន៍ទាយលទ្ធផលបានតាមរយៈការពិសោធន៍។ | បរាជ័យក្នុងការបកស្រាយបាតុភូតអភិរូបវិទ្យា (Metaphysics) និងបានទាត់ចោលប្រព័ន្ធជំនឿ និងចំណេះដឹងជនជាតិដើមថាជារឿងអត់ន័យ ដោយសារខ្វះភស្តុតាងរូបវន្ត។ | បានគ្រប់គ្រងការពន្យល់បែបវិទ្យាសាស្ត្រជាសកល ប៉ុន្តែប្រឈមនឹងការខកចិត្តពីសាធារណជន (Citizen Science) នៅពេលជួបប្រទះនឹងបាតុភូតអរូបីដែលមិនអាចពន្យល់បាន។ |
| African Metaphysics / Indigenous Epistemology អភិរូបវិទ្យាអាហ្វ្រិក / ញាណវិទ្យាជនជាតិដើម (ប្រព័ន្ធជំនឿលើវិញ្ញាណ) |
ផ្តល់នូវការពន្យល់ដែលមានភាពស៊ីសង្វាក់គ្នានៅផ្ទៃក្នុង (Internalism) សម្រាប់ហេតុការណ៍អកុសល និងជួយជំរុញសីលធម៌ សន្តិភាព និងសណ្តាប់ធ្នាប់សង្គមតាមរយៈការភ័យខ្លាចការដាក់ទោសពីវិញ្ញាណ។ | ខ្វះភស្តុតាងរូបវន្តដែលអាចបញ្ជាក់បានតាមរយៈមន្ទីរពិសោធន៍ ដែលធ្វើឱ្យមានការលំបាកក្នុងការទទួលស្គាល់ពីស្ថាប័នវិទ្យាសាស្ត្រផ្លូវការ។ | ត្រូវបានបញ្ជាក់ថាជាការពិតជាក់ស្តែងដែលមិនអាចប្រកែកបាន នៅក្នុងបរិបទនៃតុលាការប្រពៃណី និងជីវិតរស់នៅប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជន Shona ព្រមទាំងជះឥទ្ធិពលដល់ការយល់ដឹងពីធម្មជាតិមនុស្ស។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ដោយសារឯកសារនេះជាការសិក្សាបែបទស្សនវិជ្ជា និងនវវិទ្យា (Anthropology) វាមិនទាមទារធនធានកុំព្យូទ័រ ឬផ្នែករឹងនោះទេ ប៉ុន្តែទាមទារធនធានមនុស្សដែលមានការយល់ដឹងស៊ីជម្រៅលើវប្បធម៌។
ការសិក្សានេះផ្តោតជាចម្បងលើប្រព័ន្ធជំនឿរបស់ជនជាតិ Shona នៅក្នុងប្រទេសស៊ីមបាវ៉េ និងម៉ូសំប៊ិក ព្រមទាំងការប្រៀបធៀបជាមួយអភិរូបវិទ្យាក្នុងព្រះគម្ពីរគ្រិស្តសាសនា។ ទោះបីជាទិន្នន័យមានលក្ខណៈតំបន់និយមនៅទ្វីបអាហ្វ្រិកក៏ដោយ វាមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ព្រោះកម្ពុជាក៏មានប្រព័ន្ធជំនឿព្រលឹងវិញ្ញាណ (Animism) និងព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើការគិត និងការរស់នៅរបស់ប្រជាជនទូទៅផងដែរ។
វិធីសាស្ត្រគិត និងការវាយតម្លៃអភិរូបវិទ្យានេះ គឺពិតជាអាចអនុវត្ត និងមានប្រយោជន៍ខ្លាំងសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវបែបសង្គមវិទ្យានៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
ការទទួលស្គាល់ និងការធ្វើសមាហរណកម្មចំណេះដឹងផ្នែកអភិរូបវិទ្យាក្នុងស្រុក ចូលទៅក្នុងការស្រាវជ្រាវសង្គម នឹងជួយផ្សារភ្ជាប់គម្លាតរវាងរដ្ឋបាលផ្អែកលើវិទ្យាសាស្ត្រទំនើប និងការពិតនៃផ្នត់គំនិតវប្បធម៌របស់ប្រជាជនកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Metaphysics (អភិរូបវិទ្យា) | សាខាមួយនៃទស្សនវិជ្ជាដែលសិក្សាពីធម្មជាតិជាមូលដ្ឋាននៃការពិត អត្ថិភាព និងអ្វីៗដែលហួសពីការមើលឃើញដោយភ្នែកទទេ ឬមិនអាចវាស់វែងបានដោយវិទ្យាសាស្ត្ររូបវន្ត ដូចជាព្រលឹង ព្រះ និងជីវិតក្រោយការស្លាប់។ | ដូចជាការសិក្សាស្វែងយល់ពីខ្យល់អាកាស ឬរលកសេវាទូរស័ព្ទ ដែលយើងមិនអាចមើលឃើញនឹងភ្នែក តែយើងដឹងថាវាពិតជាមាននិងកំពុងដំណើរការ។ |
| Disembodied bodies (អង្គភាពគ្មានរូបកាយ / វិញ្ញាណ) | ស្ថានភាពនៃអត្ថិភាពឬជីវិតដែលនៅតែមានស្មារតី ការគិត និងសមត្ថភាពធ្វើសកម្មភាព ប៉ុន្តែមិនមានរូបរាងកាយជារូបវន្ត (សាច់ឈាម) ដូចជាវិញ្ញាណដូនតា ឬទេវតា។ | ដូចជាកម្មវិធីកុំព្យូទ័រ (Software) ដែលកំពុងដំណើរការដោយមិនចាំបាច់មានរូបរាងជាម៉ាស៊ីន (Hardware) ជាក់លាក់ណាមួយ តែវាអាចបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពកើតឡើងបាន។ |
| Logical Positivism (ទីតាំងនិយមបែបតក្កវិជ្ជា) | ចលនាទស្សនវិជ្ជាមួយដែលអះអាងថា ចំណេះដឹងពិតប្រាកដត្រូវតែអាចបញ្ជាក់បានតាមរយៈការពិសោធន៍វិទ្យាសាស្ត្រ ឬភស្តុតាងជាក់ស្តែង ហើយចាត់ទុកជំនឿអរូបីឬអភិរូបវិទ្យាជារឿងអត់ន័យ និងគ្មានតម្លៃ។ | ដូចជាចៅក្រមម្នាក់ដែលជឿតែលើអ្វីដែលមានវីដេអូថតជាប់ជាភស្តុតាង និងបដិសេធរាល់ការពន្យល់ណាដែលគ្រាន់តែស្តាប់តាមការប្រាប់តៗគ្នា។ |
| Epistemology (ញាណវិទ្យា) | ការសិក្សាពីរបៀបដែលមនុស្សយើងទទួលបានចំណេះដឹង ព្រមទាំងការកំណត់ថាអ្វីទៅដែលចាត់ទុកថាជា "ការពិត" ឬ "ចំណេះដឹងត្រឹមត្រូវ" ថាតើវាបានមកពីការពិសោធន៍ ឬបានមកពីវិវរណៈនិងជំនឿ។ | ដូចជាការសួរបញ្ជាក់ថា តើអ្នកដឹងរឿងនេះដោយរបៀបណា? តើអ្នកឃើញផ្ទាល់ភ្នែក ឬគ្រាន់តែយល់សប្តិឃើញ? |
| Internalism (សន្តរានុភាពនិយម) | ទ្រឹស្តីដែលលើកឡើងថា ភាពត្រឹមត្រូវនៃជំនឿមួយគឺអាស្រ័យលើភាពស៊ីសង្វាក់គ្នានៃហេតុផលនៅខាងក្នុងចិត្តគំនិត ឬប្រព័ន្ធជំនឿនោះផ្ទាល់ ដោយមិនចាំបាច់ត្រូវការភស្តុតាងពីរូបវន្តខាងក្រៅមកបញ្ជាក់នោះទេ។ | ដូចជាច្បាប់នៅក្នុងហ្គេមមួយ ដែលវាត្រឹមត្រូវនិងមានន័យតែសម្រាប់អ្នកដែលកំពុងលេងហ្គេមនោះ ទោះបីជាវាមិនសមហេតុផលនៅក្នុងពិភពពិតក៏ដោយ។ |
| Empiricism (បទពិសោធន៍និយម) | ទ្រឹស្ដីដែលអះអាងថា ចំណេះដឹងទាំងអស់គឺបានមកពីបទពិសោធន៍តាមរយៈញាណទាំងប្រាំ (ការមើលឃើញ ការស្តាប់ ការភ្លក់ ការហិត និងការប៉ះ) ដែលវាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃវិទ្យាសាស្ត្រទំនើប។ | ដូចជាក្មេងម្នាក់ដែលជឿថាភ្លើងក្តៅ លុះត្រាតែគេបានលូកដៃទៅប៉ះភ្លើងនោះផ្ទាល់ ទើបគេទទួលស្គាល់ថាវាពិតជាក្តៅមែន។ |
| Vadzimu (វិញ្ញាណដូនតា) | នៅក្នុងវប្បធម៌ Shona វាគឺជាព្រលឹងរបស់បុព្វបុរសដែលបានស្លាប់ទៅ ប៉ុន្តែនៅតែមានជីវិតក្នុងទម្រង់អរូបី ហើយបន្តអន្តរាគមន៍ ការពារ និងដាក់ទោសសមាជិកគ្រួសារដែលនៅរស់។ | ដូចជាម៉ាស៊ីនកាមេរ៉ាសុវត្ថិភាពនិងប្រព័ន្ធការពារដែលបំពាក់ដោយជីដូនជីតារបស់យើង ដើម្បីតាមដានមើលថែនិងទូន្មានកូនចៅទោះបីជាពួកគាត់លែងមានជីវិតក៏ដោយ។ |
| Ngozi (វិញ្ញាណសងសឹក) | វិញ្ញាណរបស់ជនរងគ្រោះដែលត្រូវបានគេឃាតកម្ម ហើយត្រឡប់មកវិញដើម្បីនាំយកសេចក្តីវិនាស ជំងឺ ឬសេចក្តីស្លាប់ដល់គ្រួសារឃាតក រហូតទាល់តែមានការសងជម្ងឺចិត្តនិងធ្វើពិធីសុំខមាទោស។ | ដូចជាវីរុសកុំព្យូទ័រ (Ransomware) ដែលវាយប្រហារចូលប្រព័ន្ធរបស់អ្នក ហើយបំផ្លាញឯកសារជាបន្តបន្ទាប់រហូតទាល់តែអ្នកព្រមបង់ប្រាក់ផាកពិន័យ។ |
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
