បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការកំណត់កម្រិតកំហាប់សារធាតុចិញ្ចឹម (អាសូត ផូស្វ័រ និងប៉ូតាស្យូម) ដែលចាំបាច់សម្រាប់ការលូតលាស់និងការផ្តល់ទិន្នផលស្រូវនៅលើប្រភេទដីផ្សេងៗគ្នាក្នុងប្រទេសថៃ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់ការរចនាការពិសោធន៍តាមបែបហ្វាក់តូរីយ៉ែល (Factorial Experiment) នៅតាមស្ថានីយពិសោធន៍កសិកម្មនានា ដោយប្រើយុទ្ធសាស្ត្រផ្តល់ជីក្នុងកម្រិតខុសៗគ្នា។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Control Treatment (0 kg/ha NPK) ការមិនប្រើប្រាស់ជី (Control) |
មិនមានការចំណាយថវិកាទៅលើការទិញជីគីមី និងមិនត្រូវការកម្លាំងពលកម្មសម្រាប់បាចជី។ | រុក្ខជាតិខ្វះសារធាតុចិញ្ចឹមយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ (ជាពិសេសផូស្វ័រ និងអាសូត) ដែលបណ្តាលឱ្យទិន្នផលធ្លាក់ចុះទាបបំផុត។ | ទិន្នផលស្រូវទាបបំផុត ហើយកំហាប់សារធាតុចិញ្ចឹមក្នុងចំបើងស្ថិតនៅក្រោមកម្រិតស្តង់ដារ (ឧ. N=0.50%, P=0.034%)។ |
| Moderate Application (37.5 kg/ha ) ការប្រើប្រាស់ជីកម្រិតមធ្យម (៣៧,៥ គ.ក្រ/ហត) |
បង្កើនទិន្នផលស្រូវបានយ៉ាងខ្ពស់ និងសន្សំសំចៃការចំណាយបើធៀបនឹងការប្រើជីកម្រិតខ្ពស់។ | នៅតំបន់ដីខ្សោះជីវជាតិខ្លះ វាអាចមិនទាន់គ្រប់គ្រាន់ដើម្បីជំរុញទិន្នផលដល់កម្រិតអតិបរមាទាំងស្រុង។ | សម្រេចបានកំហាប់អប្បបរមាសំខាន់ៗក្នុងចំបើង (N: ~0.55%, P: ~0.06%) ដែលផ្តល់ទិន្នផលជាទីគាប់ចិត្ត។ |
| High Application (75 kg/ha ) ការប្រើប្រាស់ជីកម្រិតខ្ពស់ (៧៥ គ.ក្រ/ហត) |
ជួយកែប្រែស្ថានភាពដីដែលខ្វះជីវជាតិខ្លាំង និងអាចផ្តល់ទិន្នផលអតិបរមានៅស្ថានីយ៍មួយចំនួន។ | អត្រានៃការកើនឡើងទិន្នផលមានការថយចុះ (Diminishing returns) ដែលធ្វើឱ្យការចំណាយលើសលប់មិនទទួលបានប្រាក់ចំណេញមកវិញសមរម្យ។ | កំហាប់ប៉ូតាស្យូម (K) កើនដល់ ១,០០% ទៅ ១,២៣៥% តែទិន្នផលមិនកើនឡើងខ្លាំងធៀបនឹងកម្រិតមធ្យមនៅស្ថានីយ៍ភាគច្រើន។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តការស្រាវជ្រាវនេះទាមទារធនធានសំខាន់ៗដូចជា ដីស្រែពិសោធន៍ខ្នាតធំ ជីគីមី និងបរិក្ខារមន្ទីរពិសោធន៍កសិកម្មសម្រាប់ការវិភាគសំណាក។
ការសិក្សានេះត្រូវបានអនុវត្តនៅតាមស្ថានីយ៍ពិសោធន៍ចំនួន ៥ ក្នុងប្រទេសថៃ (ចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥-១៩៧៧) ដោយប្រើប្រាស់ពូជស្រូវ RD 1។ ទោះបីជាលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុនិងភូមិសាស្ត្រមានភាពស្រដៀងគ្នានឹងប្រទេសកម្ពុជាក៏ដោយ ប៉ុន្តែប្រភេទដី និងពូជស្រូវពេញនិយមបច្ចុប្បន្ននៅកម្ពុជា (ដូចជាពូជស្រូវក្រអូប ផ្ការំដួល) អាចមានតម្រូវការសារធាតុចិញ្ចឹមខុសគ្នា។ ហេតុនេះ ការយកមកអនុវត្តផ្ទាល់ទាមទារឱ្យមានការធ្វើតេស្តផ្ទៀងផ្ទាត់ឡើងវិញជាមួយលក្ខខណ្ឌដីក្នុងស្រុក។
វិធីសាស្ត្រនៃការកំណត់កំហាប់សារធាតុចិញ្ចឹមអប្បបរមានេះ មានសារៈសំខាន់និងអាចអនុវត្តបានយ៉ាងល្អសម្រាប់វិស័យកសិកម្មនៅកម្ពុជា ដើម្បីបង្កើនទិន្នផល។
ការអនុវត្តតាមអភិក្រមនៃការស្រាវជ្រាវនេះ នឹងជួយកម្ពុជាបង្កើនទិន្នផលស្រូវជាតិ ខណៈពេលដែលកាត់បន្ថយការចំណាយមិនចាំបាច់លើជីគីមីនាំចូល។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Critical Concentration (កំហាប់កំណត់ ឬ កំហាប់សំខាន់) | គឺជាកម្រិតភាគរយនៃសារធាតុចិញ្ចឹមអប្បបរមាដែលរុក្ខជាតិត្រូវតែមានជាចាំបាច់ ដើម្បីអាចលូតលាស់បានល្អ និងផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់។ បើកំហាប់សារធាតុចិញ្ចឹមនៅក្នុងរុក្ខជាតិធ្លាក់ចុះក្រោមកម្រិតនេះ ទិន្នផលនឹងថយចុះយ៉ាងគំហុក ទោះបីជាមានកត្តាផ្សេងៗអំណោយផលក៏ដោយ។ | វាដូចជាកម្រិតសាំងបម្រុងចុងក្រោយនៅក្នុងរថយន្ត ដែលទាមទារឱ្យយើងចាក់បន្ថែមជាបន្ទាន់ ដើម្បីកុំឱ្យរថយន្តរលត់នៅពាក់កណ្តាលផ្លូវ។ |
| Factorial arrangement (ការរៀបចំពិសោធន៍បែបហ្វាក់តូរីយ៉ែល) | គឺជាវិធីសាស្ត្ររចនាការពិសោធន៍មួយ ដែលគេយកកត្តាពីរ ឬច្រើន (ឧទាហរណ៍ ជី N, P, និង K) ដែលមានកម្រិតផ្សេងៗគ្នា មកផ្គូផ្គងគ្នាគ្រប់ទម្រង់ទាំងអស់ ដើម្បីសិក្សាពីឥទ្ធិពលរួមរបស់វាទៅលើលទ្ធផល (ដូចជាទិន្នផលស្រូវ) ក្នុងពេលតែមួយ។ | ដូចជាការសាកល្បងលាយពណ៌ ៣ ប្រភេទ (ក្រហម ខៀវ លឿង) ក្នុងកម្រិតខុសៗគ្នា ដើម្បីរកមើលថាតើការលាយបញ្ចូលគ្នាទម្រង់ណាដែលបង្កើតបានពណ៌ថ្មីស្រស់ស្អាតជាងគេបំផុត។ |
| Randomized complete block (ការរចនាប្លុកពេញលេញដោយចៃដន្យ) | គឺជាទម្រង់នៃការរៀបចំឡូត៍ពិសោធន៍កសិកម្ម ដោយបែងចែកដីជាប្លុកធំៗ (Blocks) ដែលមានលក្ខណៈដូចគ្នា ហើយនៅក្នុងប្លុកនីមួយៗ ការដាក់កម្រិតជី (Treatments) ត្រូវបានរៀបចំដោយការចាប់ឆ្នោតចៃដន្យ ដើម្បីកាត់បន្ថយភាពលម្អៀងដែលបណ្តាលមកពីគុណភាពដីខុសគ្នា។ | ដូចជាការចែកសិស្សពូកែ និងសិស្សខ្សោយឱ្យចូលក្នុងក្រុមនីមួយៗស្មើៗគ្នា ហើយចាប់ឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានបទប្រឡង ដើម្បីធានាថាការប្រកួតប្រជែងមានភាពយុត្តិធម៌។ |
| Tillering stage (ដំណាក់កាលបែកគុម្ព) | ជាដំណាក់កាលលូតលាស់ដំបូងរបស់ដើមស្រូវ ដែលវាចាប់ផ្តើមបញ្ចេញពន្លកថ្មី (ដើមបែក) ជាច្រើនពីគល់របស់វា។ ក្នុងដំណាក់កាលនេះ ស្រូវមានតម្រូវការនិងស្រូបយកសារធាតុចិញ្ចឹមខ្ពស់បំផុត ដើម្បីបង្កើតដើម និងស្លឹកឱ្យបានច្រើនមុនពេលចេញផ្លែ។ | ដូចជាវ័យជំទង់របស់មនុស្ស ដែលត្រូវការហូបអាហារបំប៉នច្រើនដើម្បីលូតលាស់កម្ពស់ និងសាច់ដុំ មុនពេលឈានចូលវ័យពេញវ័យ។ |
| Interaction (ឥទ្ធិពលអន្តរកម្ម) | នៅក្នុងស្ថិតិនិងការពិសោធន៍ វាគឺជាបាតុភូតដែលការប្រើប្រាស់កត្តាពីររួមគ្នា (ឧទាហរណ៍ ជីអាសូត និង ផូស្វ័រ) ផ្តល់លទ្ធផលខុសប្លែកពីការបូកបញ្ចូលគ្នានៃឥទ្ធិពលដាច់ដោយឡែករបស់វា។ មានន័យថា ការមានវត្តមានជីមួយ អាចជួយជំរុញ ឬរារាំងប្រសិទ្ធភាពរបស់ជីមួយទៀត។ | ដូចជាការញ៉ាំកាហ្វេលាយជាមួយទឹកដោះគោ ដែលផ្តល់រសជាតិឆ្ងាញ់ប្លែកថ្មីមួយ ខុសពីការញ៉ាំកាហ្វេសុទ្ធ និងទឹកដោះគោសុទ្ធដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ |
| Main effects (ឥទ្ធិពលចម្បង) | គឺជាឥទ្ធិពលផ្ទាល់និងដាច់ដោយឡែករបស់កត្តាពិសោធន៍ណាមួយ (ឧទាហរណ៍ ការឆ្លើយតបរបស់រុក្ខជាតិទៅនឹងការដាក់ជីអាសូតតែឯង) ទៅលើលទ្ធផលសរុប (ទិន្នផលស្រូវ) ដោយមិនទាន់គិតពីឥទ្ធិពលរំខាន ឬឥទ្ធិពលរួមជាមួយកត្តាផ្សេងទៀត។ | ដូចជាការវាយតម្លៃលើសមត្ថភាពច្រៀងរបស់សមាជិកម្នាក់ៗនៅក្នុងក្រុមតន្ត្រី ដោយមិនខ្វល់ថាតើពួកគេច្រៀងស៊ីចង្វាក់គ្នាជាក្រុមឬអត់នោះទេ។ |
| F value (តម្លៃ F ក្នុងការវិភាគវ៉ារ្យ៉ង់) | គឺជាតម្លៃស្ថិតិដែលទទួលបានពីការវិភាគ ANOVA (Analysis of Variance) ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីបញ្ជាក់ថាតើភាពខុសគ្នានៃទិន្នផលស្រូវ រវាងការមិនដាក់ជី និងការដាក់ជីពិតជាមានអត្ថន័យខាងវិទ្យាសាស្ត្រ ឬគ្រាន់តែជារឿងចៃដន្យ។ តម្លៃ F កាន់តែធំ បញ្ជាក់ថាឥទ្ធិពលនៃជីកាន់តែច្បាស់លាស់។ | ដូចជាការមើលពិន្ទុវិនិច្ឆ័យរវាងអ្នកជំងឺនិងអ្នកមិនឈឺ ដើម្បីប្រាកដថាថ្នាំដែលបានឱ្យផឹកពិតជាមានប្រសិទ្ធភាពព្យាបាលជាសះស្បើយមែន មិនមែនជាការជាសះស្បើយដោយខ្លួនឯងនោះទេ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
