បញ្ហា (The Problem)៖ ការប្រើប្រាស់លាមកគោ និងជីកំប៉ុសជាជីនៅក្នុងខេត្តកំពង់ចាម ជារឿយៗមានផ្ទុកនូវបាក់តេរីបង្កជំងឺដូចជាខូលីហ្វម (Coliform) និង អ៊ីកូឡាយ (E. coli) ដែលអាចបំពុលដីកសិកម្ម ប្រភពទឹក និងដំណាំ ដែលបង្កហានិភ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សុខភាពសាធារណៈ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានធ្វើការពិសោធន៍ក្នុងផើង ដើម្បីស៊ើបអង្កេតពីឥទ្ធិពលនៃការបន្ថែមវត្ថុធាតុកំបោរកសិកម្ម និងសរីរាង្គ (ទាំងដុត និងមិនទាន់ដុត) ទៅលើលក្ខណៈសម្បត្តិរបស់ដី និងការរស់រានមានជីវិតរបស់បាក់តេរី។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Unburned Lime Materials (CaCO3, Eggshell, Clamshell, Wood ash) ការប្រើប្រាស់វត្ថុធាតុកំបោរមិនទាន់ដុត (សំបកស៊ុត សំបកលៀស ផេះឈើ) |
ងាយស្រួលរកនៅក្នុងមូលដ្ឋាន ចំណាយតិច និងមិនតម្រូវឱ្យប្រើប្រាស់កម្លាំងពលកម្មឬថាមពលច្រើនសម្រាប់ការដុតបញ្ឆេះឡើយ។ ជួយរក្សាសារធាតុចិញ្ចឹម (ជាពិសេស K2O នៅក្នុងផេះឈើ)។ | ទាមទារការចំណាយពេលខ្លះក្នុងការលាងសម្អាត សម្ងួត និងកិនបំបែកសំបកទាំងនោះឱ្យទៅជាម្សៅម៉ត់ ដើម្បីធានាប្រសិទ្ធភាពក្នុងការរលាយ។ | អាចបង្កើនកម្រិត pH ដី និងសម្លាប់បាក់តេរីបង្កជំងឺ (Coliform និង E. coli) បានទាំងស្រុងក្នុងរយៈពេល ៧ ថ្ងៃ ស្រដៀងទៅនឹងការប្រើកំបោរដុតដែរ។ |
| Burned Lime Materials (CaO - Quick Lime) ការប្រើប្រាស់វត្ថុធាតុកំបោរដុត (CaO - បានពីការដុតនៅសីតុណ្ហភាព ៨០០ អង្សាសេ) |
មានភាពរលាយក្នុងទឹកខ្ពស់ និងមានប្រសិទ្ធភាពខ្លាំងក្នុងការបង្កើនកម្រិត pH ដីបានលឿនរហ័ស ព្រមទាំងជួយពន្លឿនប្រតិកម្មគីមីកម្ចាត់បាក់តេរី។ | តម្រូវឱ្យប្រើប្រាស់ម៉ាស៊ីនដុត ឬភ្លើងដែលមានកម្តៅរហូតដល់ ៨០០ អង្សាសេ ដែលនាំឱ្យកសិករត្រូវចំណាយថាមពល អុស ធ្យូង និងកម្លាំងពលកម្មច្រើន។ ការដុតផេះឈើធ្វើឱ្យបាត់បង់សារធាតុ K2O។ | សម្លាប់បាក់តេរីបានទាំងស្រុងក្នុងរយៈពេល ៧ ថ្ងៃ ប៉ុន្តែមិនមានលទ្ធផលខុសប្លែកជាដុំកំភួនពីវត្ថុធាតុមិនទាន់ដុតនោះទេ។ |
| Control Group (No Lime Application) ក្រុមត្រួតពិនិត្យ (មិនមានការបន្ថែមវត្ថុធាតុកំបោរ) |
មិនត្រូវការចំណាយពេលវេលា និងធនធានអ្វីទាំងអស់សម្រាប់ការកែច្នៃដីបន្ថែម។ | មិនអាចកម្ចាត់បាក់តេរីបង្កជំងឺដែលមាននៅក្នុងលាមកគោ និងជីកំប៉ុសបានទេ ដែលបង្កហានិភ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សុវត្ថិភាពចំណីអាហារ និងសុខភាពមនុស្ស។ | បាក់តេរី Coliform និង E. coli នៅតែបន្តរស់រាន និងរីកលូតលាស់ជាធម្មតានៅក្នុងដី។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រនេះទាមទារការចំណាយធនធានតិចតួចបំផុត ដោយពឹងផ្អែកលើកាកសំណល់ដែលមានស្រាប់ ប៉ុន្តែការធ្វើការពិសោធន៍វិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីបញ្ជាក់លទ្ធផលទាមទារបរិក្ខារមន្ទីរពិសោធន៍។
ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់គំរូដីពីឃុំសំរោង និងបារាយណ៍ ក្នុងខេត្តកំពង់ចាម ប៉ុន្តែលាមកគោត្រូវបានប្រមូលយកពីកសិដ្ឋាន Onoji ក្នុងទីក្រុងតូក្យូ ប្រទេសជប៉ុន ហើយការពិសោធន៍ធ្វើឡើងនៅក្នុងបន្ទប់ពិសោធន៍។ ទោះបីជាលក្ខខណ្ឌពិសោធន៍ត្រូវបានគ្រប់គ្រង (Controlled Environment) និងមានការលាយបញ្ចូលគ្នានៃប្រភពទិន្នន័យក៏ដោយ លទ្ធផលនេះនៅតែមានភាពពាក់ព័ន្ធខ្ពស់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ព្រោះដីគំរូគឺជាដីកសិកម្មជាក់ស្តែងពីតំបន់គោលដៅ។
វិធីសាស្ត្រនៃការប្រើប្រាស់សម្ភារៈមិនទាន់ដុតនេះ គឺមានភាពងាយស្រួល សន្សំសំចៃ និងសក្តិសមបំផុតសម្រាប់ប្រជាកសិករនៅកម្ពុជា។
ជារួម ការផ្លាស់ប្តូរទម្លាប់ពីការខំដុតកំបោរ ឬប្រើជីគីមី មកប្រើម្សៅសំបកស៊ុតនិងសំបកលៀសធម្មតា គឺជាដំណោះស្រាយដ៏ឆ្លាតវៃដែលអាចជួយសន្សំសំចៃថវិកា និងធានាសុវត្ថិភាពចំណីអាហារនៅកម្ពុជាបានយ៉ាងប្រសើរ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Pathogenic bacteria | គឺជាប្រភេទមេរោគ ឬបាក់តេរីតូចៗ (ដូចជា Coliform និង E. coli) ដែលមាននៅក្នុងលាមកសត្វ ឬបរិស្ថានកខ្វក់ ដែលនៅពេលវាជ្រាបចូលក្នុងដី ឬបន្លែ វាអាចបង្កឱ្យមានជំងឺក្រពះពោះវៀនដល់មនុស្សនៅពេលបរិភោគ។ | ដូចជាពពួកសត្រូវលាក់មុខដ៏តូចល្អិតដែលលួចតោងជាប់លើចំណីអាហារ ហើយធ្វើឱ្យយើងឈឺពោះ ឬរាករូសពេលយើងហូបវាចូល។ |
| Agricultural lime | គឺជាវត្ថុធាតុម្សៅកំបោរដែលផ្សំឡើងពីកាល់ស្យូមកាបូណាត (ភាគច្រើនបានពីសំបកខ្យង លៀស ឬថ្មកំបោរ) ដែលកសិករយកមកបាចលើដីដើម្បីកាត់បន្ថយជាតិជូររបស់ដី បង្កើនជីវជាតិ និងជួយកម្ចាត់មេរោគនៅក្នុងដី។ | ប្រៀបដូចជាថ្នាំបន្សាបជាតិជូរ ដែលគេឱ្យដីផឹកដើម្បីឱ្យដីមានសុខភាពល្អ និងសម្លាប់មេរោគអាក្រក់ៗ។ |
| Quick lime | គឺជាកំបោររស់ដែលទទួលបានពីការដុតវត្ថុធាតុដើម (ដូចជាសំបកស៊ុត ឬថ្មកំបោរ) ក្នុងសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ខ្លាំង (៨០០ អង្សាសេ) ដែលវាមានប្រតិកម្មលឿនជាមួយទឹកដើម្បីបង្កើតជាកម្តៅ និងបន្សាបជាតិអាស៊ីតក្នុងដីបានយ៉ាងរហ័ស។ | ប្រៀបដូចជាគ្រាប់ថ្នាំកំដៅដែលបោះចូលទៅក្នុងទឹកភ្លាមពុះភ្លែត ដែលជួយផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពដីដើម្បីសម្លាប់មេរោគបានយ៉ាងលឿន។ |
| Soil pH | គឺជារង្វាស់សម្រាប់កំណត់កម្រិតជាតិជូរ (អាស៊ីត) ឬជាតិប្រៃ (បាស) នៅក្នុងដី ដែលក្នុងបរិបទនៃការសិក្សានេះ ការធ្វើឱ្យដីមានកម្រិត pH ខ្ពស់ (ជាតិបាសខ្លាំងដោយសារកំបោរ) ធ្វើឱ្យបាក់តេរីបង្កជំងឺមិនអាចរស់រានមានជីវិតបាន។ | ដូចជាការចាក់ទឹកខ្មេះ (ជូរ) ឬសាប៊ូ (ប្រៃ) ចូលទៅក្នុងទឹក ដែលមេរោគមិនអាចរស់នៅបានទេបើបរិស្ថាននោះជូរពេក ឬប្រៃពេក។ |
| EC (Electrical Conductivity) | គឺជារង្វាស់ដែលបង្ហាញពីកម្រិតនៃចរន្តអគ្គិសនីដែលអាចឆ្លងកាត់ដីបាន ដែលរង្វាស់នេះបញ្ជាក់អំពីបរិមាណសារធាតុរ៉ែ ឬអំបិលរលាយ (ដូចជាប៉ូតាស្យូម ឬកាល់ស្យូម) ដែលមាននៅក្នុងដីសម្រាប់ឱ្យរុក្ខជាតិស្រូបយកទៅចិញ្ចឹមដើម។ | ប្រៀបដូចជាការវាស់បរិមាណស្ករឬអំបិលដែលរលាយក្នុងកែវទឹក ស្រដៀងគ្នានេះដែរវាប្រាប់យើងថាដីមានជីជាតិរលាយច្រើនឬតិចកម្រិតណា។ |
| Solute transport | គឺជាដំណើរការដែលសារធាតុចិញ្ចឹម ឬសារធាតុគីមីរលាយក្នុងទឹក ហើយហូរជ្រាបស្រូបចូលទៅក្នុងស្រទាប់ដីខាងក្រោម ឬហូរចូលទៅក្នុងប្រភពទឹកក្រោមដី ដែលអាចបង្កជាការបំពុលទឹកប្រសិនបើមានបរិមាណជ្រុលហួសហេតុពេក។ | ដូចជាទឹកថ្នាំពណ៌ដែលយើងន្តក់លើក្រណាត់សើម រួចវាជ្រាបហូររាលដាលដល់ផ្នែកផ្សេងៗនៃក្រណាត់និងធ្លាក់ទៅក្រោម។ |
| Biosolids | គឺជាកាកសំណល់សរីរាង្គ (ដូចជាលាមកសត្វ ឬកាកសំណល់ពីរោងចក្រចម្រោះទឹកស្អុយ) ដែលត្រូវបានយកមកកែច្នៃធ្វើជាជី ដើម្បីបន្ថែមជីវជាតិដល់ដីកសិកម្ម ប៉ុន្តែអាចបង្កហានិភ័យចម្លងរោគប្រសិនបើមិនបានកម្ចាត់មេរោគឱ្យបានត្រឹមត្រូវមុនពេលប្រើ។ | ប្រៀបដូចជាការយកសំរាមផ្ទះបាយមកកែច្នៃធ្វើជាអាហារបំប៉នសម្រាប់ដីនិងរុក្ខជាតិ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
