បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិនិត្យមើលការប្រើប្រាស់និងសារៈសំខាន់នៃឱសថពេទ្យសត្វតាមបែបប្រពៃណី (Ethno-veterinary medicine) សម្រាប់ការថែទាំសុខភាពសត្វពាហនៈនិងការព្យាបាលជំងឺផ្សេងៗនៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះគឺជាការពិនិត្យឡើងវិញនូវអក្សរសិល្ប៍ (Literature Review) ដើម្បីចងក្រងនិងវាយតម្លៃការអនុវត្តការព្យាបាលសត្វតាមបែបប្រពៃណីរបស់កសិករនៅទូទាំងតំបន់។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Ethno-veterinary Medicine (EVM) ឱសថពេទ្យសត្វតាមបែបប្រពៃណី |
ងាយស្រួលរក មានតម្លៃថោក និងជារួមចំណែកក្នុងការថែរក្សាប្រពៃណីវប្បធម៌។ វាមានប្រសិទ្ធភាពមួយផ្នែក និងអាចអនុវត្តបានងាយស្រួលដោយកសិករនៅតាមជនបទ។ | កម្រិតថ្នាំមិនច្បាស់លាស់ដែលអាចបណ្តាលឱ្យខូចថ្លើម ឬតម្រងនោម និងមានវិធីសាស្ត្រខ្លះបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់សត្វ ឬបរិស្ថាន (ឧទាហរណ៍ ការដុតដែកក្តៅ ឬការសម្លាប់ពស់យកខ្លាញ់)។ | កសិករ ៥០.១៦% ទទួលបានថ្នាំព្យាបាលជំងឺសត្វបក្សីពីប្រភពពេទ្យសត្វតាមបែបប្រពៃណី និង ១៩.០៥% ប្រើប្រាស់ទឹកអំបិលឬសាប៊ូសម្រាប់ព្យាបាលការជាប់សុកសត្វ។ |
| Modern/Western Veterinary Medicine សេវាពេទ្យសត្វទំនើប |
មានសុវត្ថិភាពខ្ពស់ កម្រិតថ្នាំច្បាស់លាស់ និងអាចដោះស្រាយបញ្ហាជំងឺសត្វដោយផ្អែកលើរោគវិទ្យានិងរោគវិនិច្ឆ័យបានត្រឹមត្រូវ។ | មានតម្លៃថ្លៃ និងពិបាករកបានសម្រាប់កសិករខ្នាតតូច ឬកសិករដែលរស់នៅតាមតំបន់ជនបទដាច់ស្រយាល។ | មានតែកសិករ ២៩.៤០% ប៉ុណ្ណោះដែលប្រើប្រាស់សេវាពេទ្យសត្វទំនើបសម្រាប់ព្យាបាលជំងឺសត្វបក្សី (ND) ដោយសារបញ្ហាតម្លៃនិងអវត្តមានសេវាកម្ម។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រទាំងនេះមិនតម្រូវឱ្យមានឧបករណ៍បច្ចេកវិទ្យាទំនើបនោះទេ ប៉ុន្តែទាមទារយ៉ាងខ្លាំងនូវចំណេះដឹងផ្នែករុក្ខសាស្ត្រ និងការគ្រប់គ្រងធនធានធម្មជាតិក្នុងតំបន់។
ការសិក្សានេះគឺជាការពិនិត្យឡើងវិញនូវរបាយការណ៍ផ្សេងៗ ដែលផ្តោតជាចម្បងលើសហគមន៍កសិករនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក (ដូចជានៅប្រទេសនីហ្សេរីយ៉ា បូតស្វាណា និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង)។ ទិន្នន័យនេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ពីព្រោះកសិករខ្មែរនៅតំបន់ជនបទភាគច្រើនក៏ពឹងផ្អែកលើការចិញ្ចឹមសត្វខ្នាតតូច ព្រមទាំងប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាកង្វះខាតពេទ្យសត្វ ឬមិនមានលទ្ធភាពទិញថ្នាំពេទ្យសត្វទំនើបផងដែរ។
វិធីសាស្ត្រប្រើប្រាស់ឱសថពេទ្យសត្វតាមបែបប្រពៃណីនេះ មានភាពស័ក្តិសម និងអាចអនុវត្តបានយ៉ាងល្អសម្រាប់លើកកម្ពស់វិស័យចិញ្ចឹមសត្វនៅប្រទេសកម្ពុជា។
ការធ្វើសមាហរណកម្មរវាងចំណេះដឹងឱសថបុរាណក្នុងស្រុក ដែលមានភស្តុតាងវិទ្យាសាស្ត្រគាំទ្រ នឹងជួយកាត់បន្ថយចំណាយរបស់កសិករកម្ពុជា និងធានាបាននូវនិរន្តរភាពនៃការចិញ្ចឹមសត្វ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Ethno-veterinary medicine (ឱសថពេទ្យសត្វតាមបែបប្រពៃណី) | គឺជាចំណេះដឹង ជំនឿ និងការអនុវត្តប្រពៃណីរបស់សហគមន៍មូលដ្ឋានក្នុងការថែទាំ ព្យាបាល និងគ្រប់គ្រងសុខភាពសត្វពាហនៈ ដោយប្រើប្រាស់ធនធានធម្មជាតិដូចជារុក្ខជាតិ សត្វ និងរ៉ែ តាមរយៈការសាកល្បងពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់។ | ដូចជាការប្រើប្រាស់ថ្នាំខ្មែរ ឬថ្នាំបុរាណដើម្បីព្យាបាលជំងឺសត្វ ជំនួសឱ្យការទិញថ្នាំពេទ្យពីឱសថស្ថាន។ |
| Retained placenta (ការជាប់សុក) | គឺជាស្ថានភាពខុសប្រក្រតីមួយដែលសុករបស់សត្វ (ដូចជាគោ) មិនធ្លាក់ចេញមកក្រៅដោយខ្លួនឯងបន្ទាប់ពីវាសម្រាលកូនរួច ដែលទាមទារឱ្យមានអន្តរាគមន៍តាមរយៈការប្រើថ្នាំ ឬបញ្ចុកទឹករុក្ខជាតិដើម្បីជំរុញការបញ្ចេញ បើមិនដូច្នេះទេវាអាចបង្កជាការឆ្លងមេរោគ។ | ដូចជាសំរាមដែលនៅសេសសល់ក្នុងបន្ទប់បន្ទាប់ពីកម្មវិធីជប់លៀងរួច ដែលចាំបាច់ត្រូវតែបោសសម្អាតចេញជាបន្ទាន់ដើម្បីកុំឱ្យស្អុយរលួយក្នុងបន្ទប់។ |
| Decoction (ការស្ងោររំងាស់) | គឺជាវិធីសាស្ត្រចម្រាញ់យកសារធាតុសកម្មពីរុក្ខជាតិឱសថ (ជាពិសេសផ្នែករឹងៗដូចជា ឫស ឬសំបកឈើ) ដោយយកវាទៅស្ងោររំងាស់ក្នុងទឹកពុះក្នុងរយៈពេលកំណត់ណាមួយ ដើម្បីទទួលបានទឹកថ្នាំដែលមានប្រសិទ្ធភាព។ | ដូចជាការស្ងោររំងាស់ឆ្អឹងស៊ុបជាច្រើនម៉ោង ដើម្បីទាញយករសជាតិ និងជីវជាតិឱ្យជ្រាបចូលទៅក្នុងទឹកស៊ុបអញ្ចឹងដែរ។ |
| Concoction (ការលាយថ្នាំ / ថ្នាំផ្សំ) | គឺជាការលាយបញ្ចូលគ្នានូវគ្រឿងផ្សំច្រើនមុខ (អាចជារុក្ខជាតិ រ៉ែ ទឹកអំបិល ឬផលិតផលពីសត្វ) ដើម្បីបង្កើតជាថ្នាំមួយមុខសម្រាប់ព្យាបាលជំងឺ ដែលជារឿយៗត្រូវបានប្រើក្នុងការព្យាបាលតាមបែបប្រពៃណី។ | ដូចជាការលាយគ្រឿងផ្សំច្រើនមុខចូលគ្នាដើម្បីធ្វើជាទឹកជ្រលក់មួយដែលមានរសជាតិនិងក្លិនពិសេស។ |
| Newcastle Disease (ជំងឺញូវកាស ឬ ជំងឺឆ្លងសត្វបក្សី) | គឺជាជំងឺវីរុសដ៏កាចសាហាវ និងឆ្លងរាលដាលលឿនបំផុតដែលកើតមានលើសត្វបក្សី (ពិសេសមាន់) ដែលធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់ប្រព័ន្ធដកដង្ហើម ប្រព័ន្ធរំលាយអាហារ និងប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទ ហើយតែងតែបង្កឱ្យសត្វងាប់ជាហ្វូង។ | ដូចជាជំងឺកូវីដ១៩ ដែលឆ្លងរាលដាលយ៉ាងលឿន និងសម្លាប់មនុស្សជាច្រើន ប៉ុន្តែនេះគឺជាប្រភេទជំងឺដែលកើតឡើងជាសកលចំពោះសត្វមាន់។ |
| Antihelminthic (ថ្នាំទម្លាក់សត្វល្អិត / ថ្នាំទម្លាក់ព្រូន) | គឺជាប្រភេទសារធាតុ ឬឱសថដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការសម្លាប់ ឬបណ្តេញប៉ារ៉ាស៊ីតប្រភេទដង្កូវ (ដូចជាព្រូន ឬតេនញ៉ា) ចេញពីរាងកាយសត្វ ដើម្បីឱ្យសត្វមានសុខភាពល្អ និងលូតលាស់បានលឿន។ | ដូចជាភ្នាក់ងារសន្តិសុខដែលដេញចាប់ និងបណ្តេញជនខិលខូច (ព្រូន) ចេញពីក្នុងផ្ទះ (ពោះវៀន) របស់យើងអញ្ចឹងដែរ។ |
| Fomentation (ការស្អំក្តៅ) | គឺជាការប្រើប្រាស់បន្ទះក្រណាត់ ឬសម្ភារៈផ្សេងៗដែលត្រាំក្នុងទឹករុក្ខជាតិឱសថក្តៅឧណ្ហៗ យកមកស្អំផ្ទាល់លើស្បែក សាច់ដុំ ឬមុខរបួស ដើម្បីបំបាត់ការឈឺចាប់ កាត់បន្ថយការរលាក ឬជំរុញលំហូរឈាម។ | ដូចជាការយកកន្សែងជ្រលក់ទឹកក្តៅមកស្អំលើថ្ងាសឬសាច់ដុំនៅពេលដែលយើងមានអាការៈគ្រុនក្តៅ ឬរមួលក្រពើ។ |
| Khaya senegalensis (ដើមម៉ាហូហ្កានីអាហ្វ្រិក) | គឺជាប្រភេទរុក្ខជាតិដើមធំមួយប្រភេទនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក ដែលសំបក និងឫសរបស់វាត្រូវបានកសិករប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយសម្រាប់ធ្វើជាថ្នាំពេទ្យសត្វប្រពៃណី ពិសេសក្នុងការព្យាបាលជំងឺសត្វបក្សី និងទម្លាក់ព្រូន ដោយសារវាមានសារធាតុប្រឆាំងនឹងប៉ារ៉ាស៊ីត។ | ដូចជាដើមស្តៅនៅស្រុកខ្មែរយើង ដែលចាស់ៗតែងតែយកសំបក ឬស្លឹកវាទៅស្ងោរធ្វើជាថ្នាំល្វីងៗសម្រាប់ព្យាបាលជំងឺផ្សេងៗ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
