បញ្ហា (The Problem)៖ ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ សម្បទានដីសេដ្ឋកិច្ច និងការកាប់ឈើខុសច្បាប់នៅតំបន់ព្រៃឡង់ កំពុងគំរាមកំហែងដល់ធនធានធម្មជាតិ និងការរស់រានមានជីវិតផ្នែកវប្បធម៌-ជីវសាស្ត្រ ព្រមទាំងចំណេះដឹងរុក្ខសាស្ត្រប្រពៃណីរបស់ជនជាតិដើមភាគតិចកួយ និងប្រជាជនខ្មែរមូលដ្ឋាន។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវដោយមានការចូលរួមពីប្រជាជនសហគមន៍ ដើម្បីប្រមូល និងចងក្រងចំណេះដឹងទាក់ទងនឹងការប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Participatory Mapping ការធ្វើផែនទីដោយមានការចូលរួមពីសហគមន៍ |
ជួយកំណត់ព្រំដែនសហគមន៍ ប្រភេទព្រៃឈើ និងតំបន់ធនធានសំខាន់ៗបានយ៉ាងច្បាស់លាស់តាមរយៈចំណេះដឹងអ្នកមូលដ្ឋាន។ | ពឹងផ្អែកលើការចងចាំ និងការយល់ឃើញអំពីលំហរបស់អ្នកចូលរួម ដែលអាចទាមទារការផ្ទៀងផ្ទាត់បន្ថែមជាមួយទិន្នន័យ GPS ផ្លូវការ។ | កំណត់បានប្រភេទព្រៃឈើចំនួន៤ប្រភេទផ្សេងគ្នា (ព្រៃរបោះ ព្រៃស្រឡៅ ព្រៃស្តុក/ព្រៃចាស់ និងព្រៃជាំ) ដែលស្របគ្នានឹងចំណាត់ថ្នាក់វិទ្យាសាស្ត្រ។ |
| Free-listing & Focus Group Discussions ការចុះបញ្ជីដោយសេរី និងការពិភាក្សាក្រុម |
អាចប្រមូលទិន្នន័យបានច្រើនក្នុងរយៈពេលខ្លី និងអនុញ្ញាតឱ្យមានការបែងចែកក្រុមតាមយេនឌ័រ ដើម្បីស្វែងយល់ពីចំណេះដឹងប្លែកៗគ្នា។ | អាចនឹងមើលរំលងរុក្ខជាតិដែលមិនសូវមានគេប្រើប្រាស់ញឹកញាប់ ឬរុក្ខជាតិដែលដុះតាមរដូវកាលណាមួយ។ | កត់ត្រាបានរុក្ខជាតិមានប្រយោជន៍ចំនួន ៣៧៤ ប្រភេទ និងការប្រើប្រាស់ចំនួន ៦៣០ របៀប (ភាគច្រើនជាឱសថ និងអាហារ)។ |
| Participatory Botanical Collections ការប្រមូលសំណាករុក្ខជាតិដោយមានការចូលរួម |
ទទួលបានសំណាកពិតប្រាកដសម្រាប់ផ្ទៀងផ្ទាត់ឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្រ និងជួយបណ្តុះបណ្តាលប្រជាជនមូលដ្ឋានឱ្យក្លាយជាជំនួយការអ្នករុក្ខសាស្ត្រ (Parataxonomists)។ | ចំណាយពេលយូរ ទាមទារជំនាញបច្ចេកទេស និងសម្ភារៈរក្សាសំណាក (ឧបករណ៍សង្កត់ និងសម្ងួត)។ | ប្រមូលបានសំណាកចំនួន ៧០៤ សំណាក ដែលក្នុងនោះ ៣៣៧ ប្រភេទត្រូវបានប្រមូលផ្ទាល់ ហើយ ២៨៨ ប្រភេទត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណដល់កម្រិតប្រភេទ (Species)។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះទាមទារធនធានចាំបាច់មួយចំនួន រួមមានពេលវេលាចុះមូលដ្ឋានជាក់ស្តែងរយៈពេលយូរ អ្នកជំនាញផ្នែករុក្ខសាស្ត្រ និងសម្ភារៈបច្ចេកទេសដើម្បីប្រមូល និងរក្សាសំណាក។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងភូមិចំនួន ៣ ប៉ុណ្ណោះក្នុងតំបន់ព្រៃឡង់ (ខេត្តព្រះវិហារ និងស្ទឹងត្រែង) ដោយប្រមូលផ្តុំទិន្នន័យពីជនជាតិដើមភាគតិចកួយ និងខ្មែរ ដែលភាគច្រើនជាមនុស្សវ័យកណ្តាល និងមនុស្សចាស់ (អាយុជាមធ្យម ៥២-៥៣ឆ្នាំ)។ ចំណុចនេះបង្ហាញពីភាពលម្អៀងនៃទិន្នន័យដែលអាចមើលរំលងស្រទាប់យុវជន ដែលហាក់ដូចជាមិនសូវមានចំណាប់អារម្មណ៍លើចំណេះដឹងនេះ។ ម៉្យាងទៀត លទ្ធផលនេះមានលក្ខណៈជាក់លាក់សម្រាប់តែប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីតំបន់ព្រៃឡង់ប៉ុណ្ណោះ។
ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការស្រាវជ្រាវនេះមានតម្លៃយ៉ាងធំធេងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងការអភិរក្សជីវចម្រុះ និងការពារចំណេះដឹងវប្បធម៌-ជីវសាស្ត្រដែលកំពុងប្រឈមនឹងការបាត់បង់។
ការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងចំណេះដឹងប្រពៃណីនិងវិទ្យាសាស្ត្រទំនើប គឺជាគំរូដ៏មានប្រសិទ្ធភាពមួយដែលអាចយកទៅអនុវត្តនៅតាមតំបន់សហគមន៍ព្រៃឈើផ្សេងៗទៀតទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ដើម្បីការពារទាំងធនធានធម្មជាតិ និងជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជនមូលដ្ឋាន។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Ethnobotany (អេតណូរុក្ខសាស្ត្រ ឬ រុក្ខសាស្ត្រជនជាតិដើម) | ការសិក្សាវិទ្យាសាស្ត្រអំពីទំនាក់ទំនងរវាងមនុស្ស (ជាពិសេសជនជាតិដើមភាគតិច) និងរុក្ខជាតិនៅក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ ដោយផ្ដោតលើការប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិជាឱសថ អាហារ សម្ភារៈសំណង់ និងក្នុងពិធីជំនឿសាសនាផ្សេងៗ។ | ដូចជាការចុះទៅរៀនពីក្បួនតម្រារបស់ចាស់ទុំក្នុងភូមិ អំពីរបៀបដែលពួកគាត់យកដើមឈើនិងស្លឹកឈើមកធ្វើជាថ្នាំព្យាបាលជំងឺ ឬធ្វើជាម្ហូបអាហារ។ |
| Participatory mapping (ការធ្វើផែនទីដោយមានការចូលរួម) | វិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រសហការជាមួយប្រជាជនមូលដ្ឋាន ដើម្បីគូរ និងកំណត់ទីតាំងធនធានធម្មជាតិ តំបន់ប្រើប្រាស់ និងព្រំដែនព្រៃឈើ ដោយផ្អែកលើចំណេះដឹងនិងបទពិសោធន៍ជាក់ស្តែងរបស់អ្នកភូមិ។ | ដូចជាការឱ្យអ្នករស់នៅក្នុងផ្ទះជាអ្នកគូរប្លង់ផ្ទះរបស់ខ្លួនឯង ព្រោះគាត់ដឹងច្បាស់ជាងគេថារបស់អ្វីទុកនៅត្រង់ណា។ |
| Free-listing (ការចុះបញ្ជីដោយសេរី) | បច្ចេកទេសប្រមូលទិន្នន័យដែលតម្រូវឱ្យអ្នកចូលរួមរាយនាមវត្ថុ (ឧទាហរណ៍៖ ឈ្មោះរុក្ខជាតិ) ឱ្យបានច្រើនបំផុតតាមដែលពួកគេអាចនឹកឃើញនៅក្នុងប្រភេទណាមួយ ដើម្បីស្វែងយល់ពីកម្រិតចំណេះដឹង និងកំណត់ប្រភេទធនធានដែលសំខាន់ៗបំផុតសម្រាប់ពួកគេ។ | ដូចជាការលេងល្បែងទាយឈ្មោះផ្លែឈើ ដោយតម្រូវឱ្យអ្នកប្រាប់ឈ្មោះផ្លែឈើឱ្យបានច្រើនបំផុតតាមដែលនឹកឃើញក្នុងរយៈពេល១នាទី។ |
| Parataxonomists (ជំនួយការអ្នករុក្ខសាស្ត្រ ឬ អ្នកជំនាញចំណាត់ថ្នាក់ជីវសាស្ត្រមូលដ្ឋាន) | ប្រជាជនមូលដ្ឋានដែលទទួលបានការបណ្តុះបណ្តាលបច្ចេកទេសវិទ្យាសាស្ត្របឋម ដើម្បីជួយអ្នកស្រាវជ្រាវក្នុងការប្រមូល កត់ត្រា និងធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ប្រភេទរុក្ខជាតិ ឬសត្វ នៅក្នុងគម្រោងតាមដានជីវចម្រុះ។ | ដូចជាបុគ្គលិកស្ម័គ្រចិត្តតាមភូមិដែលពេទ្យបង្រៀនឱ្យចេះវាស់កម្តៅ និងផ្តល់ថ្នាំសង្កូវបឋមដល់អ្នកជំងឺអញ្ចឹងដែរ។ |
| Voucher specimen (សំណាករុក្ខសាស្ត្រ ឬ សំណាកតម្កល់) | សំណាករុក្ខជាតិដែលត្រូវបានប្រមូល កាត់សង្កត់ឱ្យស្ងួត និងរក្សាទុកយ៉ាងត្រឹមត្រូវជាមួយនឹងព័ត៌មានលម្អិត (ទីតាំង ថ្ងៃខែ អ្នកប្រមូល) ដើម្បីទុកជាភស្តុតាងសម្រាប់ផ្ទៀងផ្ទាត់ឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្រនាពេលអនាគត។ | ដូចជាការរក្សាទុកស្នាមមេដៃ ឬអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណថតចម្លងទុកជាឯកសារយោង ដើម្បីបញ្ជាក់ជាផ្លូវការថាបុគ្គលនោះពិតជាមានមែន។ |
| Traditional ecological knowledge (ចំណេះដឹងអេកូឡូស៊ីប្រពៃណី) | ចំណេះដឹង ជំនឿ និងការអនុវត្តដែលបានបន្តពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់តាមរយៈប្រពៃណី អំពីទំនាក់ទំនងរវាងភាវៈរស់ (រួមទាំងមនុស្ស) និងបរិស្ថានព្រៃឈើ ឬធម្មជាតិរបស់ពួកគេ។ | ដូចជាក្បួនតម្រារបស់ដូនតាដែលដឹងច្បាស់ថា រដូវណាត្រូវដាំស្រូវ រុក្ខជាតិណាអាចហូបបាន ហើយពេលមេឃមានពណ៌បែបណាទើបមានភ្លៀងធ្លាក់។ |
| Dipterocarpaceae (អំបូររុក្ខជាតិជ័ររឹង ឬ អំបូរឈើទាល) | អំបូរដើមឈើធំៗនៅក្នុងព្រៃត្រូពិច (ដូចជា ឈើទាល ត្រាច ផ្ដៀក) ដែលមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងខាងសេដ្ឋកិច្ចតាមរយៈការផ្ដល់ជ័រ និងឈើប្រណីត ហើយជាទូទៅត្រូវបានប្រជាជនមូលដ្ឋានពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់រកប្រាក់ចំណូល។ | គ្រួសារដើមឈើធំៗក្នុងព្រៃដែលប្រៀបដូចជា "រោងចក្រផលិតជ័រធម្មជាតិ" សម្រាប់អ្នកភូមិយកទៅលក់ដោះស្រាយជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ។ |
| Postpartum ailments (បញ្ហាសុខភាពក្រោយសម្រាលកូន) | ស្ថានភាព ឬអាការៈជំងឺផ្សេងៗដែលកើតមានចំពោះស្ត្រីបន្ទាប់ពីសម្រាលកូនរួច ដែលនៅតំបន់សហគមន៍ គេច្រើនប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិឱសថដើម្បីជួយឱ្យស្ត្រីឆាប់មានកម្លាំង និងសះស្បើយឡើងវិញ។ | ជាអាការៈទាស់ ឬខ្សោយកម្លាំងរបស់ស្ត្រីដែលទើបតែឆ្លងទន្លេ (សម្រាលកូន) រួចថ្មីៗ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
