បញ្ហា (The Problem)៖ ទិន្នផលស្រូវសាង្គៀមនៅក្នុងប្រទេសតង់ហ្សានីមានការធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ ដោយសារពូជថ្មីៗមិនអាចបន្សាំទៅនឹងលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុក្នុងស្រុកបានល្អ។ ការសិក្សានេះវាយតម្លៃភាពចម្រុះនៃសេនេទិចរបស់ពូជក្នុងស្រុក ដើម្បីប្រើប្រាស់ជាធនធានដ៏មានសក្តានុពលសម្រាប់ការបង្កាត់ពូជ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានអនុវត្តការដាំដុះសាកល្បង និងប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រស្ថិតិដើម្បីវាយតម្លៃលក្ខណៈរូបសាស្ត្ររបស់ពូជស្រូវសាង្គៀម Sorghum bicolor ចំនួន ៣៩ ពូជ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Principal Component Analysis (PCA) ការវិភាគសមាសធាតុចម្បង |
ជួយកំណត់អត្តសញ្ញាណលក្ខណៈរុក្ខជាតិដែលចូលរួមចំណែកសំខាន់ក្នុងការបែងចែកនិងពន្យល់ពីភាពប្រែប្រួលនៃពូជ។ | អាចមើលរំលងភាពប្រែប្រួលមួយចំនួន ប្រសិនបើសមាសធាតុចម្បងដែលជ្រើសរើសតំណាងឱ្យភាគរយទាបនៃការប្រែប្រួលសរុប។ | សមាសធាតុចម្បងចំនួន ៥ ដំបូង តំណាងឱ្យ ៥៣.៦៤% នៃភាពប្រែប្រួលសរុប។ |
| Cluster Analysis (UPGMA) ការវិភាគចង្កោមដោយប្រើប្រាស់ UPGMA |
អាចបែងចែកពូជទៅជាក្រុមច្បាស់លាស់ ដោយផ្អែកលើភាពស្រដៀងគ្នានៃសេនេទិចនិងរូបសាស្ត្រ ដែលងាយស្រួលសម្រាប់អ្នកបង្កាត់ពូជ។ | លទ្ធផលអាចមានភាពរសើប ឬប្រែប្រួលអាស្រ័យលើវិធីសាស្ត្រគណនាចម្ងាយ (Distance metric) ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់។ | បានបែងចែកពូជស្រូវសាង្គៀមជា ២ ក្រុមធំៗ ដែលក្រុមនីមួយៗមានក្រុមរងចំនួន ២ បន្ថែមទៀត។ |
| Correlation Analysis ការវិភាគទំនាក់ទំនងទិន្នន័យ |
បង្ហាញពីទំនាក់ទំនងរវាងលក្ខណៈរូបសាស្ត្រផ្សេងៗ ដែលជួយសម្រួលដល់ការបង្កាត់ពូជដើម្បីទទួលបានលក្ខណៈល្អៗក្នុងពេលតែមួយ។ | បង្ហាញត្រឹមតែទំនាក់ទំនង ប៉ុន្តែមិនអាចបញ្ជាក់ពីហេតុនិងផល (Causation) នៃលក្ខណៈទាំងនោះបានឡើយ។ | មានទំនាក់ទំនងវិជ្ជមានខ្លាំងរវាងចំនួនស្លឹកនៅលើដើមមេ ជាមួយនឹងអង្កត់ផ្ចិតដើម (r = 0.621**) |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការរៀបចំទីតាំងដាំដុះសាកល្បង ការគ្រប់គ្រងតាមលក្ខណៈកសិកម្ម និងកម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់វិភាគទិន្នន័យស្ថិតិ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅស្ថានីយ៍ពិសោធន៍ក្នុងប្រទេសសំប៊ី (Zambia) ដោយប្រើប្រាស់ពូជស្រូវសាង្គៀម Sorghum bicolor ក្នុងស្រុកពីប្រទេសតង់ហ្សានី និងសំប៊ី។ លក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ របបទឹកភ្លៀង និងប្រភេទដីនៅតំបន់អាហ្វ្រិកអាចមានភាពខុសគ្នាពីប្រទេសកម្ពុជា ដែលទាមទារឱ្យមានការសាកល្បងបន្សាំពូជនៅក្នុងបរិបទអាកាសធាតុត្រូពិចរបស់កម្ពុជាជាមុនសិន។
វិធីសាស្ត្រនៃការវាយតម្លៃលក្ខណៈរូបសាស្ត្រ និងការវិភាគស្ថិតិនេះ មានសារៈសំខាន់សម្រាប់ការស្រាវជ្រាវកសិកម្មនៅកម្ពុជា ជាពិសេសក្នុងការអភិវឌ្ឍពូជដំណាំដែលធន់នឹងអាកាសធាតុ។
សរុបមក ការប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រកំណត់លក្ខណៈរូបសាស្ត្រ រួមផ្សំជាមួយការវិភាគស្ថិតិស៊ីជម្រៅ គឺជាឧបករណ៍ដ៏មានសក្តានុពលសម្រាប់អ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជាក្នុងការធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវផលិតកម្មកសិកម្មក្នុងស្រុក។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Landraces (ពូជក្នុងស្រុក / ពូជរុក្ខជាតិដើម) | ពូជដំណាំដែលបានដាំដុះ និងវិវឌ្ឍដោយកសិករក្នុងស្រុកជាច្រើនជំនាន់ ដោយបន្សាំទៅនឹងលក្ខខណ្ឌបរិស្ថាន អាកាសធាតុ និងជំងឺប្រចាំតំបន់ ប៉ុន្តែមិនទាន់ឆ្លងកាត់ការបង្កាត់ពូជតាមបែបបច្ចេកទេសវិទ្យាសាស្ត្រទំនើបនៅឡើយទេ។ វាជាប្រភពសេនេទិចដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកស្រាវជ្រាវ។ | ដូចជារូបមន្តម្ហូបប្រចាំគ្រួសារដែលបានបន្សល់ទុកពីដូនតា ដែលស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់រសជាតិអ្នកភូមិ ទោះបីជាវាមិនមែនជាម្ហូបលំដាប់ភោជនីយដ្ឋានក៏ដោយ។ |
| Morphological characterization (ការកំណត់លក្ខណៈរូបសាស្ត្រ) | ការសិក្សា កត់ត្រា និងវាយតម្លៃរុក្ខជាតិដោយផ្អែកលើលក្ខណៈរូបរាងខាងក្រៅដែលយើងអាចមើលឃើញ និងវាស់វែងបាន ដូចជាកម្ពស់ដើម ទំហំស្លឹក ពណ៌គ្រាប់ និងរាងរបស់ផ្កា ដើម្បីបែងចែកប្រភេទពូជសេនេទិច និងវាយតម្លៃសក្តានុពលរបស់វា។ | ដូចជាការពណ៌នាភិនភាគរបស់មនុស្សម្នាក់ (កម្ពស់ ពណ៌សម្បុរ ទម្រង់មុខ) ដើម្បីងាយស្រួលចំណាំ និងបែងចែកពីមនុស្សម្នាក់ទៀត។ |
| Principal component analysis (ការវិភាគសមាសធាតុចម្បង) | វិធីសាស្ត្រស្ថិតិដែលប្រើសម្រាប់បង្រួមទិន្នន័យដ៏ស្មុគស្មាញដែលមានអថេរ (Traits) ច្រើន មកនៅត្រឹមសមាសធាតុសំខាន់ៗមួយចំនួនតូច ដែលនៅតែអាចពន្យល់ពីភាពខុសគ្នាភាគច្រើននៃទិន្នន័យទាំងមូល ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការមើលឃើញពីគំរូនៃភាពខុសគ្នារបស់ពូជដំណាំ។ | ដូចជាការសង្ខេបសាច់រឿងភាពយន្តដ៏វែងមួយមកនៅត្រឹមឈុតឆាកសំខាន់ៗ ៣ ទៅ ៤ ដែលធ្វើឲ្យគេយល់ពីសាច់រឿងទាំងមូលបានយ៉ាងរហ័ស ដោយមិនបាច់មើលរឿងពេញ។ |
| Cluster analysis (ការវិភាគចង្កោម) | វិធីសាស្ត្រស្ថិតិក្នុងការប្រមូលផ្តុំវត្ថុ ឬទិន្នន័យ (ក្នុងទីនេះគឺពូជស្រូវសាង្គៀម) ទៅជាក្រុម (ចង្កោម) ដោយគណនាចម្ងាយសេនេទិចឬរូបសាស្ត្រ ដើម្បីធានាថាសមាជិកនៅក្នុងក្រុមតែមួយមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាខ្លាំងបំផុត ខណៈដែលក្រុមផ្សេងគ្នាមានលក្ខណៈខុសគ្នាខ្លាំង។ | ដូចជាការរៀបចំសៀវភៅក្នុងបណ្ណាល័យ ដោយដាក់សៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រនៅទូមួយ និងសៀវភៅវិទ្យាសាស្ត្រនៅទូមួយទៀត ដើម្បីងាយស្រួលស្វែងរកប្រភេទដែលដូចគ្នា។ |
| Photoperiod sensitivity (ភាពរសើបនឹងថិរវេលាពន្លឺ / ការឆ្លើយតបនឹងរយៈពេលពន្លឺថ្ងៃ) | លក្ខណៈជីវសាស្ត្ររបស់រុក្ខជាតិដែលពឹងផ្អែកលើប្រវែងនៃរយៈពេលពន្លឺព្រះអាទិត្យក្នុងមួយថ្ងៃ (ប្រៀបធៀបនឹងយប់) ដើម្បីកំណត់ពេលវេលាចេញផ្កា។ ក្នុងន័យនេះ ស្រូវសាង្គៀមក្នុងស្រុកចេញផ្កាតែនៅពេលដែលរយៈពេលថ្ងៃខ្លីជាងយប់ប៉ុណ្ណោះ ដែលជាយន្តការគេចវេសពីជំងឺ។ | ដូចជានាឡិការោទ៍ធម្មជាតិរបស់រុក្ខជាតិ ដែលរង់ចាំរហូតដល់រដូវដែលមានថ្ងៃខ្លី ទើបវាបញ្ជាឲ្យដើមចាប់ផ្តើមចេញផ្កា ដើម្បីចៀសវាងរដូវអាក្រក់។ |
| Endosperm texture (វាយនភាពអង់ដូស្ពែម / សាច់គ្រាប់) | លក្ខណៈរូបវន្តនៃផ្នែកខាងក្នុងរបស់គ្រាប់ធញ្ញជាតិ (ជាកន្លែងស្តុកទុកម្សៅ និងប្រូតេអ៊ីន) ដែលអាចមានលក្ខណៈរឹង (Corneous) ឬផុយស្រួយ/ម្សៅ (Starchy) ដែលជះឥទ្ធិពលផ្ទាល់ដល់គុណភាពនៃការកិន ការកែច្នៃ និងការរំលាយអាហារ។ | ដូចជាភាពខុសគ្នារវាងសាច់ដំឡូងដែលស្ងោរហើយមានលក្ខណៈស្អិត (រឹង) និងដំឡូងដែលផុយម៉ដ្ឋ (ម្សៅ) ពេលញ៉ាំ។ |
| Tillers (ខ្នែង / ដើមបែក) | មែក ឬដើមបន្ថែមដែលពន្លកដុះចេញពីថ្នាំងខាងក្រោមបង្អស់នៃដើមមេរបស់រុក្ខជាតិអំបូរស្មៅ (ដូចជាស្រូវ ឬស្រូវសាង្គៀម) ដែលអាចលូតលាស់ និងផ្តល់ផលជាផ្កានិងគ្រាប់បន្ថែមទៀត ជួយបង្កើនទិន្នផលសរុប ឬជីវម៉ាស់របស់រុក្ខជាតិ។ | ដូចជាកូនដើមតូចៗដែលពន្លកចេញពីគល់នៃដើមចេកធំ ដើម្បីជួយបង្កើតផលបន្ថែមឲ្យគុម្ពចេកទាំងមូល។ |
| Inflorescence (កញ្ចុំផ្កា / កូរ) | ការរៀបចំខ្លួននៃក្រុមផ្កានៅលើមែក ឬតួដើមនៃរុក្ខជាតិ (ដូចជាកូរស្រូវសាង្គៀម) ដែលរួមបញ្ចូលទាំងទងផ្កា និងរចនាសម្ព័ន្ធមែកធាងរបស់វា ដែលនឹងវិវត្តទៅជាកញ្ចុំគ្រាប់ពូជនៅពេលវាទុំ។ ទម្រង់កញ្ចុំផ្កា (ហាប់ ឬរលុង) មានសារៈសំខាន់ក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណពូជ។ | ដូចជាចង្កោមផ្លែទំពាំងបាយជូរ ដែលមានផ្លែតូចៗជាច្រើនតោងជាប់លើមែកតូចៗនៃទងរួមតែមួយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
