បញ្ហា (The Problem)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះពិនិត្យមើលទៅលើជម្លោះដីធ្លី និងបញ្ហាអភិបាលកិច្ចរវាងអ្នកធ្វើអាជីវកម្មរ៉ែមាសលក្ខណៈសិប្បកម្មខ្នាតតូចដែលងាយរងគ្រោះ និងក្រុមហ៊ុនរ៉ែខ្នាតធំនៅក្នុងតំបន់ព្រៃរំដេង ខេត្តព្រះវិហារ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រចម្រុះ (Mixed-methods) ដោយផ្តោតសំខាន់លើទិន្នន័យគុណវិស័យ រួមជាមួយនឹងការអង្កេតតាមគ្រួសារ ដើម្បីវាយតម្លៃពីផលប៉ះពាល់លើជីវភាពរស់នៅ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Type I & II Mining (Large-Scale Commercial) ការធ្វើអាជីវកម្មរ៉ែខ្នាតធំដោយក្រុមហ៊ុន (ប្រភេទទី១ និងទី២) |
មានលទ្ធភាពទាញយកធនធានបានច្រើន និងឆាប់រហ័សដោយប្រើប្រាស់គ្រឿងចក្រធុនធ្ងន់ និងកម្លាំងពលកម្មច្រើន។ | រំលោភបំពានយកដីធ្លីសហគមន៍ បង្កជម្លោះដីធ្លី និងមិនសូវផ្តល់ការគាំទ្រដល់ការអភិវឌ្ឍហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធមូលដ្ឋានពិតប្រាកដ។ | កាន់កាប់ និងពង្រីកផ្ទៃដីរុករករ៉ែហួសពីដែនកំណត់អាជ្ញាប័ណ្ណ ដែលរុញច្រានសហគមន៍ឱ្យបាត់បង់ដីអាស្រ័យផល។ |
| Type IV Mining (Small-Scale Pumping/Chhit) ការធ្វើអាជីវកម្មរ៉ែខ្នាតតូចដោយប្រើម៉ាស៊ីនបូម (ប្រភេទទី៤ រឺ ឆិត) |
អាចប្រតិបត្តិការទាញយករ៉ែបានពេញមួយឆ្នាំ និងផ្តល់ប្រាក់ឈ្នួលប្រមាណ ៣០,០០០ រៀលក្នុងមួយថ្ងៃដល់កម្មករ។ | ទាមទារដើមទុនសម្រាប់ទិញម៉ាស៊ីន ភាគច្រើនប្រតិបត្តិការដោយគ្មានអាជ្ញាប័ណ្ណ និងត្រូវជួលដីបន្តពីអ្នកមានអំណាច។ | បង្កើតជម្រើសការងារក្រៅកសិកម្ម និងទាក់ទាញយុវជនចំណាកស្រុកឱ្យត្រលប់មកធ្វើការនៅមូលដ្ឋានវិញ។ |
| Type V Mining (Customary Artisanal Mining) ការធ្វើអាជីវកម្មរ៉ែមាសតាមប្រពៃណីដោយដៃ (ប្រភេទទី៥) |
ផ្តល់ជាប្រភពទុនបម្រុង (Safety net) ដ៏សំខាន់សម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ការធ្វើកសិកម្ម ដោយមិនត្រូវការដើមទុនច្រើនក្នុងការចាប់ផ្តើម។ | ចូលរួមចំណែកចំណូលទាប (ត្រឹម ៥% នៃចំណូលគ្រួសារសរុប) ងាយរងគ្រោះពីការបណ្តេញចេញ និងត្រូវពឹងផ្អែកលើការរែងអាចម៍ដីសល់ពីគេ។ | ដើរតួប្រៀបដូចជា 'ធនាគារ' សម្រាប់សហគមន៍សន្សំប្រាក់ដើម្បីយកទៅប្រើប្រាស់ក្នុងរដូវកសិកម្មបន្ទាប់។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះផ្អែកលើវិធីសាស្ត្រចម្រុះ ដែលមិនតម្រូវឱ្យមានឧបករណ៍ពិសោធន៍ស្មុគស្មាញឡើយ ប៉ុន្តែទាមទារការចុះវាលជាប្រចាំ និងកម្មវិធីគូសផែនទីសាមញ្ញមួយចំនួន។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងផ្តោតសំខាន់តែលើគ្រួសារចំនួន ៥០ នៅក្នុងឃុំរមទម្យ ស្រុករវៀង ខេត្តព្រះវិហារ និងមិនអាចចូលទៅកាន់ទីតាំងប្រតិបត្តិការផ្ទាល់របស់ក្រុមហ៊ុន (Delcom Company) បានដោយសារបញ្ហាសុវត្ថិភាព។ ទំហំសំណាកតូចនេះអាចធ្វើឱ្យមានកម្រិតក្នុងការទាញសេចក្តីសន្និដ្ឋានទូទៅ (Generalization) សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូល តែវាបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ពីសក្ដានុពលនៃជម្លោះដីធ្លីអយុត្តិធម៌នៅតំបន់ដាច់ស្រយាល។
របកគំហើញពីអត្ថបទស្រាវជ្រាវនេះ មានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់អ្នកតាក់តែងគោលនយោបាយ និងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលក្នុងការតស៊ូមតិផ្នែកអភិបាលកិច្ចធនធានធម្មជាតិនៅកម្ពុជា។
ជារួម ការទទួលស្គាល់ការធ្វើអាជីវកម្មរ៉ែតាមប្រពៃណីតាមផ្លូវច្បាប់ និងការកំណត់ព្រំប្រទល់ដីឱ្យបានច្បាស់លាស់ គឺជាកត្តាចាំបាច់ដើម្បីការពារសន្តិសុខជីវភាពជនបទ និងទប់ស្កាត់ការកេងប្រវ័ញ្ចពីសំណាក់ក្រុមហ៊ុនមានអំណាច។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Artisanal small-scale gold mining (ASGM) | ការធ្វើអាជីវកម្មរ៉ែមាសខ្នាតតូចដែលភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើកម្លាំងពលកម្មដោយដៃ ឬប្រើប្រាស់ឧបករណ៍សាមញ្ញៗ និងមិនមានអាជ្ញាប័ណ្ណច្បាស់លាស់ ដែលជាញឹកញាប់ត្រូវបានធ្វើឡើងដោយប្រជាជនមូលដ្ឋានដើម្បីរកចំណូលបន្ថែមផ្គត់ផ្គង់ជីវភាព។ | ដូចជាការដែលអ្នកភូមិយកចង្អេរ ឬស្គរទៅរែងមាសតាមអូរដោយកម្លាំងដៃ ជំនួសឲ្យការប្រើប្រាស់គ្រឿងចក្រធំៗរបស់ក្រុមហ៊ុន។ |
| Customary practices | ការអនុវត្ត ឬការកាន់កាប់ដីធ្លីនិងធនធានធម្មជាតិដោយផ្អែកលើទម្លាប់ ប្រពៃណី និងការទទួលស្គាល់ពីសហគមន៍មូលដ្ឋាន តាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ ទោះបីជាមិនមានប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិស្របច្បាប់ពីរដ្ឋក៏ដោយ។ | ប្រៀបដូចជាការទទួលស្គាល់ថាដីមួយកន្លែងជារបស់គ្រួសារណាមួយ ព្រោះពួកគាត់ធ្លាប់រស់នៅនិងអាស្រ័យផលនៅទីនោះតាំងពីជំនាន់ដូនតាមក ដោយមិនបាច់មានក្រដាសស្នាមបញ្ជាក់ពីមន្ត្រីឡើយ។ |
| Economic land concessions | ការផ្តល់សិទ្ធិពីរដ្ឋាភិបាលទៅឱ្យក្រុមហ៊ុនឯកជន ដើម្បីកាន់កាប់ និងអភិវឌ្ឍលើដីរដ្ឋសម្រាប់រយៈពេលយូរ (ឧទាហរណ៍ ៥០ ទៅ ៩៩ ឆ្នាំ) ក្នុងគោលបំណងកសិកម្ម ឧស្សាហកម្ម ឬការធ្វើអាជីវកម្មរ៉ែ។ | ដូចជាការដែលរដ្ឋជួលដីព្រៃ ឬដីទំនេរទំហំធំៗទៅឱ្យក្រុមហ៊ុនដាំកៅស៊ូ ឬជីករ៉ែ ដើម្បីបង្កើតការងារនិងប្រមូលចំណូលចូលជាតិ។ |
| Khlum (leopard skin) | យុទ្ធសាស្ត្រក្នុងការវាស់វែង និងកាត់ឆ្វៀលដីភូមិ ឬដីលំនៅដ្ឋានរបស់ប្រជាពលរដ្ឋចេញពីដីគម្របព្រៃឈើ ឬដីសម្បទានរបស់រដ្ឋ ដែលធ្វើឲ្យផែនទីមានរូបរាងដាច់ៗពីគ្នាដូចជាផ្ទាំងក្បាច់លើស្បែកសត្វខ្លារខិន។ | ដូចជាការយកកន្ត្រៃកាត់ទម្លុះក្រណាត់ធំមួយជារន្ធៗ ដោយទុកកន្លែងរន្ធនោះជាដីភូមិប្រជាជន ហើយក្រណាត់ដែលសល់គឺជាដីរដ្ឋ។ |
| De-concentration and decentralization | កំណែទម្រង់រដ្ឋបាលដែលផ្ទេរអំណាច ការទទួលខុសត្រូវ និងធនធានពីថ្នាក់ជាតិ ទៅឱ្យរដ្ឋបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិ (ដូចជាខេត្ត ស្រុក ឃុំ) ដើម្បីឱ្យការសម្រេចចិត្តមានភាពកៀកនឹងប្រជាពលរដ្ឋមូលដ្ឋាន។ | ដូចជាការដែលនាយកសាលាផ្តល់សិទ្ធិឱ្យប្រធានថ្នាក់នីមួយៗអាចសម្រេចចិត្តដោះស្រាយបញ្ហាក្នុងថ្នាក់ដោយខ្លួនឯង ដោយមិនបាច់រង់ចាំសុំច្បាប់ពីនាយកសាលារាល់ពេលនោះទេ។ |
| Type V mining | យោងតាមចំណាត់ថ្នាក់ក្នុងការសិក្សានេះ គឺជាប្រភេទនៃការធ្វើអាជីវកម្មរ៉ែមាសក្រៅផ្លូវការដោយក្រុមតូចៗ ឬបុគ្គលឯកជន (ភាគច្រើនជាស្ត្រី) ដែលរែងមាសដោយដៃចេញពីអាចម៍ដីដែលសេសសល់ពីការជីកយកដោយក្រុមតំបន់ផ្សេងទៀត។ | ដូចជាអ្នកដើររើសអេតចាយដែលប្រមូលរើសយករបស់របរដែលគេបានបោះចោលដើម្បីយកទៅលក់បន្តរកប្រាក់កម្រៃចិញ្ចឹមជីវិត។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
