បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហាការវាយតម្លៃគុណភាពទឹកនៅបឹងកប់ស្រូវ រាជធានីភ្នំពេញ ដោយសារតែបឹងនេះទទួលរងការបំពុលពីទឹកស្អុយទីក្រុង ការអភិវឌ្ឍន៍ និងសកម្មភាពកសិកម្មផ្សេងៗ។ ការសិក្សានេះផ្តោតលើការប្រើប្រាស់សត្វល្អិតក្នុងទឹកជាសូចនាករជីវសាស្ត្រដើម្បីឆ្លុះបញ្ចាំងពីស្ថានភាពសុខភាពប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រមូលសំណាកសត្វល្អិត និងវាស់ស្ទង់ប៉ារ៉ាម៉ែត្ររូបទីទាំ-គីមីនៃទឹក នៅតាមទីតាំងចំនួន ៧ ផ្សេងគ្នាក្នុងបឹងកប់ស្រូវ រួចធ្វើការវិភាគទំនាក់ទំនងដោយប្រើប្រព័ន្ធពិន្ទុ និងគំរូស្ថិតិ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Biological Monitoring Working Party (BMWP) & Average Score Per Taxon (ASPT) ប្រព័ន្ធដាក់ពិន្ទុជីវសាស្ត្រវិភាគ និងពិន្ទុមធ្យមក្នុងមួយប្រភេទសត្វល្អិត |
ងាយស្រួលប្រើប្រាស់ និងផ្តល់ពិន្ទុច្បាស់លាស់ផ្អែកលើកម្រិតធន់នឹងការបំពុលរបស់អម្បូរសត្វល្អិតនីមួយៗ។ ឆ្លុះបញ្ចាំងពីស្ថានភាពប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីបានល្អជាងការវាស់ស្ទង់គីមីតែមួយមុខ និងអាចបង្ហាញពីផលប៉ះពាល់រយៈពេលវែង។ | ទាមទារចំណេះដឹងផ្នែកវត្តិករសាស្ត្រដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណសត្វល្អិតដល់ថ្នាក់អម្បូរ។ អាចមិនសូវសុក្រឹតនៅតំបន់ដែលមិនសូវមានការសិក្សាពីមុន ឬមានសត្វល្អិតតិចតួច។ | បានវាយតម្លៃគុណភាពទឹកនៅបឹងកប់ស្រូវក្នុងកម្រិតមធ្យម ទៅ ខ្សោយ (ពិន្ទុ BMWP: ៣០ ដល់ ៥៧ និង ASPT: ៣.៧៥ ដល់ ៤.១៨) ដោយមានវត្តមានសត្វល្អិតស៊ូទ្រាំនឹងការបំពុលខ្ពស់ដូចជា Chironomidae រហូតដល់ ៧៧%។ |
| Multiple Linear Regression (MLR) ការវិភាគតំរែតំរង់លីនេអ៊ែរពហុគុណ |
ជួយស្វែងរកទំនាក់ទំនងយ៉ាងច្បាស់លាស់ និងកំណត់កម្រិតឥទ្ធិពលរវាងប៉ារ៉ាម៉ែត្ររូបទីទាំ-គីមីជាច្រើន ទៅលើភាពចម្រុះនិងចំនួនសត្វល្អិតក្នុងពេលតែមួយ។ | ទាមទារទិន្នន័យច្រើន និងត្រូវមានការបំប្លែងទិន្នន័យ (log-transformation) ដើម្បីធានាបាននូវការចែកចាយទិន្នន័យធម្មតា ទើបលទ្ធផលមានភាពសុក្រឹត។ | បង្ហាញថាអុកស៊ីសែនរលាយ (DO) មានទំនាក់ទំនងវិជ្ជមាន (R²=0.480) ទៅនឹងចំនួនសត្វល្អិត ចំណែកឯសីតុណ្ហភាពទឹកមានទំនាក់ទំនងអវិជ្ជមាន។ |
| Physico-chemical Water Parameter Measurement ការវាស់ស្ទង់ប៉ារ៉ាម៉ែត្ររូបទីទាំ-គីមីនៃទឹក |
ផ្តល់ទិន្នន័យជាក់ស្តែង លឿនរហ័ស និងងាយស្រួលប្រៀបធៀបអំពីស្ថានភាពគុណភាពទឹកនៅពេលចុះប្រមូលទិន្នន័យ (ដូចជា DO, pH, សីតុណ្ហភាព)។ | ឆ្លុះបញ្ចាំងតែស្ថានភាពគុណភាពទឹកក្នុងរយៈពេលខ្លី និងនៅទីតាំងមួយចំណុចប៉ុណ្ណោះ មិនអាចប្រាប់ពីប្រវត្តិនៃការបំពុល ឬសុខភាពប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទូទៅបានទេ។ | រកឃើញថាកម្រិតអុកស៊ីសែនរលាយ (DO) មានការប្រែប្រួលខ្លាំងពី ១៩.៦% ទៅ ១៦៧.១% ដែលជះឥទ្ធិពលផ្ទាល់ដល់វត្តមានរបស់សត្វល្អិត។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ទោះបីជាឯកសារមិនបានបញ្ជាក់លម្អិតពីតម្លៃ ប៉ុន្តែការសិក្សានេះទាមទារការវិនិយោគលើឧបករណ៍វាស់ស្ទង់ចល័ត កម្មវិធីវិភាគទិន្នន័យ និងចំណេះដឹងជំនាញផ្នែកវត្តិករសាស្ត្រសម្រាប់ការប្រមូលនិងកំណត់អត្តសញ្ញាណសត្វល្អិត។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងតែនៅបឹងកប់ស្រូវ រាជធានីភ្នំពេញ ក្នុងអំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ២០១៨ ប៉ុណ្ណោះ ដែលជារដូវប្រាំង និងមិនអាចតំណាងឱ្យស្ថានភាពទឹកពេញមួយឆ្នាំនោះទេ។ ការយកសំណាកត្រឹម ៧ ទីតាំងក្នុងរយៈពេលខ្លី អាចធ្វើឱ្យមានភាពលំអៀងក្នុងការវាយតម្លៃការប្រែប្រួលតាមរដូវកាលនៃពពួកសត្វល្អិត។ កត្តានេះមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះការយល់ដឹងពីរបាយសត្វល្អិតក្នុងរដូវប្រាំងនិងរដូវវស្សា នឹងជួយដល់ការរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រគ្រប់គ្រងទឹកស្អុយទីក្រុងបានកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព។
ការប្រើប្រាស់សត្វល្អិតក្នុងទឹកជាសូចនាករជីវសាស្ត្រ (Bioindicators) គឺជាវិធីសាស្ត្រដែលមានសក្តានុពលខ្ពស់ និងស័ក្តិសមខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការតាមដានគុណភាពទឹកប្រកបដោយនិរន្តរភាពនៅកម្ពុជា។
ជារួម ការពង្រីកការស្រាវជ្រាវនេះទៅកាន់ប្រភពទឹកផ្សេងៗទៀតទូទាំងប្រទេស នឹងជួយកសាងមូលដ្ឋានទិន្នន័យរឹងមាំមួយសម្រាប់ការអភិរក្សធនធានទឹក និងការរៀបចំគោលនយោបាយបរិស្ថានដែលឆ្លើយតបទៅនឹងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុនិងការអភិវឌ្ឍន៍នៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Bioindicators (សូចនាករជីវសាស្ត្រ) | ប្រភេទសត្វ រុក្ខជាតិ ឬអតិសុខុមប្រាណ ដែលវត្តមាន ចំនួន និងអាកប្បកិរិយារបស់ពួកវាត្រូវបានអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រើប្រាស់ដើម្បីវាស់ស្ទង់សុខភាពនៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ឬកម្រិតនៃការបំពុលក្នុងបរិស្ថានណាមួយ។ | ដូចជាការប្រើប្រាស់សត្វចាប ឬសត្វកង្កែប ជា "ទែម៉ូម៉ែត្ររស់" ដែលអាចប្រាប់យើងថាបរិស្ថាននោះកំពុងមានជាតិពុលឬមានសុខភាពល្អ ជំនួសឱ្យការប្រើម៉ាស៊ីនវាស់ជាតិគីមី។ |
| Biological Monitoring Working Party (BMWP) | ប្រព័ន្ធដាក់ពិន្ទុគុណភាពទឹក ដោយផ្អែកលើប្រភេទអម្បូរសត្វល្អិតក្នុងទឹកដែលបានរកឃើញ។ សត្វល្អិតដែលទាមទារទឹកស្អាតខ្លាំង (មិនធន់នឹងការបំពុល) នឹងទទួលបានពិន្ទុខ្ពស់ ចំណែកសត្វល្អិតដែលរស់បានក្នុងទឹកស្អុយទទួលបានពិន្ទុទាប។ | ដូចជាការដាក់ពិន្ទុអនាម័យភោជនីយដ្ឋាន ដោយរាប់ចំនួននិងប្រភេទភ្ញៀវពារអកអក (អ្នកចូលចិត្តកន្លែងស្អាត) ធៀបនឹងភ្ញៀវដែលមិនសូវខ្វល់ពីរឿងអនាម័យ។ |
| Average Score Per Taxon (ASPT) | សន្ទស្សន៍ដែលបានមកពីការយកពិន្ទុរួមរបស់ BMWP ចែកជាមួយនឹងចំនួនអម្បូរសត្វល្អិតសរុបនៅក្នុងសំណាកនោះ។ វាបង្ហាញពីកម្រិតមធ្យមនៃភាពធន់នឹងការបំពុលនៃសហគមន៍សត្វល្អិតទាំងមូល ដើម្បីវាយតម្លៃចំណាត់ថ្នាក់គុណភាពទឹក។ | ដូចជាការគណនាពិន្ទុមធ្យមភាគប្រចាំខែរបស់សិស្សក្នុងថ្នាក់មួយ ដើម្បីដឹងពីកម្រិតសមត្ថភាពទូទៅរបស់សិស្សទាំងមូលក្នុងថ្នាក់នោះ។ |
| Multiple linear regression (តំរែតំរង់លីនេអ៊ែរពហុគុណ) | វិធីសាស្ត្រវិភាគស្ថិតិគណិតវិទ្យា ដែលប្រើប្រាស់កត្តាឯករាជ្យច្រើនយ៉ាងក្នុងពេលតែមួយ (ឧទាហរណ៍៖ កម្ដៅ, ភាពល្អក់, អុកស៊ីសែនរលាយ) ដើម្បីស្វែងរកទំនាក់ទំនងនិងឥទ្ធិពលរបស់វាទៅលើលទ្ធផលតែមួយ (ឧទាហរណ៍៖ ចំនួនសត្វល្អិត)។ | ដូចជាការទស្សន៍ទាយពិន្ទុប្រឡងរបស់សិស្សម្នាក់ ដោយផ្អែកលើការបូកបញ្ចូលគ្នានូវម៉ោងរៀន ម៉ោងគេង និងចំនួនលំហាត់ដែលបានធ្វើ ក្នុងពេលតែមួយ។ |
| Dissolved oxygen (អុកស៊ីសែនរលាយ) | បរិមាណនៃឧស្ម័នអុកស៊ីសែនមិនតភ្ជាប់គីមី (O2) ដែលរលាយចូលទៅក្នុងទឹក ហើយវាគឺជាកត្តាដ៏សំខាន់បំផុតមួយសម្រាប់កំណត់ការរស់រានមានជីវិតរបស់ពពួកសត្វនិងរុក្ខជាតិក្នុងប្រព័ន្ធទឹកសាប។ | ដូចជាបរិមាណខ្យល់ដកដង្ហើមនៅក្នុងបន្ទប់បិទជិតមួយ ប្រសិនបើមានមនុស្សច្រើនហើយគ្មានខ្យល់ចេញចូល ខ្យល់ដកដង្ហើមនឹងខ្វះខាតដែលធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់សុខភាព។ |
| Taxonomic richness (ភាពសម្បូរបែបនៃវត្តិករសាស្ត្រ) | ចំនួនប្រភេទ ឬអម្បូរសត្វផ្សេងៗគ្នា ដែលត្រូវបានរកឃើញនិងរស់នៅក្នុងតំបន់កំណត់ណាមួយ ដោយមិនគិតពីចំនួនក្បាលសរុបនៃសត្វនីមួយៗនោះទេ។ វាជារង្វាស់មូលដ្ឋាននៃជីវចម្រុះ។ | ដូចជាការរាប់ថាតើមានមុខម្ហូបប៉ុន្មានមុខនៅលើតុអាហារ ដោយមិនខ្វល់ថាម្ហូបមួយមុខៗមានបរិមាណប៉ុន្មានចាននោះទេ។ |
| Shannon-Wiener’s diversity index | រូបមន្តគណិតវិទ្យាសម្រាប់វាស់ភាពចម្រុះនៃប្រភេទសត្វក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ដោយវាពិចារណាទាំងទៅលើចំនួនប្រភេទសត្វ (Richness) និងសមាមាត្រភាពស្មើគ្នានៃចំនួនក្បាលក្នុងប្រភេទនីមួយៗ (Evenness)។ | ដូចជាការវាស់ស្ទង់ថាតើព្រៃមួយមានដើមឈើច្រើនប្រភេទ ហើយប្រភេទនីមួយៗមានចំនួនដើមប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែរឬទេ មិនមែនមានតែដើមឈើមួយប្រភេទដុះគ្របដណ្តប់ពេញព្រៃនោះទេ។ |
| Chironomidae | អម្បូរសត្វល្អិតក្នុងទឹកម្យ៉ាង (មានរូបរាងស្រដៀងមូសតែមិនខាំ) ដែលស្ថិតក្នុងលំដាប់ Diptera។ ពួកវាមានសមត្ថភាពជីវសាស្ត្រពិសេសអាចស៊ូទ្រាំរស់នៅក្នុងទឹកដែលមានការបំពុលខ្ពស់ និងមានកម្រិតអុកស៊ីសែនទាបបានយ៉ាងល្អ។ | ដូចជាមនុស្សដែលពូកែស៊ូទ្រាំរស់នៅក្នុងទីក្រុងដែលមានផ្សែងពុលក្រាស់ឃ្មឹកនិងស្មោគគ្រោកបំផុត ខណៈដែលអ្នកដទៃមិនអាចទ្រាំរស់នៅបាន។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
