បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការខ្វះខាតទិន្នន័យស្តីពីភាពចម្រុះនៃវារីសត្វល្អិត (Aquatic insects) និងទំនាក់ទំនងរបស់ពួកវាទៅនឹងគុណភាពទឹកនៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទីក្រុង ពិសេសក្នុងរាជធានីភ្នំពេញប្រទេសកម្ពុជា។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងតាមរយៈការប្រមូលសំណាកវារីសត្វល្អិត និងវាស់ស្ទង់គុណភាពទឹកនៅតាមស្រះចំនួន ៥ ក្នុងបរិវេណសាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Aquatic Hand-net Sampling & Morphological Identification ការប្រមូលសំណាកដោយប្រើកន្ត្រងដួស និងការកំណត់អត្តសញ្ញាណតាមរូបសាស្ត្រ |
ងាយស្រួលអនុវត្ត ចំណាយតិច និងអាចប្រមូលបានសត្វល្អិតច្រើនប្រភេទក្នុងពេលតែមួយ ដែលស័ក្តិសមជាជីវសូចនាករ (Bioindicators) ឆ្លុះបញ្ចាំងពីគុណភាពទឹកក្នុងរយៈពេលយូរ។ | ទាមទារពេលវេលាច្រើនក្នុងការរើសនិងបំបែកសំណាក ហើយពិបាកកំណត់អត្តសញ្ញាណរហូតដល់កម្រិតប្រភេទ (Species) ដោយសារកង្វះធនធានអ្នកជំនាញនៅកម្ពុជា។ | ប្រមូលបានវារីសត្វល្អិតសរុប ៧.៣៥០ ក្បាល ក្នុង ២៣ អំបូរ ដោយលំដាប់ថ្នាក់ Hemiptera មានចំនួនច្រើនជាងគេ (ពិសេសអំបូរ Micronectidae)។ |
| Physicochemical Water Quality Measurement ការវាស់ស្ទង់គុណភាពទឹកតាមរូបរាង្គនិងគីមីដោយប្រើឧបករណ៍ចល័ត |
ផ្តល់ទិន្នន័យជាក់ស្តែងនិងរហ័សអំពីលក្ខណៈរូបនិងគីមីនៃទឹក (ដូចជា កម្រិត DO, pH, Turbidity, និង Conductivity) ដោយមានភាពសុក្រឹតខ្ពស់។ | បង្ហាញតែស្ថានភាពទឹកមួយភ្លែតនៅពេលកំពុងវាស់ស្ទង់ (Snapshot) និងមិនអាចឆ្លុះបញ្ចាំងពីការប្រែប្រួលប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទាំងមូល ឬការបំពុលពីអតីតកាលបានពេញលេញនោះទេ។ | រកឃើញថាអុកស៊ីសែនរលាយ (DO) មានទំនាក់ទំនងវិជ្ជមាន ចំណែកភាពល្អក់ (Turbidity) មានទំនាក់ទំនងអវិជ្ជមានយ៉ាងខ្លាំងជាមួយនឹងភាពចម្រុះនៃវារីសត្វល្អិត។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការចំណាយធនធានតិចតួចសម្រាប់ការប្រមូលសំណាក ប៉ុន្តែត្រូវការឧបករណ៍វាស់ទឹកតម្លៃមធ្យម និងជំនាញមូលដ្ឋានក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណសត្វល្អិត។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងតែនៅក្នុងស្រះចំនួន ៥ ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងបរិវេណសាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ (RUPP) ក្នុងរយៈពេលខ្លី (ខែមករា ឆ្នាំ២០១៩) ដែលតំណាងឱ្យតែប្រព័ន្ធទឹកសាបក្នុងទីក្រុងតូចមួយ និងនារដូវប្រាំង។ កង្វះការកំណត់អត្តសញ្ញាណដល់កម្រិតប្រភេទ (Species level) ក៏ជាដែនកំណត់មួយដែរ។ ទោះយ៉ាងណា វាមានសារៈសំខាន់សម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះនេះជារបាយការណ៍ដំបូងបង្អស់អំពីវារីសត្វល្អិតក្នុងទីក្រុង ដែលធ្វើជាមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ការសិក្សាតាមដានការបំពុលបរិស្ថាន។
វិធីសាស្ត្រតាមដានគុណភាពទឹកដោយប្រើវារីសត្វល្អិតជាជីវសូចនាករនេះ គឺមានសារៈប្រយោជន៍ខ្លាំង និងអាចអនុវត្តបានយ៉ាងទូលំទូលាយនៅប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារវាមានតម្លៃថោកនិងផ្តល់ព័ត៌មានអេកូឡូស៊ីច្បាស់លាស់។
ការប្រើប្រាស់វារីសត្វល្អិតជាជីវសូចនាករ គឺជាឧបករណ៍ដ៏មានសក្តានុពលមួយសម្រាប់រដ្ឋាភិបាល អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល និងអ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជា ក្នុងការតាមដាននិងស្តារឡើងវិញនូវសុខភាពបរិស្ថានទឹកប្រកបដោយចីរភាព និងប្រសិទ្ធភាពចំណាយ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Bioindicators (ជីវសូចនាករ) | ប្រភេទសត្វ រុក្ខជាតិ ឬអតិសុខុមប្រាណដែលត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ដើម្បីវាយតម្លៃសុខភាព និងកម្រិតនៃការបំពុលនៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីណាមួយ ដោយផ្អែកលើវត្តមាន អវត្តមាន ឬចំនួនរស់រានរបស់ពួកវា។ | ដូចជា "អ្នកយាមល្បាត" ឬ "ទែម៉ូម៉ែត្រ" ធម្មជាតិ ដែលប្រាប់យើងថាបរិស្ថាននៅទីនោះមានសុខភាពល្អ ឬកំពុងមានជំងឺ (រងការបំពុល)។ |
| Taxonomic richness (ភាពសម្បូរបែបនៃតាក់សុង) | ការវាស់ស្ទង់ចំនួនប្រភេទសត្វ (ឬអំបូរ/សណ្តាន) សរុបផ្សេងៗគ្នាដែលមានវត្តមាននៅក្នុងសហគមន៍ជីវសាស្ត្រមួយ ដោយមិនគិតពីចំនួនក្បាលសរុបនៃសត្វនីមួយៗនោះទេ។ | ដូចជាការរាប់ថាតើមានផ្លែឈើប៉ុន្មានប្រភេទផ្សេងគ្នានៅក្នុងកន្ត្រក (ឧទាហរណ៍៖ ចេក ស្វាយ ល្ហុង) ដោយមិនខ្វល់ថាផ្លែឈើមួយប្រភេទមានប៉ុន្មានផ្លែនោះទេ។ |
| Shannon-Wiener diversity index (សន្ទស្សន៍ភាពចម្រុះ Shannon-Wiener) | រូបមន្តគណិតវិទ្យាដែលប្រើក្នុងវិទ្យាសាស្ត្របរិស្ថានដើម្បីវាស់ស្ទង់ភាពចម្រុះនៃប្រភេទសត្វ ដោយពិចារណាទាំងចំនួនប្រភេទសរុប (Richness) និងសមាមាត្រនៃចំនួនក្បាលសត្វក្នុងប្រភេទនីមួយៗ (Evenness)។ | ដូចជាការដាក់ពិន្ទុថ្នាក់រៀនមួយថាតើមានសិស្សមកពីខេត្តផ្សេងៗគ្នាច្រើនកម្រិតណា ហើយតើចំនួនសិស្សពីខេត្តនីមួយៗមានភាពប្រហាក់ប្រហែលគ្នាឬអត់។ |
| Lentic systems (ប្រព័ន្ធទឹកនីង) | ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទឹកសាបដែលមានលក្ខណៈនៅស្ងៀមមិនហូរ ដូចជា ស្រះ បឹង និងត្រពាំង ជាដើម ដែលផ្ទុយពីប្រព័ន្ធទឹកហូរ (Lotic systems) ដូចជាទន្លេ និងអូរ។ | អាងទឹកធម្មជាតិឬសិប្បនិម្មិតដែលទឹកដេកនៅស្ងៀម ដូចជាទឹកនៅក្នុងកែវ ផ្ទុយពីទឹកអូរដែលកំពុងហូរ។ |
| Benthic insects (សត្វល្អិតបាតទឹក) | សត្វល្អិតដែលរស់នៅ ភ្ជាប់ខ្លួន ឬស្វែងរកចំណីនៅតាមបាតនៃប្រព័ន្ធទឹក (ដូចជាក្នុងភក់ ខ្សាច់ ឬក្រោមថ្ម) ដែលធ្វើឱ្យពួកវាងាយរងគ្រោះពីការប្រមូលផ្តុំកាកសំណល់និងការបំពុលលិចកកកុញ។ | ដូចជា "អ្នកបោសសំអាតបាតសមុទ្រ" ដែលរស់នៅនិងវារផ្ទាល់លើបាតដីនៃបឹងឬស្រះ។ |
| Dissolved oxygen (អុកស៊ីសែនរលាយ) | បរិមាណនៃឧស្ម័នអុកស៊ីសែនដែលបានរលាយចូលទៅក្នុងទឹក ដែលមានសារៈសំខាន់បំផុតសម្រាប់ការដកដង្ហើមនិងការរស់រានមានជីវិតរបស់វារីសត្វ និងសត្វល្អិតទឹកផ្សេងៗ។ ប្រសិនបើកម្រិតនេះទាប សត្វភាគច្រើននឹងងាប់។ | ដូចជាខ្យល់អុកស៊ីសែនដែលយើងដកដង្ហើមនៅលើគោកដែរ គ្រាន់តែវាលាក់ខ្លួននៅក្នុងទឹកដើម្បីឱ្យត្រីនិងសត្វក្នុងទឹកអាចដកដង្ហើមបាន។ |
| Turbidity (ភាពល្អក់នៃទឹក) | រង្វាស់នៃភាពស្រអាប់ ឬការបាត់បង់ភាពថ្លានៃទឹក ដែលបណ្តាលមកពីវត្តមាននៃភាគល្អិតតូចៗព្យួរនៅក្នុងទឹក (ដូចជាដី កាកសំណល់ ឬសារាយ) ដែលរារាំងពន្លឺព្រះអាទិត្យមិនឱ្យចាំងចូលដល់បាតជម្រៅ។ | ដូចជាផ្សែងអ័ព្ទនៅក្នុងខ្យល់ដែលធ្វើឱ្យយើងមើលមិនសូវឃើញឆ្ងាយ គ្រាន់តែនេះជាអ័ព្ទឬកករដែលកើតមាននៅក្នុងទឹក។ |
| Hemiptera (លំដាប់ថ្នាក់សត្វល្អិតពាក់កណ្តាលស្លាប) | លំដាប់ថ្នាក់នៃសត្វល្អិតដែលមានប្រដាប់មាត់សម្រាប់ចាក់និងបឺតជញ្ជក់ ហើយប្រភេទខ្លះ (ដូចជាអំបូរ Micronectidae) អាចសម្របខ្លួនរស់នៅក្នុងទឹកដែលមានអុកស៊ីសែនទាបបានយ៉ាងល្អ តាមរយៈការរក្សាទុកពពុះខ្យល់ជាប់នឹងខ្លួន (Plastron respiration)។ | សត្វល្អិតដែលមានមាត់ដូចទុយោបឺតទឹក ហើយអ្នកខ្លះពូកែមុជទឹកដោយយក "បំពង់អុកស៊ីសែន" ទំហំប៉ុនពពុះខ្យល់ជាប់ទៅជាមួយខ្លួនវារហូត។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
