បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះចងក្រងនូវមូលបទសង្ខេបនៃការស្រាវជ្រាវនានា ដែលផ្តោតលើបញ្ហាប្រឈមក្នុងតំបន់និងសកលលោក ទាក់ទងនឹងការអភិរក្សជីវចម្រុះ និងថនិកសត្វសមុទ្រដែលកំពុងរងការគំរាមកំហែងនៅតំបន់អាស៊ី។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សាទាំងនេះបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រចម្រុះជាច្រើនសម្រាប់ការវាយតម្លៃចំនួនសត្វ និងការតាមដានជីវចម្រុះនៅក្នុងតំបន់។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Systematic Line Transects ការអង្កេតតាមខ្សែបន្ទាត់ជាប្រព័ន្ធ |
ផ្តល់ទិន្នន័យច្បាស់លាស់ និងអាចប្រើប្រាស់សម្រាប់ការវិភាគប៉ាន់ស្មានចំនួនសត្វតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្របានត្រឹមត្រូវ។ | ត្រូវការចំណាយពេលយូរ ធនធានច្រើន ហើយអត្រានៃការប្រទះឃើញសត្វ (Encounter rate) ច្រើនតែមានកម្រិតទាប ពិសេសបើខ្សែបន្ទាត់មិនកាត់ចំជម្រកចម្បងរបស់វា។ | បង្កើតបានជាមូលដ្ឋានទិន្នន័យច្បាស់លាស់ (Baseline data) ទោះបីជាប្រទះឃើញសត្វផ្សោត Orcaella brevirostris ក្នុងចំនួនតិចតួចនៅ Kien Giang ក៏ដោយ។ |
| Opportunistic Surveys ការអង្កេតតាមឱកាសជាក់ស្តែង (មិនតាមខ្សែបន្ទាត់កំណត់ទុក) |
ងាយស្រួលប្រទះឃើញសត្វក្នុងចំនួនច្រើន និងញឹកញាប់ជាង ព្រោះក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវអាចធ្វើដំណើរទៅកាន់តំបន់ដែលសត្វចូលចិត្តរស់នៅ (ឧ. មាត់ព្រែក ឬតំបន់ទឹកសាបហូរចូលសមុទ្រ)។ | ទិន្នន័យទទួលបានមានការលំបាកក្នុងការយកទៅគណនាប៉ាន់ស្មានទំហំចំនួនសត្វសរុប (Population estimate) ឱ្យបានច្បាស់លាស់ ដោយសារភាពលម្អៀងនៃទីតាំង។ | ប្រទះឃើញក្រុមសត្វផ្សោតមានទំហំធំ (រហូតដល់១៩ក្បាល) និងញឹកញាប់ជាងនៅតំបន់ជម្រកសត្វព្រៃពាមក្រសោប។ |
| Timed Swims vs Transects ការហែលទឹកកំណត់ពេល ធៀបនឹង ការអង្កេតតាមខ្សែបន្ទាត់ (សម្រាប់សត្វកម្រ) |
ការហែលទឹកកំណត់ពេល (Timed swims) អាចជួយរកឃើញសត្វកម្រដែលពិបាកមើលឃើញ (Cryptic species ដូចជាសេះសមុទ្រ) ក្នុងរយៈពេលខ្លី និងចំណាយចំនួនការអង្កេតតិចជាង។ | ត្រូវការអ្នកជំនាញមុជទឹកដែលមានបទពិសោធន៍ខ្ពស់ ហើយទិន្នន័យអាចប្រែប្រួលទៅតាមជំនាញរបស់អ្នកចុះអង្កេតផ្ទាល់។ | ការសាកល្បងបង្ហាញថាការហែលទឹកកំណត់ពេលរកឃើញសេះសមុទ្របានលឿនជាង និងប្រើប្រាស់ចំនួនការអង្កេតតិចជាងការប្រើខ្សែបន្ទាត់។ |
| Photo-Identification & Mark-Recapture ការកំណត់អត្តសញ្ញាណតាមរូបថត និងវិធីសាស្ត្រចាប់យក-សម្គាល់ |
ជៀសវាងការរាប់សត្វដដែលៗ (Double-counts) និងអនុញ្ញាតឱ្យតាមដានការផ្លាស់ទី កំណើត ការស្លាប់ និងទំហំក្រុមសត្វបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។ | ទាមទារការព្យាយាមថតរូបភាពដែលមានគុណភាពខ្ពស់ និងប្រើពេលយូរក្នុងការផ្ទៀងផ្ទាត់ស្លាកស្នាមលើព្រុយខ្នងរបស់សត្វនីមួយៗក្នុងកុំព្យូទ័រ។ | អាចប៉ាន់ស្មានចំនួនសត្វផ្សោត Irrawaddy បាន ១៥៣ក្បាលនៅ Kien Giang ប្រទេសវៀតណាម និង ១១៧ក្បាលជាមធ្យមនៅឈូងសមុទ្រតំបន់ Trat ប្រទេសថៃ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តការសិក្សាទាំងនេះតម្រូវឱ្យមានការបណ្តាក់ទុនលើធនធានមនុស្ស ឧបករណ៍បច្ចេកទេស និងពេលវេលាច្រើនឆ្នាំសម្រាប់ការចុះស្រាវជ្រាវផ្ទាល់នៅតាមតំបន់សមុទ្រនិងដែនទឹក។
ការសិក្សាទាំងនេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងអាស៊ីខាងត្បូង (កម្ពុជា វៀតណាម ថៃ បង់ក្លាដែស) ដោយផ្តោតលើតំបន់ឆ្នេរនិងជីវមណ្ឌលសមុទ្រជាក់លាក់។ ទិន្នន័យនេះមានភាពពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារយើងមានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីស្រដៀងគ្នាទាំងស្រុង (ពិសេសតំបន់ព្រៃកោងកាងកោះកុង) ដូច្នេះលទ្ធផលនិងវិធីសាស្ត្រអាចយកមកអនុវត្តដោយផ្ទាល់ដោយមានការកែប្រែតិចតួចបំផុត។
វិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវទាំងនេះពិតជាមានសារៈសំខាន់ និងអាចយកមកអនុវត្តបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពនៅក្នុងការងារអភិរក្សនៅប្រទេសកម្ពុជា។
ការរួមបញ្ចូលគ្នានូវវិធីសាស្ត្រអង្កេតតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រ និងការរៀបចំតំបន់អភិរក្សទេសចរណ៍ (Zoning approach for ecotourism) នឹងជួយធានាដល់និរន្តរភាពនៃការអភិរក្សជីវចម្រុះសមុទ្រនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Environmental Impact Assessment (EIA) | ដំណើរការសិក្សានិងវាយតម្លៃទុកជាមុននូវផលប៉ះពាល់ដែលអាចកើតមានលើបរិស្ថាន សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ច មុនពេលគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍ណាមួយត្រូវបានអនុម័តឱ្យដំណើរការ ដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់ទាំងនោះ។ | ដូចជាការពិនិត្យសុខភាពនិងវាយតម្លៃហានិភ័យដោយគ្រូពេទ្យមុនពេលសម្រេចចិត្តធ្វើការវះកាត់ធំដុំណាមួយ។ |
| Endemicity | ស្ថានភាពនៃប្រភេទរុក្ខជាតិ ឬសត្វដែលមានវត្តមាននិងរស់នៅតែក្នុងតំបន់ភូមិសាស្ត្រណាមួយជាក់លាក់ប៉ុណ្ណោះ ហើយមិនអាចរកបានដោយធម្មជាតិនៅកន្លែងផ្សេងទៀតនៅលើពិភពលោកឡើយ។ | ដូចជាទំនិញពិសេសប្រចាំតំបន់ ដែលអ្នកអាចរកទិញបានតែនៅភូមិឬខេត្តនោះមួយគត់ មិនមាននៅកន្លែងផ្សេងឡើយ។ |
| Parallel line transects | វិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវតាមទីវាលដោយអ្នកស្រាវជ្រាវធ្វើដំណើរ (តាមទូក ឬថ្មើរជើង) តាមខ្សែបន្ទាត់ត្រង់ៗដែលស្របគ្នា ដើម្បីកត់ត្រាចំនួនសត្វ ឬរុក្ខជាតិដែលពួកគេមើលឃើញក្នុងចន្លោះខ្សែបន្ទាត់នោះសម្រាប់យកទៅគណនាដង់ស៊ីតេសរុប។ | ដូចជាការដើរតាមគន្លងភ្ជួរស្រែត្រង់ៗពីម្ខាងទៅម្ខាង ដើម្បីរាប់ចំនួនកណ្តុរនៅក្នុងស្រែដោយមិនឱ្យរំលងទំហំផ្ទៃដីណាមួយ។ |
| Mark-recapture analysis | វិធីសាស្ត្រគណនាប៉ាន់ស្មានទំហំចំនួនសត្វសរុប ដោយការចាប់ ឬថតរូបសត្វមួយចំនួនដើម្បីសម្គាល់ រួចលែងវាទៅវិញ បន្ទាប់មកធ្វើការចាប់ឬថតរូបម្តងទៀតនៅពេលក្រោយដើម្បីមើលថាតើមានសត្វដែលធ្លាប់សម្គាល់ប៉ុន្មានត្រូវបានចាប់បានម្តងទៀត។ | ដូចជាការចាប់ត្រីក្នុងស្រះមកពាក់ក្រវិល រួចលែងវិញ ហើយថ្ងៃក្រោយចាប់ត្រីម្តងទៀត បើត្រីភាគច្រើនដែលចាប់បានមានក្រវិល មានន័យថាត្រីក្នុងស្រះមានចំនួនតិចតួច។ |
| Photo-identification techniques | ការប្រើប្រាស់រូបថតនៃលក្ខណៈពិសេស ឬស្លាកស្នាមនៅលើរាងកាយសត្វ (ដូចជាទម្រង់ព្រុយខ្នងរបស់សត្វផ្សោត ឬស្នាមដំបៅ) ដើម្បីចំណាំនិងកត់ត្រាសត្វនីមួយៗដាច់ដោយឡែកពីគ្នាដោយមិនបាច់ចាប់វាផ្ទាល់។ | ដូចជាការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាស្កេនក្រយៅដៃ ឬទម្រង់មុខ ដើម្បីចំណាំអត្តសញ្ញាណមនុស្សម្នាក់ៗ។ |
| Cryptic marine fish | ប្រភេទសត្វសមុទ្រ (ដូចជាសេះសមុទ្រ) ដែលមានរូបរាង ពណ៌ ឬអាកប្បកិរិយាដែលធ្វើឱ្យពួកវាអាចលាក់ខ្លួន ឬបន្លំខ្លួនចូលទៅក្នុងបរិស្ថានជុំវិញបានយ៉ាងល្អ ធ្វើឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវពិបាកក្នុងការរកឃើញពួកវា។ | ដូចជាទាហានពាក់ឯកសណ្ឋានពណ៌ស្លឹកឈើលាក់ខ្លួនក្នុងព្រៃ ដែលពិបាកនឹងមើលដឹងដោយភ្នែកទទេកាលបើមិនសង្កេតឱ្យបានច្បាស់។ |
| Timed swims | បច្ចេកទេសនៃការចុះអង្កេតក្នុងទឹកដោយអ្នកមុជទឹកកំណត់រយៈពេលជាក់លាក់ណាមួយ (ឧទាហរណ៍ ៣០នាទី) ដើម្បីរុករកនិងរាប់ចំនួនសត្វ ជំនួសឱ្យការវាស់ចម្ងាយតាមខ្សែបន្ទាត់ជាក់លាក់។ | ដូចជាការលេងល្បែងរកវត្ថុលាក់កំបាំងដោយកំណត់ពេលត្រឹម៥នាទី ដើម្បីប្រកួតគ្នារកឱ្យឃើញវត្ថុឱ្យបានច្រើនបំផុតដោយមិនខ្វល់ពីទំហំទីធ្លា។ |
| Paphiopedilum delenatii | ប្រភេទផ្កាអ័រគីដេព្រៃដ៏កម្របំផុតមួយដែលកំពុងរងការគំរាមកំហែងឈានទៅរកការផុតពូជ (Critically Endangered) ដែលគេធ្លាប់គិតថាផុតពូជពីធម្មជាតិទៅហើយ ប៉ុន្តែត្រូវបានរកឃើញវត្តមានសារជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិ។ | ដូចជារបកគំហើញនៃរតនសម្បត្តិបុរាណដែលគេគិតថាបាត់បង់ជារៀងរហូតទៅហើយ ប៉ុន្តែត្រូវបានរកឃើញលាក់ទុកនៅទីតាំងដ៏អាថ៌កំបាំងមួយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
