បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការខ្វះខាតទិន្នន័យជីវចម្រុះទឹកសាប និងវាយតម្លៃរចនាសម្ព័ន្ធសហគមន៍ផ្លុងតុងនៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទឹកសាបតាមបណ្តោយជួរភ្នំ Tenasserim ប្រទេសថៃ ដែលជាតំបន់សម្បូរជីវចម្រុះរងការគំរាមកំហែង។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយការប្រមូលសំណាកផ្លុងតុង និងវាស់វែងប៉ារ៉ាម៉ែត្របរិស្ថាននៅតាមស្ថានីយចំនួន ២៩ ក្នុងប្រព័ន្ធទឹកសាបចំនួន ១៤ (ទន្លេ អាងស្តុកទឹក និងតំបន់ដីសើម)។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Riverine Ecosystem Monitoring ការតាមដានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទន្លេ (ទឹកហូរ) |
ផ្តល់ព័ត៌មានពីប្រភេទផ្លុងតុងដែលធន់នឹងការផ្លាស់ប្តូរលំហូរទឹក និងបរិស្ថានបានលឿន (ឧទាហរណ៍ ក្រុម Diatoms) ដែលស័ក្តិសមសម្រាប់តាមដានបម្រែបម្រួលធម្មជាតិ។ | កំហាប់និងចំនួនផ្លុងតុងមានកម្រិតទាប ដោយសារទឹកហូរខ្លាំងនិងភាពល្អក់ ដែលរារាំងការជ្រៀតចូលនៃពន្លឺសម្រាប់ការធ្វើរស្មីសំយោគ។ | ពពួក Synedra ulna គ្របដណ្តប់ ៥០% នៃក្រុម Diatoms ខណៈកំហាប់ផ្លុងតុងសត្វជាមធ្យមមានត្រឹមតែ ១៤២ ឯកតា/លីត្រ។ |
| Reservoir Ecosystem Monitoring ការតាមដានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីអាងស្តុកទឹក (ទឹកនឹង) |
ងាយស្រួលប្រមូលសំណាក និងផ្តល់ទិន្នន័យច្បាស់លាស់ពីផលិតកម្មក្នុងទឹក (Pelagic production) ដែលមានអំណោយផលដល់ការវាយតម្លៃទិន្នផលជលផល។ | អាចប្រឈមនឹងទិន្នន័យលម្អៀងនៅពេលមានការរីកដុះដាលខ្លាំងនៃសារាយ ឬបាតុភូត Eutrophication ដោយសារកម្រិត pH ខ្ពស់និងការប្រមូលផ្តុំសារធាតុចិញ្ចឹម។ | ភាពសម្បូរបែបនៃផ្លុងតុងរុក្ខជាតិមានកម្រិតខ្ពស់ជាងទន្លេដល់ទៅ ១៤ ដង ដោយមានពពួក Peridiopsis និង Oscillatoria លូតលាស់គ្របដណ្តប់យ៉ាងខ្លាំង។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះទាមទារការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍វាស់ស្ទង់គុណភាពទឹកនៅនឹងកន្លែង ឧបករណ៍វិភាគក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ និងអ្នកជំនាញផ្នែកអត្តសញ្ញាណកម្មផ្លុងតុងដែលអាចកំណត់ប្រភេទរុក្ខជាតិនិងសត្វល្អិតល្អិតៗបានយ៉ាងច្បាស់លាស់។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងតែនៅក្នុងរដូវប្រាំង (ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០០៧ និង ២០០៨) នៅតាមតំបន់ជួរភ្នំ Tenasserim ប្រទេសថៃ ដោយមិនបានរួមបញ្ចូលទិន្នន័យរដូវវស្សា ឬការប្រមូលសំណាកនៅពេលយប់ឡើយ (ដែលជារឿយៗផ្លុងតុងសត្វមានចលនាបម្លាស់ទីបញ្ឈរ)។ កង្វះទិន្នន័យប្រចាំឆ្នាំនេះមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ពីព្រោះប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទឹកសាបរបស់យើង (ដូចជាបឹងទន្លេសាប) មានការផ្លាស់ប្តូរទំហំនិងជម្រៅទឹកយ៉ាងខ្លាំងរវាងរដូវប្រាំងនិងរដូវវស្សា ដែលជះឥទ្ធិពលផ្ទាល់ដល់របាយផ្លុងតុង។
វិធីសាស្ត្រនិងលទ្ធផលនៃការសិក្សានេះ មានសារៈប្រយោជន៍យ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ត្រួសត្រាយការសិក្សាសុខភាពប្រព័ន្ធទឹកសាបនៅកម្ពុជា។
ការអនុវត្តគម្រូតាមដានរយៈពេលវែង (Long-term monitoring) លើជីវចម្រុះផ្លុងតុង នឹងផ្តល់លទ្ធភាពឱ្យកម្ពុជាអាចទស្សន៍ទាយពីសក្តានុពលជលផល និងគ្រប់គ្រងគុណភាពទឹកសាបបានកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Phytoplankton (ផ្លុងតុងរុក្ខជាតិ) | ជាពពួកសារពាង្គកាយល្អិតៗដែលអាចធ្វើរស្មីសំយោគបានរស់នៅអណ្តែតក្នុងទឹក ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃខ្សែសង្វាក់អាហារក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទឹកសាបនិងសមុទ្រ និងជាអ្នកផលិតអុកស៊ីហ្សែនយ៉ាងសំខាន់ក្នុងទឹក។ | ដូចជារុក្ខជាតិល្អិតៗដែលអណ្តែតក្នុងទឹក និងទាមទារពន្លឺព្រះអាទិត្យដើម្បីរស់ ហើយធ្វើជាចំណីដំបូងគេបង្អស់សម្រាប់សត្វទឹកផ្សេងៗ។ |
| Zooplankton (ផ្លុងតុងសត្វ) | ជាពពួកសត្វល្អិតៗ រួមទាំងដង្កូវនិងកូនសត្វទឹកតូចៗ ដែលរស់នៅអណ្តែតតាមខ្សែទឹក ហើយរស់រានបានដោយការស៊ីផ្លុងតុងរុក្ខជាតិ ឬសារធាតុសរីរាង្គផ្សេងៗ។ ពួកវាជាប្រភពអាហារផ្ទាល់សម្រាប់មច្ឆាជាតិ។ | ដូចជាសត្វពាហនៈខ្នាតតូចនៅក្នុងទឹក ដែលស៊ីស្មៅ (ផ្លុងតុងរុក្ខជាតិ) ជាអាហារ រួចក្លាយជាចំណីបន្តសម្រាប់ត្រី។ |
| Eutrophication (ការកើនឡើងសារធាតុចិញ្ចឹមហួសកម្រិត / អឺត្រូភីកកម្ម) | ជាដំណើរការដែលប្រភពទឹកទទួលបានសារធាតុចិញ្ចឹម (ដូចជាផូស្វ័រនិងអាសូត) ច្រើនជ្រុល ដែលជំរុញឱ្យសារាយនិងរុក្ខជាតិទឹកដុះលូតលាស់លឿនខុសប្រក្រតី (Algal bloom) បង្កឱ្យខ្វះអុកស៊ីហ្សែនក្នុងទឹកនៅពេលពួកវាស្លាប់និងរលួយ។ | ដូចជាការចាក់ជីហួសកម្រិតទៅក្នុងស្រះទឹក ដែលធ្វើឱ្យស្មៅនិងសារាយដុះញឹកស្កះរហូតដល់ដកអុកស៊ីហ្សែនពីទឹកអស់ និងធ្វើឱ្យត្រីងាប់។ |
| Pelagic production (ផលិតកម្មក្នុងលំហទឹក) | ជាការផលិតបរិមាណជីវម៉ាស (Biomass) ដោយពពួកសារពាង្គកាយ (ពិសេសផ្លុងតុង) ដែលរស់នៅក្នុងស្រទាប់ទឹកកណ្តាលឬផ្ទៃខាងលើ ឆ្ងាយពីបាតទន្លេឬបឹង ដែលកំណត់ពីសក្តានុពលនៃការផ្តល់ចំណីដល់ជលផល។ | ដូចជាការវាយតម្លៃទិន្នផលស្រូវដែលដាំដុះបាននៅលើផ្ទៃដី ប៉ុន្តែនេះគឺជាការវាស់ស្ទង់ទិន្នផលចំណីដែលបង្កើតឡើងអណ្តែតនៅក្នុងផ្ទៃទឹក។ |
| Bio-indicator (សូចនាករជីវសាស្ត្រ) | ជាប្រភេទសត្វ រុក្ខជាតិ ឬអតិសុខុមប្រាណដែលវត្តមាន អវត្តមាន ឬស្ថានភាពលូតលាស់របស់ពួកវា អាចបញ្ជាក់ពីសុខភាពឬការប្រែប្រួលនៃគុណភាពបរិស្ថាននៅក្នុងតំបន់ណាមួយ។ | ដូចជាឧបករណ៍វាស់កម្តៅដែលប្រាប់ពីអាការៈរាងកាយ វត្តមានរបស់សត្វទាំងនេះប្រាប់យើងថាប្រភពទឹកនោះស្អាតឬកំពុងរងការបំពុល។ |
| Shannon diversity index (សន្ទស្សន៍ជីវចម្រុះ Shannon) | ជារូបមន្តគណិតវិទ្យាប្រើក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រអេកូឡូស៊ី ដើម្បីវាស់ស្ទង់ភាពសម្បូរបែបនៃប្រភេទសត្វឬរុក្ខជាតិនៅក្នុងសហគមន៍មួយ ដោយគិតបញ្ចូលទាំងចំនួនប្រភេទសរុប និងសមាមាត្រនៃចំនួនឯកត្តាក្នុងប្រភេទនីមួយៗ។ | ដូចជាការដាក់ពិន្ទុវាយតម្លៃថាតើសួនច្បារមួយមានផ្កាច្រើនប្រភេទប៉ុណ្ណា និងមានចំនួនដើមផ្កាក្នុងប្រភេទនីមួយៗដុះលាយឡំគ្នាស្មើៗគ្នាឬអត់។ |
| Cyanobacteria (ស៊ីយ៉ាណូបាក់តេរី / សារាយបៃតង-ខៀវ) | ជាក្រុមបាក់តេរីដែលអាចធ្វើរស្មីសំយោគបាន និងជារឿយៗលូតលាស់រីកដុះដាលខ្លាំងនៅក្នុងទឹកដែលមានសារធាតុចិញ្ចឹមខ្ពស់។ ពួកវាខ្លះអាចបញ្ចេញជាតិពុលដែលប៉ះពាល់ដល់គុណភាពទឹកប្រើប្រាស់និងសត្វក្នុងទឹក។ | ជាពពួកបាក់តេរីក្នុងទឹកដែលអាចប្រែក្លាយពណ៌ទឹកទៅជាពណ៌បៃតងខាប់នៅពេលវាដុះច្រើនជ្រុល និងអាចធ្វើឱ្យទឹកមានជាតិពុល។ |
| Diel vertical migration (ការបម្លាស់ទីបញ្ឈរប្រចាំថ្ងៃ) | ជាបាតុភូតធម្មជាតិដែលផ្លុងតុងសត្វផ្លាស់ទីចុះទៅតំបន់ទឹកជ្រៅនៅពេលថ្ងៃដើម្បីគេចពីសត្វរំពា និងបម្លាស់ទីឡើងមកផ្ទៃទឹកខាងលើនៅពេលយប់ដើម្បីរកចំណី (ផ្លុងតុងរុក្ខជាតិ)។ | ដូចជាការចេញទៅធ្វើការនៅពេលយប់ដើម្បីសុវត្ថិភាព និងត្រលប់មកលាក់ខ្លួនដេកនៅផ្ទះ (បាតទឹកជ្រៅ) នៅពេលថ្ងៃដែលមានពន្លឺចាំង។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
