បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះរៀបរាប់ពីពិធីការពិសោធន៍សម្រាប់គម្រោង C4MIP នៅក្នុងដំណាក់កាលទី៦ នៃគម្រោង CMIP6 ដើម្បីវាយតម្លៃ និងកំណត់បរិមាណជាប្រព័ន្ធនូវប្រតិកម្មតបរវាងប្រព័ន្ធអាកាសធាតុ និងវដ្តកាបូននៅក្នុងម៉ូដែលប្រព័ន្ធផែនដី ដោយកាត់បន្ថយភាពខុសគ្នានៃការរៀបចំម៉ូដែល។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ គម្រោងនេះប្រើប្រាស់សំណុំនៃការក្លែងធ្វើម៉ូដែលប្រព័ន្ធផែនដី (ESM) ដែលបានសម្របសម្រួលគ្នា ដោយបែងចែកជាការពិសោធន៍កម្រិតទី១ (tier-1) ជាមូលដ្ឋានចាំបាច់ និងកម្រិតទី២ (tier-2) សម្រាប់ការវិភាគស៊ីជម្រៅ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Fully Coupled Simulation (COU / 1pctCO2) ការក្លែងធ្វើម៉ូដែលរួមបញ្ចូលគ្នាទាំងស្រុង |
បង្ហាញពីអន្តរកម្មជាក់ស្តែងដែលអាកាសធាតុ និងវដ្តកាបូនប្រតិកម្មទៅនឹងការកើនឡើងនៃឧស្ម័ន CO2 រួមគ្នា។ | មានភាពស្មុគស្មាញ និងពិបាកក្នុងការញែកយន្តការនៃប្រតិកម្មតបនីមួយៗឱ្យដាច់ពីគ្នា។ | បម្រើជាគោលសម្រាប់វាស់វែងប្រតិកម្មតបរវាងកាបូន និងអាកាសធាតុសរុបប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។ |
| Biogeochemically Coupled Simulation (BGC / 1pctCO2-bgc) ការក្លែងធ្វើដោយភ្ជាប់តែផ្នែកជីវភូមិគីមី |
អាចញែកដាច់ពីគ្នានូវឥទ្ធិពល CO2 ទៅលើវដ្តកាបូន ដោយមិនគិតពីកត្តានៃការកើនឡើងកម្តៅអាកាសធាតុ។ | មិនឆ្លុះបញ្ចាំងពីសេណារីយ៉ូជាក់ស្តែងទាំងស្រុងនោះទេ ព្រោះវាមិនគិតពីកម្តៅវិទ្យុសកម្ម (Radiative forcing)។ | កំណត់បរិមាណបានយ៉ាងច្បាស់លាស់នូវប៉ារ៉ាម៉ែត្រប្រតិកម្មតបនៃកំហាប់កាបូន (Carbon-concentration feedback parameter)។ |
| Radiatively Coupled Simulation (RAD / 1pctCO2-rad) ការក្លែងធ្វើដោយភ្ជាប់តែផ្នែកវិទ្យុសកម្ម |
អាចទាញយក និងញែកដាច់ពីគ្នានូវឥទ្ធិពលនៃការកើនឡើងកម្តៅអាកាសធាតុទៅលើវដ្តកាបូន។ | ជាអាទិភាពទី២ (Tier-2) ហើយជារឿយៗបង្ហាញពីលក្ខណៈមិនលីនេអ៊ែរ (Non-linear) នៅពេលគណនារួមបញ្ចូលជាមួយ BGC។ | ផ្តល់នូវទិន្នន័យដើម្បីគណនាប៉ារ៉ាម៉ែត្រប្រតិកម្មតបរវាងអាកាសធាតុ និងកាបូនសុទ្ធសាធ (Carbon-climate feedback parameter)។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការដំណើរការម៉ូដែលប្រព័ន្ធផែនដី (ESMs) ក្នុងគម្រោង C4MIP ទាមទារធនធានកុំព្យូទ័រ និងទំហំផ្ទុកទិន្នន័យដ៏ធំសម្បើម ព្រមទាំងការចំណាយពេលយូររាប់សហស្សវត្សរ៍ក្នុងការត្រៀមម៉ូដែល (Spin-up)។
គម្រោងនេះពឹងផ្អែកលើសំណុំទិន្នន័យ និងម៉ូដែលសកលដែលបង្កើតឡើងដោយស្ថាប័នធំៗនៅប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ (អឺរ៉ុប អាមេរិក ជប៉ុន)។ ដោយសារវាជាគំរូសកល វាអាចខ្វះភាពជាក់លាក់ខ្ពស់ (High resolution) សម្រាប់តំបន់តូចៗដូចជាប្រទេសកម្ពុជា ដែលទាមទារឱ្យមានការប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រពង្រីកទិន្នន័យតំបន់ (Downscaling) ដើម្បីវាយតម្លៃហានិភ័យអាកាសធាតុក្នុងស្រុកឱ្យបានច្បាស់លាស់។
ទោះបីជាការបង្កើត ESMs ពីដំបូងមានការលំបាកសម្រាប់សាកលវិទ្យាល័យនៅកម្ពុជាក៏ដោយ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់លទ្ធផលទិន្នន័យពីគម្រោង C4MIP គឺមានប្រយោជន៍ និងអាចអនុវត្តបានយ៉ាងទូលំទូលាយ។
ជារួម លទ្ធផលពី CMIP6 ផ្តល់នូវមូលដ្ឋានទិន្នន័យប្រកបដោយសក្តានុពល ដើម្បីឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជាបំប្លែងព័ត៌មានអាកាសធាតុសកល មកជាយុទ្ធសាស្រ្តឆ្លើយតបជាក់ស្តែងនៅក្នុងប្រទេស។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Earth System Model (ESM) | កម្មវិធីកុំព្យូទ័រដ៏ស្មុគស្មាញដែលប្រើប្រាស់សមីការគណិតវិទ្យា ដើម្បីក្លែងធ្វើ និងគណនាអន្តរកម្មរវាងបរិយាកាស មហាសមុទ្រ ផ្ទៃដី ផ្ទាំងទឹកកក និងជីវិតនៅលើផែនដី ក្នុងគោលបំណងទស្សន៍ទាយពីបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុនាពេលអនាគត។ | ដូចជាការសាងសង់ភពផែនដីនិម្មិតនៅក្នុងកុំព្យូទ័រ ដើម្បីមើលថាតើនឹងមានអ្វីកើតឡើងនៅពេលយើងបន្ថែមឧស្ម័នពុលទៅក្នុងខ្យល់។ |
| Coupled Climate–Carbon Cycle | ដំណើរការអន្តរកម្មដែលការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ (ការកើនឡើងកម្តៅ) ជះឥទ្ធិពលដល់សមត្ថភាពរបស់រុក្ខជាតិ និងមហាសមុទ្រក្នុងការស្រូបយកកាបូន ហើយការប្រែប្រួលសមត្ថភាពស្រូបយកនេះ ត្រឡប់មកជះឥទ្ធិពលពន្លឿនដល់ការកើនឡើងកម្តៅផែនដីវិញ។ | ដូចជារង្វិលជុំនៃកូនបំណុលនិងការប្រាក់៖ ជំពាក់លុយច្រើនធ្វើឱ្យការប្រាក់កើន ហើយការប្រាក់កើនធ្វើឱ្យបំណុលកាន់តែវ័ណ្ឌក។ |
| Biogeochemistry | ការសិក្សា និងការគណនាអំពីវដ្តនៃការផ្លាស់ប្តូរសារធាតុគីមី (ដូចជាកាបូន និងអាសូត) ឆ្លងកាត់ប្រព័ន្ធជីវសាស្ត្រ (រុក្ខជាតិ សត្វ) និងប្រព័ន្ធរូបវន្ត (ដី ទឹក បរិយាកាស) ដើម្បីយល់ពីរបៀបដែលប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីមានតុល្យភាព ឬរងការរំខាន។ | ដូចជាការតាមដានលំហូរសាច់ប្រាក់នៅក្នុងប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចមួយ ដោយមើលថាតើលុយ (កាបូន) ហូរចេញពីធនាគារ (ដី) ទៅកាន់ទីផ្សារ (បរិយាកាស) យ៉ាងដូចម្តេច។ |
| Spin-up | ដំណើរការនៃការបើកឱ្យម៉ូដែលកុំព្យូទ័ររត់ដោយគ្មានការរំខាន ឬបម្រែបម្រួលកត្តាខាងក្រៅអស់រយៈពេលរាប់រយឬរាប់ពាន់ឆ្នាំ (ក្នុងកុំព្យូទ័រ) រហូតដល់ប្រព័ន្ធអាកាសធាតុ និងវដ្តកាបូនមានលំនឹង មុននឹងចាប់ផ្តើមបញ្ចូលទិន្នន័យនៃការពិសោធន៍ផ្លូវការ។ | ដូចជាការបញ្ឆេះម៉ាស៊ីនរថយន្តទុកចោលមួយសន្ទុះឱ្យម៉ាស៊ីនដើរស្រួល និងមានលំនឹងសីតុណ្ហភាពសិន មុននឹងជាន់ហ្គែរបើកបរចេញទៅ។ |
| Transient Climate Response to Cumulative Carbon Emissions (TCRE) | រង្វាស់គណិតវិទ្យាដែលប្រើដើម្បីបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងផ្ទាល់រវាងបរិមាណឧស្ម័នកាបូនិច (CO2) សរុបដែលមនុស្សបានបញ្ចេញទៅក្នុងបរិយាកាស តាំងពីអតីតកាលមកទល់បច្ចុប្បន្ន ជាមួយនឹងកម្រិតនៃការកើនឡើងសីតុណ្ហភាពផែនដីជាមធ្យម។ | ដូចជាការវាស់ថាតើអ្នកនឹងឡើងគីឡូប៉ុន្មាន ធៀបទៅនឹងបរិមាណកាឡូរីនៃអាហារសរុបដែលអ្នកបានញ៉ាំកន្លងមក។ |
| Gross Primary Productivity (GPP) | បរិមាណឧស្ម័នកាបូនិច (CO2) សរុបដែលរុក្ខជាតិនៅលើផ្ទៃដីស្រូបយកពីបរិយាកាស តាមរយៈដំណើរការរស្មីសំយោគ ដើម្បីផលិតជាថាមពលសម្រាប់ចិញ្ចឹមរចនាសម្ព័ន្ធ និងការលូតលាស់របស់វា។ | ដូចជាប្រាក់ចំណូលដុល (មុនកាត់ពន្ធនិងចំណាយផ្សេងៗ) ដែលរោងចក្រមួយរកបានពីការលក់ផលិតផលរបស់ខ្លួន។ |
| Shared Socio-economic Pathway (SSP) | សេណារីយ៉ូនៃការវិវឌ្ឍរបស់ពិភពលោកនាពេលអនាគត ដែលប្រើប្រាស់ក្នុងការកំណត់ម៉ូដែល ដោយផ្អែកលើការប្រែប្រួលចំនួនប្រជាជន ការលូតលាស់សេដ្ឋកិច្ច បច្ចេកវិទ្យា និងទំហំនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់។ | ដូចជាការសរសេររឿងប្រលោមលោកចំនួន ៥ ផ្សេងៗគ្នាអំពីអនាគតរបស់ពិភពលោក តាំងពីរឿងល្អបំផុតរហូតដល់រឿងអាក្រក់បំផុត។ |
| Carbon Isotopes (13C and 14C) | ទម្រង់ផ្សេងគ្នានៃអាតូមកាបូន ដែលមានម៉ាសខុសគ្នា ហើយត្រូវបានអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រើប្រាស់ជាអត្តសញ្ញាណ (Tracer) ដើម្បីតាមដានយ៉ាងច្បាស់ថាតើកាបូននោះមានប្រភពចេញពីណា (ពីរុក្ខជាតិ ពីមហាសមុទ្រ ឬពីការដុតឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល) និងវាមានអាយុកាលប៉ុន្មាន។ | ដូចជាការបំពាក់ឧបករណ៍ GPS តូចមួយនៅលើសត្វស្លាប ដើម្បីតាមដានឱ្យដឹងច្បាស់ថាវាហោះហើរទៅទីណាខ្លះនៅលើពិភពលោក។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
