បញ្ហា (The Problem)៖ ការតាមដានប្រជាសាស្ត្រថនិកសត្វសមុទ្រមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ការអភិរក្ស ប៉ុន្តែប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍តែងតែជួបប្រទះបញ្ហាកង្វះខាតទិន្នន័យ និងធនធាន។ ការសិក្សានេះវាយតម្លៃពីប្រសិទ្ធភាពនៃវិធីសាស្ត្រតាមដានចំនួនសត្វផ្សោត (Irrawaddy dolphins) នៅប្រជុំកោះកែប ដើម្បីជួយសម្រួលដល់ការជ្រើសរើសវិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវនាពេលអនាគត។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានប្រៀបធៀបអត្រានៃការរកឃើញសត្វផ្សោតរវាងការអង្កេតផ្ទាល់ពីលើគោក និងការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ចាប់សំឡេង។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Land-based surveys ការអង្កេតពីលើគោក |
អាចអង្កេតផ្ទៃសមុទ្របានធំទូលាយ មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការរកឃើញហ្វូងផ្សោតតូចៗ ឬសត្វផ្សោតទោល និងអាចកត់ត្រាអាកប្បកិរិយាជាក់លាក់ (ដូចជាការងើបកន្ទុយ និងការមុជទឹក) បានល្អប្រសើរ។ វាជាជម្រើសដ៏ល្អនៅពេលដែលថវិកា និងឧបករណ៍មានកម្រិត។ | អាចធ្វើបានតែនៅពេលថ្ងៃ មានពន្លឺគ្រាប់គ្រាន់ និងអាកាសធាតុអំណោយផល (កម្រិតរលកសមុទ្រ Beaufort ≤ ៣) ប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត វាទាមទារវត្តមានអ្នកអង្កេតជាប់លាប់ដែលអាចមានកំហុសឆ្គងពីការសង្កេតរបស់មនុស្ស។ | អាចកត់ត្រាវត្តមានសត្វផ្សោតបានចំនួន ២២ លើក ក្នុងចំណោម ២៦ លើកសរុប និងមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់សម្រាប់ហ្វូងសត្វតូចនិងមធ្យម។ |
| Passive acoustic monitoring (C-POD) ការតាមដានដោយឧបករណ៍ចាប់សំឡេងអកម្ម |
អាចកត់ត្រាទិន្នន័យបាន ២៤ ម៉ោងដោយស្វ័យប្រវត្តិ មិនថាយប់ឬថ្ងៃ និងមិនរងឥទ្ធិពលពីស្ថានភាពអាកាសធាតុ។ វាមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការចាប់សញ្ញាហ្វូងផ្សោតដែលមានទំហំធំ និងមិនត្រូវការវត្តមានមនុស្សប្រចាំការឡើយ។ | មានដែនកំណត់ក្នុងការចាប់សំឡេង (អតិបរមាត្រឹមចម្ងាយ ១ គីឡូម៉ែត្រ) និងអាចថតបានតែពេលសត្វផ្សោតបញ្ចេញរលកសំឡេងចំទិសដៅឧបករណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ វាក៏ងាយរងការរំខានដោយកំណកជីវសាស្រ្ត (Biofouling) ដែលទាមទារការចុះថែទាំជាប្រចាំ។ | អាចកត់ត្រាវត្តមានសត្វផ្សោតបានត្រឹមតែ ៩ លើក ក្នុងចំណោម ២៦ លើកសរុប។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តការស្រាវជ្រាវនេះទាមទារការរួមបញ្ចូលគ្នានូវឧបករណ៍សង្កេតផ្ទាល់ ឧបករណ៍ចាប់សំឡេងក្រោមទឹក កម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់វិភាគទិន្នន័យ និងកម្លាំងពលកម្មក្នុងការចុះប្រមូលទិន្នន័យ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅតំបន់ប្រជុំកោះកែប (តំបន់កោះអាចម៍សេះ) ក្នុងជម្រៅទឹកទាបជាង ១២ ម៉ែត្រ ដោយផ្តោតតែលើសត្វផ្សោតប្រភេទ Orcaella brevirostris ចន្លោះខែសីហា ឆ្នាំ២០១៨ ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៩។ ទិន្នន័យនេះអាចមានភាពលម្អៀងទៅនឹងស្ថានភាពភូមិសាស្ត្រ និងកម្រិតសំឡេងរំខាននាតំបន់នោះ ដែលធ្វើឱ្យអត្រានៃការរកឃើញអាចមានភាពខុសគ្នា ប្រសិនបើអនុវត្តនៅតំបន់សមុទ្រទឹកជ្រៅ ឬក្នុងទន្លេមេគង្គដែលសត្វផ្សោតរស់នៅ។ បញ្ហានេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ព្រោះការបកស្រាយទិន្នន័យត្រូវគិតគូរពីបរិបទទីតាំងនីមួយៗ ទើបការវាយតម្លៃចំនួនប្រជាសាស្ត្រមានសុក្រឹតភាព។
វិធីសាស្ត្រតាមដានចម្រុះនេះមានអត្ថប្រយោជន៍ និងសក្តានុពលខ្ពស់ណាស់សម្រាប់ការងារអភិរក្សថនិកសត្វទាំងក្នុងសមុទ្រ និងទឹកសាបនៅប្រទេសកម្ពុជា។
សរុបសេចក្តីមក ការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងការអង្កេតពីលើគោក និងការចាប់សំឡេងអកម្ម ផ្តល់នូវទិន្នន័យគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ ដែលជួយឱ្យស្ថាប័នរដ្ឋនិងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលនៅកម្ពុជាអាចរៀបចំផែនការអភិរក្សប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព និងភាពត្រឹមត្រូវខាងវិទ្យាសាស្ត្រ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Passive acoustic monitoring (ការតាមដានដោយឧបករណ៍ចាប់សំឡេងអកម្ម) | ជាវិធីសាស្ត្រប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ថតសំឡេងដែលដាក់នៅក្រោមទឹក ដើម្បីថតសំឡេងសត្វសមុទ្រដោយស្វ័យប្រវត្តិ និងបន្តបន្ទាប់ ដោយមិនត្រូវការវត្តមានមនុស្សនៅទីនោះផ្ទាល់ឡើយ។ | ដូចជាការដាក់កាមេរ៉ាសុវត្ថិភាពដើម្បីថតសកម្មភាពចោរនៅពេលយប់ដោយស្វ័យប្រវត្តិ តែទីនេះគឺយើងប្រើម៉ាស៊ីនថតសំឡេងសត្វក្រោមទឹកជំនួសវិញ។ |
| Continuous porpoise detector / C-POD (ឧបករណ៍ចាប់សំឡេងសត្វផ្សោតបន្តបន្ទាប់) | ជាឧបករណ៍អេឡិចត្រូនិកមួយប្រភេទដែលគេដាក់ត្រាំក្នុងទឹកសមុទ្រដើម្បីថត និងកត់ត្រារលកសំឡេង (echolocation clicks) របស់សត្វផ្សោត ឬថនិកសត្វសមុទ្រផ្សេងៗទៀតជារៀងរាល់នាទី។ | ដូចជាម៉ាស៊ីនថតសំឡេងឆ្លាតវៃដែលចាំស្តាប់តែសម្លេងរលកសញ្ញារបស់សត្វផ្សោត ហើយកត់ត្រាទុកក្នុងម៉េមូរីកាត។ |
| Echolocation clicks (ការបញ្ចេញរលកសញ្ញាសំឡេង) | ជាសំឡេងតុកៗដែលសត្វផ្សោតបញ្ចេញដើម្បីស្វែងរកចំណី ឬដឹងពីបរិស្ថានជុំវិញខ្លួន ដោយវាស្តាប់សំឡេងដែលជះត្រឡប់មកវិញ (អេកូ) នៅពេលរលកសំឡេងនោះបុកទង្គិចនឹងវត្ថុអ្វីមួយ។ | ដូចជាប្រព័ន្ធរ៉ាដារបស់នាវាមុជទឹក ឬសត្វប្រចៀវដែលបញ្ចេញសំឡេងទៅប៉ះវត្ថុណាមួយដើម្បីដឹងពីទីតាំងក្នុងទីងងឹត។ |
| Narrow-band high frequency / NBHF (ប្រេកង់ខ្ពស់កម្រិតតូច) | ជាប្រភេទរលកសំឡេងដែលមានប្រេកង់ខ្ពស់ខ្លាំង និងតូចចង្អៀត ដែលជាទូទៅត្រូវបានបញ្ចេញដោយសត្វផ្សោតដើម្បីទំនាក់ទំនង ឬរុករកចំណី ដែលកម្មវិធីកុំព្យូទ័រអាចបំបែកវាចេញពីសំឡេងរំខានផ្សេងៗបាន។ | ដូចជាការប្រើប្រាស់រលកសញ្ញាវិទ្យុដែលមានប៉ុស្តិ៍ច្បាស់លាស់មួយដែលសត្វផ្សោតប្រើសម្រាប់និយាយគ្នា ដោយមិនលាយឡំជាមួយសំឡេងរំខាននៃទូក ឬរលកសមុទ្រ។ |
| Inter-click interval / ICI (ចន្លោះពេលរវាងសំឡេងឃ្លីក) | ជារយៈពេលចន្លោះពីសំឡេងតុក (click) មួយទៅសំឡេងតុកមួយទៀត ដែលសត្វផ្សោតបញ្ចេញ ដែលទិន្នន័យនេះអាចប្រាប់ពីចម្ងាយរវាងសត្វផ្សោតនិងវត្ថុ ឬចំណីរបស់វា។ | ដូចជាចង្វាក់បេះដូងលោត បើចំណីនៅជិត នោះការបញ្ចេញសំឡេងតុកៗរបស់ផ្សោតនឹងញាប់ (ចន្លោះពេលខ្លី) ជាងចំណីដែលនៅឆ្ងាយ។ |
| Beaufort Sea state (កម្រិតស្ថានភាពសមុទ្របូហ្វត) | ជារង្វាស់ខ្នាតស្តង់ដារអន្តរជាតិមួយសម្រាប់វាស់កម្រិតល្បឿនខ្យល់ និងកម្ពស់រលកនៅលើផ្ទៃសមុទ្រ។ ក្នុងការស្រាវជ្រាវនេះ បើកម្រិតលើសពី ៣ គឺរលកធំដែលធ្វើឲ្យគេពិបាកមើលឃើញសត្វផ្សោត។ | ដូចជាការវាស់កម្រិតភាពរលាក់នៃផ្លូវ បើផ្លូវរលាក់ខ្លាំង (រលកធំៗ) យើងពិបាកមើលឃើញរបស់តូចៗនៅលើផ្លូវនោះណាស់។ |
| Biofouling (កំណកជីវសាស្រ្ត ឬការតោងជាប់នៃសារពាង្គកាយ) | ជាការដុះ ឬតោងជាប់នៃសារាយ ខ្យង ឬពពួកសត្វសមុទ្រតូចៗទៅលើឧបករណ៍ C-POD ដែលត្រាំក្នុងទឹកយូរ ដែលអាចធ្វើឱ្យឧបករណ៍នោះចុះខ្សោយប្រសិទ្ធភាពក្នុងការចាប់សំឡេង។ | ដូចជាស្លែ ឬក្អែលដែលដុះតោងជាប់បាតទូក ឬជញ្ជាំងអាងទឹក នៅពេលយើងទុកវាក្នុងទឹកយូរពេក។ |
| Fluke-up (ការងើបកន្ទុយឡើង) | ជាសកម្មភាពរបស់សត្វផ្សោតដែលវាលើកកន្ទុយរបស់វាផុតពីផ្ទៃទឹក មុនពេលវាមុជចុះជ្រៅ ដែលជាសញ្ញាបង្ហាញថាវាកំពុងមុជទៅរកចំណីនៅបាតសមុទ្រ។ | ដូចជាសកម្មភាពរបស់អ្នកហែលទឹកដែលលើកជើងឡើងលើផុតពីទឹកមុនពេលមុជតម្រង់ចុះទៅបាតអាង។ |
| Irrawaddy dolphin / Orcaella brevirostris (សត្វផ្សោតក្បាលត្រឡោក ឬផ្សោតអ៊ីរ៉ាវ៉ាឌី) | ជាប្រភេទថនិកសត្វសមុទ្រដែលរស់នៅតាមតំបន់ឆ្នេរនិងទឹកសាបក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលកំពុងរងការគំរាមកំហែង (Endangered) និងត្រូវការតាមដានចំនួនប្រជាសាស្ត្រយ៉ាងតឹងរ៉ឹងដើម្បីអភិរក្ស។ | ដូចជាសត្វគូលែនទឹកដែលរស់នៅតាមឆ្នេរសមុទ្រ និងទន្លេ ដែលជាត្បូងពេជ្រនៃធនធានធម្មជាតិដែលជិតផុតពូជ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
