បញ្ហា/ប្រធានបទ (The Problem/Topic)៖ របាយការណ៍នេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការប៉ាន់ប្រមាណការបញ្ចេញ និងការស្រូបយកឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (GHG) នៅក្នុងវិស័យការប្រើប្រាស់ដីធ្លី ការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីធ្លី និងរុក្ខាប្រមាញ់ (LULUCF) នៅប្រទេសអៀរឡង់ ដើម្បីបំពេញតាមតម្រូវការរាយការណ៍របស់អនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិ (UNFCCC)។
វិធីសាស្ត្រ (Approach)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រស្តង់ដារកម្រិតទី១ (Tier 1) របស់ IPCC រួមជាមួយនឹងទិន្នន័យថ្នាក់ជាតិស្តីពីជីវម៉ាស កាកសំណល់សរីរាង្គ និងកាបូនក្នុងដី ដើម្បីគណនាបម្រែបម្រួលស្តុកកាបូន។
សេចក្តីសន្និដ្ឋានសំខាន់ៗ (Key Conclusions)៖
របាយការណ៍នេះបង្ហាញថាវិស័យការប្រើប្រាស់ដីធ្លី ការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីធ្លី និងរុក្ខាប្រមាញ់ (LULUCF) នៅប្រទេសអៀរឡង់បានប្រែក្លាយពីប្រភពបញ្ចេញកាបូនទៅជាប្រភពស្រូបយកកាបូនវិញចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០មក ដោយសារការកើនឡើងនៃជីវម៉ាសព្រៃឈើ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការរោយកំបោរលើដីកសិកម្ម ការកាប់បំផ្លាញព្រៃ និងការធ្វើអាជីវកម្មដីសើមនៅតែជាប្រភពចម្បងនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់។
| ការរកឃើញ (Finding) | ព័ត៌មានលម្អិត (Detail) | ភស្តុតាង (Evidence) |
|---|---|---|
| ការស្រូបយកកាបូនដោយព្រៃឈើ (Forest Carbon Sequestration) | ជីវម៉ាសព្រៃឈើគឺជាប្រភពស្រូបយកកាបូន (Carbon sink) ដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងវិស័យ LULUCF។ ប៉ុន្តែការដាំដុះព្រៃឈើថ្មីៗលើដីសរីរាង្គ (Organic soils) ក៏បានបណ្តាលឱ្យមានការបញ្ចេញកាបូនបឋមពីដីផងដែរ មុនពេលវាឈានដល់តុល្យភាព។ | យោងតាមទិន្នន័យ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩០ ផ្ទៃដីប្រមាណ ២៣៣,០០០ ហិកតាត្រូវបានដាំដើមឈើ ដែលប្រែក្លាយវិស័យ LULUCF ទៅជាប្រភពស្រូបកាបូនសុទ្ធនៅត្រឹមឆ្នាំ ២០០៤។ |
| ការបញ្ចេញកាបូនពីវាលស្មៅ និងការប្រើប្រាស់កំបោរ (Grassland and Liming Emissions) | ការរោយកំបោរ (Lime spreading) លើផ្ទៃដីកសិកម្មដើម្បីគ្រប់គ្រងកម្រិត pH របស់ដី គឺជាប្រភពដ៏ធំមួយនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនិច (CO2) ទៅក្នុងបរិយាកាស បូករួមទាំងការរំខានដល់ដីវាលស្មៅ។ | ការប៉ាន់ប្រមាណដោយប្រើមេគុណការបញ្ចេញតាមលំនាំដើមរបស់ IPCC បង្ហាញថា ០.១២ តោននៃកាបូន (0.12 t C) ត្រូវបានបញ្ចេញទៅក្នុងបរិយាកាសរាល់ពេលដែលកំបោរ ១ តោនត្រូវបានប្រើប្រាស់។ |
| ការបញ្ចេញកាបូនពីការធ្វើអាជីវកម្មដីសើម (Peatland Exploitation Emissions) | ការបូមទឹកចេញ និងការកាយយកដីសើម (Peat extraction) សម្រាប់គោលបំណងពាណិជ្ជកម្ម បង្កឱ្យមានការបញ្ចេញកាបូនយ៉ាងច្រើន ដោយសារការបាត់បង់ជីវម៉ាសរុក្ខជាតិ និងប្រតិកម្មអុកស៊ីតកម្មនៅក្នុងដី។ | របាយការណ៍ប៉ាន់ប្រមាណថា ការទាញយកដី Peat ប្រមាណ ១ លានតោនក្នុងមួយឆ្នាំពីសំណាក់វិស័យឯកជន ទាមទារឱ្យមានការជីកកកាយផ្ទៃដីសើមប្រហែល ៤០០ ហិកតាក្នុងមួយឆ្នាំ។ |
ដើម្បីកែលម្អភាពត្រឹមត្រូវ និងប្រសិទ្ធភាពនៃការប៉ាន់ប្រមាណឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់នៅក្នុងវិស័យ LULUCF របាយការណ៍បានផ្តល់នូវអនុសាសន៍សំខាន់ៗដូចខាងក្រោម៖
| គោលដៅ (Target) | សកម្មភាព (Action) | អាទិភាព (Priority) |
|---|---|---|
| ស្ថាប័នស្រាវជ្រាវ និងបរិស្ថាន (Research and Environmental Agencies) | អភិវឌ្ឍវិធីសាស្ត្រគណនាពីកម្រិតទី១ (Tier 1) ដែលប្រើទិន្នន័យលំនាំដើម ទៅកម្រិតទី២ (Tier 2) ឬកម្រិតទី៣ (Tier 3) សម្រាប់ដីព្រៃឈើ និងដីកសិកម្ម ដើម្បីឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យកាន់តែច្បាស់ពីលក្ខខណ្ឌជាក់ស្តែងប្រចាំប្រទេស។ | ខ្ពស់ (High) |
| ស្ថាប័នកសិកម្ម និងពាក់ព័ន្ធ (Agricultural Authorities) | ធ្វើការស្រាវជ្រាវបន្ថែមស្តីពីផលប៉ះពាល់ជាក់ស្តែងនៃការរោយកំបោរ និងវិធីសាស្ត្រគ្រប់គ្រងវាលស្មៅ ដើម្បីកំណត់យ៉ាងច្បាស់ពីសក្តានុពលនៃការស្រូបយកកាបូនរយៈពេលវែងនៅក្នុងដីកសិកម្ម។ | មធ្យម (Medium) |
| ទីភ្នាក់ងាររៀបចំផែនការ និងគ្រប់គ្រងទិន្នន័យ (Planning and Data Management Agencies) | កែលម្អការប្រមូលទិន្នន័យតាមប្រព័ន្ធព័ត៌មានភូមិសាស្ត្រ (GIS) សម្រាប់ការតាមដានការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីធ្លី ជាពិសេសការសាងសង់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងការបាត់បង់របាំងព្រៃឈើតូចៗ (Hedgerows) ដែលជាជម្រកជីវម៉ាសសំខាន់។ | ខ្ពស់ (High) |
របាយការណ៍នេះមានសារៈសំខាន់ជាយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ស្របពេលដែលកម្ពុជាកំពុងរៀបចំបញ្ជីសារពើភ័ណ្ឌឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ថ្នាក់ជាតិ (National GHG Inventory) សម្រាប់ការរាយការណ៍ទៅកាន់ UNFCCC ព្រមទាំងកំពុងអនុវត្តយ៉ាងសកម្មនូវកម្មវិធីកាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័នពីការរេចរឹលព្រៃឈើ (REDD+)។ ការយល់ដឹងពីវិធីសាស្ត្រកម្រិតរាយការណ៍របស់ IPCC (Tier 1, 2, 3) នៅក្នុងវិស័យ LULUCF អាចជួយកម្ពុជាវាយតម្លៃការបញ្ចេញ និងស្រូបកាបូនបានកាន់តែសុក្រឹត។
ដើម្បីសម្រេចបាននូវគោលដៅអព្យាក្រឹតកាបូន (Carbon Neutrality) នៅឆ្នាំ ២០៥០ កម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវពង្រឹងកិច្ចសហការអន្តរក្រសួងក្នុងការប្រមូលទិន្នន័យទីតាំងភូមិសាស្ត្រ និងការអភិវឌ្ឍមេគុណវាយតម្លៃកម្រិតស្រុកទេស (Country-specific Emission Factors) ជាជាងការពឹងផ្អែកតែលើទិន្នន័យលំនាំដើម (Default Data) របស់ IPCC ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមអនុសាសន៍នៃរបាយការណ៍នេះ គួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| LULUCF | វិស័យការប្រើប្រាស់ដី ការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដី និងរុក្ខាប្រមាញ់ (Land Use, Land-Use Change and Forestry) ដែលវាយតម្លៃការបញ្ចេញ និងការស្រូបយកឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ពីសកម្មភាពគ្រប់គ្រងដី និងព្រៃឈើ ដើម្បីរាយការណ៍ទៅកាន់អនុសញ្ញាអាកាសធាតុអន្តរជាតិ។ | គឺដូចជាគណនីធនាគារធម្មជាតិមួយ ដែលកត់ត្រាថាចំនួនកាបូនប៉ុន្មានត្រូវបានស្រូបចូលដោយដើមឈើ (ដាក់ប្រាក់ចូល) និងប៉ុន្មានត្រូវបានបញ្ចេញដោយសារការកាប់ព្រៃឬរំខានដល់ដី (ដកប្រាក់ចេញ)។ |
| Carbon Sequestration | ដំណើរការនៃការចាប់យក និងស្តុកទុកឧស្ម័នកាបូនិច (CO2) ពីបរិយាកាសទៅក្នុងរុក្ខជាតិ (ជីវម៉ាស) និងក្នុងដីក្នុងរយៈពេលយូរ ដើម្បីជួយកាត់បន្ថយកម្រិតឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដែលបណ្តាលឱ្យមានការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ | គឺប្រៀបដូចជាការប្រើប្រាស់ម៉ាស៊ីនបូមយកផ្សែងពុលពីខ្យល់អាកាស រួចយកមកលាក់ទុកក្នុងដើមឈើ និងក្នុងដីកុំឱ្យវាហើរទៅបំផ្លាញបរិស្ថាន។ |
| Soil Organic Carbon (SOC) | បរិមាណកាបូនដែលផ្ទុកនៅក្នុងសារធាតុសរីរាង្គក្នុងដី (ដូចជាស្លឹកឈើងាប់ ឬឫសរុក្ខជាតិដែលរលួយ) ដែលបរិមាណកាបូននេះអាចត្រូវបានបញ្ចេញទៅក្នុងបរិយាកាសវិញនៅពេលដីត្រូវបានរំខានដោយការភ្ជួររាស់ ឬជីកកកាយ។ | គឺជាជីជាតិកាបូនដែលកប់ក្នុងដី ដូចជាការសន្សំប្រាក់ក្នុងកូនជ្រូកអញ្ចឹងដែរ បើមានការភ្ជួររាស់ដី (វាយកូនជ្រូកបំបែក) នោះកាបូននឹងហើរចេញមកក្រៅវិញ។ |
| Liming | ការរោយកំបោរលើផ្ទៃដីកសិកម្មដើម្បីកាត់បន្ថយកម្រិតជាតិជូរ (អាស៊ីត) របស់ដី និងជួយដល់ការលូតលាស់របស់ដំណាំ។ ប៉ុន្តែសកម្មភាពនេះបណ្តាលឱ្យមានប្រតិកម្មគីមីដែលបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនិច (CO2) ទៅក្នុងបរិយាកាស។ | ដូចជាមនុស្សលេបថ្នាំក្រពះដើម្បីបំបាត់ជាតិជូរ តែវាក៏ធ្វើឱ្យមានប្រតិកម្មបញ្ចេញឧស្ម័ន (ភើ) ចេញមកក្រៅដែរ ដែលក្នុងករណីដីគឺឧស្ម័នកាបូនិចហើរចូលបរិយាកាស។ |
| IPCC GPG Tiers | កម្រិតនៃភាពសុក្រឹតនិងភាពស្មុគស្មាញក្នុងការគណនាការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ តាមគោលការណ៍ណែនាំរបស់ IPCC ដោយ Tier 1 ប្រើទិន្នន័យប៉ាន់ស្មានទូទៅជាសកល, Tier 2 ប្រើទិន្នន័យប្រចាំប្រទេស និង Tier 3 ប្រើម៉ូដែលវិទ្យាសាស្ត្រកម្រិតខ្ពស់។ | ដូចជាការទិញអាវយឺតដែរ ៖ Tier 1 គឺអាវទំហំទូទៅពាក់បានគ្រប់គ្នា (Free size), Tier 2 គឺអាវទំហំ S, M, L ដែលរាងត្រូវនឹងខ្លួនជាង, ចំណែក Tier 3 គឺអាវដែលជាងវាស់កាត់តាមខ្នាតដងខ្លួនផ្ទាល់តែម្តងដែលមានភាពត្រឹមត្រូវបំផុត។ |
| Biomass | សារធាតុសរីរាង្គសរុបនៃរុក្ខជាតិរស់ (រួមមានដើម មែក ស្លឹក និងឫស) ដែលដើរតួនាទីជាកន្លែងស្តុកទុកកាបូនដ៏សំខាន់នៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីព្រៃឈើ និងវាលស្មៅ។ | គឺទម្ងន់សរុបនៃរុក្ខជាតិរស់ទាំងអស់ដែលអាចប្រៀបបានទៅនឹងរោងចក្រមានជីវិត ដែលមានសមត្ថភាពស្រូប និងផ្ទុកឧស្ម័នពុលពីបរិយាកាស។ |
| Transition Period | ពេលវេលាដែលត្រូវការសម្រាប់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីដីមួយដើម្បីឈានដល់តុល្យភាពកាបូនថ្មី បន្ទាប់ពីមានការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដី (ឧទាហរណ៍ ពីដីព្រៃទៅជាដីកសិកម្ម) ដែលជាទូទៅលំនាំដើមរបស់ IPCC កំណត់យកត្រឹម ២០ ឆ្នាំ។ | ជារយៈពេលសម្របខ្លួនរបស់ដី ដូចជាមនុស្សម្នាក់ដែលទើបតែប្តូរមុខរបរថ្មី គឺត្រូវការពេលកំណត់មួយទើបស្ថានភាពហិរញ្ញវត្ថុរបស់គាត់មានភាពនឹងនរឡើងវិញ។ |
| Peatlands | តំបន់ដីសើមដែលមានផ្ទុកស្រទាប់កាកសំណល់រុក្ខជាតិងាប់មិនទាន់រលួយអស់ (Peat) ដែលមានសមត្ថភាពផ្ទុកកាបូនយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ប៉ុន្តែវានឹងបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់យ៉ាងខ្លាំងនៅពេលគេបូមទឹកចេញឬជីកកកាយយកមកប្រើប្រាស់។ | ជាឃ្លាំងស្តុកកាបូនធម្មជាតិ ដូចជាអេប៉ុងដ៏ធំមួយដែលបឺតយកសំណើមនិងផ្ទុកកាបូន បើគេច្របាច់ទឹកចេញពីវា ឬយកវាទៅដុត វានឹងហុយផ្សែងពុលយ៉ាងខ្លាំងចូលទៅក្នុងខ្យល់។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
