Original Title: Environmental Fate and Transportation of Cadmium, Lead and Manganese in a River Environment using the EPISUITE Program
Source: li01.tci-thaijo.org
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original paper for full scientific accuracy.

វាសនាបរិស្ថាន និងចល័តភាពនៃកាដមៀម សំណ និងម៉ង់ហ្គាណែស ក្នុងបរិស្ថានទន្លេ ដោយប្រើកម្មវិធី EPISUITE

ចំណងជើងដើម៖ Environmental Fate and Transportation of Cadmium, Lead and Manganese in a River Environment using the EPISUITE Program

អ្នកនិពន្ធ៖ Arthit Sakultantimetha (Department of Chemistry, Kasetsart University), Sornnarin Bangkedphol (Department of Chemistry, Kasetsart University), Nittaya Lauhachinda (Department of Earth Science, Kasetsart University), Unnop Homchan (Department of Earth Science, Kasetsart University), Apisit Songsasen (Department of Chemistry, Kasetsart University)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 2009, Kasetsart J. (Nat. Sci.)

វិស័យសិក្សា៖ Environmental Chemistry

១. សេចក្តីសង្ខេបប្រតិបត្តិ (Executive Summary)

បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះវាយតម្លៃពីកម្រិតនៃការបំពុលដោយលោហៈធ្ងន់ (កាដមៀម សំណ និងម៉ង់ហ្គាណែស) នៅក្នុងទឹក និងដីល្បាប់នៃទន្លេមេគង្គ (តំបន់ព្រំដែនថៃ-ឡាវ) ដែលអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទឹក និងសុខភាពមនុស្សដោយសារការប្រមូលផ្តុំជីវសាស្រ្តតាមរយៈខ្សែសង្វាក់អាហារ។

វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានប្រមូលសំណាកទឹក និងដីល្បាប់ពី ១០ ទីតាំង រួចប្រើប្រាស់កម្មវិធី EPISUITE ដើម្បីគណនា និងប្រៀបធៀបទិន្នន័យពិសោធន៍ជាមួយទិន្នន័យគំរូ។

ការវិភាគកាបូនសរីរាង្គសរុប និងកំហាប់លោហៈធ្ងន់ក្នុងដីល្បាប់ដោយប្រើឧបករណ៍ស្រូបពន្លឺអាតូម (Atomic Absorption Spectrophotometer)
ការកំណត់មេគុណបែងចែកកម្រិតលោហៈធ្ងន់ (Partition coefficient - Kd, Koc, Kow)
ការប្រើប្រាស់កម្មវិធីកុំព្យូទ័រ EPISUITE និង ECOSAR ដើម្បីប៉ាន់ស្មានការប្រមូលផ្តុំជីវសាស្រ្ត (BCF) និងកម្រិតពុលរ៉ាំរ៉ៃ (ChrV, LC50)

លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖

កំហាប់នៃកាដមៀម (Cd) និងសំណ (Pb) នៅក្នុងដីល្បាប់មានកម្រិតខ្ពស់ជាងកម្រិតផលប៉ះពាល់ទាបបំផុត (Lowest Effect Level - LEL) នៅគ្រប់ទីតាំងសំណាកទាំង ១០។
កម្រិតម៉ង់ហ្គាណែស (Mn) និងសំណ (Pb) នៅក្នុងទឹកមានលើសពីកម្រិតកំហាប់រ៉ាំរ៉ៃ (ChrV) ដែលអាចបង្កហានិភ័យនៃការពុលដល់មច្ឆជាតិ។
លទ្ធផលនៃការទស្សន៍ទាយបញ្ជាក់ថា ទន្លេមេគង្គកំពុងរងការបំពុលដោយកាដមៀម និងសំណ ដែលភាគច្រើនផ្តើមចេញពីសកម្មភាពឧស្សាហកម្មរបស់មនុស្សនៅតំបន់ខ្សែទឹកខាងលើ។

២. ការវិភាគលើប្រសិទ្ធភាព និងដែនកំណត់ (Performance & Constraints)

វិធីសាស្ត្រ (Method)	គុណសម្បត្តិ (Pros)	គុណវិបត្តិ (Cons)	លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result)
Experimental Measurement (AAS & Soil Testing) ការវាស់វែងតាមការពិសោធន៍ជាក់ស្តែង (ការប្រើ AAS និងការវិភាគដីល្បាប់)	ផ្តល់ទិន្នន័យច្បាស់លាស់ និងឆ្លុះបញ្ចាំងពីលក្ខខណ្ឌបរិស្ថានពិតប្រាកដ (Organic Carbon, Partition coefficient) នៅតំបន់នោះ។	ចំណាយពេលយូរ ត្រូវការធនធានច្រើន និងតម្រូវឱ្យមានឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍ទំនើបៗ និងសារធាតុគីមី។	រកឃើញកំហាប់កាដមៀម (Cd) និងសំណ (Pb) ក្នុងដីល្បាប់លើសកម្រិត Lowest Effect Level (LEL) នៅគ្រប់ទីតាំងសំណាកទាំង ១០។
EPISUITE Computational Modeling ការប៉ាន់ស្មានដោយប្រើកម្មវិធីម៉ូដែល EPISUITE និង ECOSAR	ងាយស្រួលប្រើប្រាស់ ចំណាយតិច លឿន និងអាចទស្សន៍ទាយពីចល័តភាពនៃការបែងចែកសារធាតុពុលក្នុងបរិស្ថានបានយ៉ាងរហ័ស។	ទិន្នន័យលំនាំដើម (Default) មិនបានគិតបញ្ចូលនូវលក្ខខណ្ឌបរិស្ថានជាក់ស្តែងនៃតំបន់នីមួយៗ ដែលធ្វើឲ្យលទ្ធផលអាចខុសពីការពិត។	លទ្ធផលប៉ាន់ស្មាននៃមេគុណបែងចែក (logKoc, logKow) និងកម្រិតប្រមូលផ្តុំជីវសាស្រ្ត (BCF) មានភាពខុសគ្នាខ្លាំងពីទិន្នន័យដែលបានពីការពិសោធន៍។

ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះទាមទារការចំណាយចម្រុះ ទាំងលើឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍កម្រិតខ្ពស់សម្រាប់ការវិភាគគីមី និងកម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់ការធ្វើម៉ូដែលប៉ាន់ស្មាន។

Hardware: ម៉ាស៊ីនរំលាយសំណាកដោយមីក្រូវ៉េវ MARS-X (Microwave-assisted digester) និងឧបករណ៍វិភាគកំហាប់លោហៈធ្ងន់ AAnalyst 800 Atomic Absorption Spectrophotometer (AAS)។
Software: កម្មវិធីកុំព្យូទ័រ EPISUITE (Estimation Program Interface) និង ECOSAR របស់ទីភ្នាក់ងារការពារបរិស្ថានសហរដ្ឋអាមេរិក (USEPA)។
Dataset: សំណាកទឹក និងដីល្បាប់ដែលប្រមូលបានពីទីតាំងចំនួន ១០ តាមបណ្តោយទន្លេមេគង្គ (ព្រំដែនថៃ-ឡាវ)។
Expertise: អ្នកជំនាញផ្នែកគីមីបរិស្ថាន អ្នកបច្ចេកទេសមន្ទីរពិសោធន៍ និងអ្នកចេះប្រើប្រាស់កម្មវិធីម៉ូដែលប៉ាន់ស្មានកម្រិតបំពុល (Computational Modeling)។

៣. ការពិនិត្យសម្រាប់បរិបទកម្ពុជា/អាស៊ីអាគ្នេយ៍

ភាពលំអៀងនៃទិន្នន័យ (Data Bias)៖

ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយប្រមូលសំណាកពីទីតាំងចំនួន ១០ តាមបណ្តោយទន្លេមេគង្គនៅព្រំដែនថៃ-ឡាវ ដែលមិនបានគ្របដណ្តប់ដល់ខ្សែទឹកខាងក្រោមក្នុងប្រទេសកម្ពុជានោះទេ។ នេះមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់កម្ពុជា ពីព្រោះការបំពុលដោយលោហៈធ្ងន់ពីសកម្មភាពឧស្សាហកម្មនៅខ្សែទឹកខាងលើ នឹងហូរចូលមកដល់ទន្លេមេគង្គកម្ពុជា និងបឹងទន្លេសាប ដែលជាប្រភពត្រី និងទឹកដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រជាជន។

លទ្ធភាពនៃការអនុវត្ត (Applicability)៖

វិធីសាស្ត្ររួមបញ្ចូលគ្នារវាងការវិភាគពិសោធន៍ និងការប្រើកម្មវិធីម៉ូដែលនេះ ពិតជាមានប្រយោជន៍ និងអាចយកមកអនុវត្តបានសម្រាប់ការតាមដានគុណភាពទឹកទន្លេនៅកម្ពុជា។

ការវាយតម្លៃគុណភាពទឹកនៅបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ: អាចប្រើដើម្បីតាមដានហានិភ័យនៃការប្រមូលផ្តុំលោហៈធ្ងន់ក្នុងមច្ឆជាតិ ដែលប៉ះពាល់ផ្ទាល់ដល់សន្តិសុខស្បៀង និងសុខភាពប្រជាជនកម្ពុជារាប់លាននាក់ដែលពឹងផ្អែកលើត្រីទឹកសាប។
ក្រសួងបរិស្ថាន និងគណៈកម្មការទន្លេមេគង្គជាតិកម្ពុជា (CNMC): ស្ថាប័នទាំងនេះអាចប្រើប្រាស់កម្មវិធី EPISUITE រួមជាមួយទិន្នន័យជាក់ស្តែង ដើម្បីវាយតម្លៃចល័តភាពសារធាតុពុលឆ្លងដែន និងរៀបចំគោលនយោបាយការពារ។
ការវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់បរិស្ថាន (EIA) សម្រាប់គម្រោងអភិវឌ្ឍន៍: អាចប្រើវិធីសាស្ត្រនេះដើម្បីទស្សន៍ទាយជាមុនអំពីផលប៉ះពាល់នៃការបញ្ចេញកាកសំណល់ពីរោងចក្រឧស្សាហកម្ម ឬតំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេសនៅតាមដងទន្លេ (ឧទាហរណ៍៖ តំបន់ជុំវិញរាជធានីភ្នំពេញ)។

ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រនេះនឹងជួយឱ្យកម្ពុជាមានទិន្នន័យវិទ្យាសាស្ត្ររឹងមាំ ក្នុងការជជែកវែកញែកពីបញ្ហាបំពុលឆ្លងដែន ក៏ដូចជាធានាដល់ការអភិរក្សប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីជលផលក្នុងស្រុក ប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។

៤. ផែនការសកម្មភាពសម្រាប់និស្សិត (Actionable Roadmap)

ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖

សិក្សាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃគីមីបរិស្ថាន (Environmental Chemistry): និស្សិតត្រូវចាប់ផ្តើមស្វែងយល់ពីលក្ខណៈសម្បត្តិនៃលោហៈធ្ងន់ និងមេគុណបែងចែក (Partition coefficients) ដូចជា Kd, Koc, និង Kow ដែលជះឥទ្ធិពលដល់ចល័តភាព និងការប្រមូលផ្តុំសារធាតុពុលនៅក្នុងទឹក និងដីល្បាប់។
ហ្វឹកហាត់ប្រើប្រាស់កម្មវិធីប៉ាន់ស្មាន (Modeling Software): ទាញយក និងអនុវត្តប្រើប្រាស់កម្មវិធី EPISUITE និង ECOSAR របស់ទីភ្នាក់ងារ USEPA (អាចរកបានដោយឥតគិតថ្លៃ) ដើម្បីរៀនប៉ាន់ស្មានទិន្នន័យបឋម ទាក់ទងនឹងការប្រមូលផ្តុំជីវសាស្រ្ត (BCF) និងកម្រិតពុល (LC50)។
អនុវត្តការប្រមូល និងវិភាគសំណាកជាក់ស្តែង (Lab Practice): ចូលរួមកម្មវិធីហាត់ការជាមួយមន្ទីរពិសោធន៍សាកលវិទ្យាល័យ ឬក្រសួង ដើម្បីរៀនពីបច្ចេកទេសយកសំណាកទឹក និងដីល្បាប់តាមស្តង់ដារ និងការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ Atomic Absorption Spectrophotometer (AAS)។
រៀបចំគម្រោងស្រាវជ្រាវខ្នាតតូច (Pilot Research Project): បង្កើតគម្រោងស្រាវជ្រាវផ្ទាល់ខ្លួន ដោយប្រមូលសំណាកពីទន្លេមេគង្គកម្ពុជា (ឧទាហរណ៍៖ ម្តុំអ្នកលឿង ឬចតុមុខ) រួចធ្វើការប្រៀបធៀបទិន្នន័យពិសោធន៍ជាក់ស្តែង ជាមួយនឹងទិន្នន័យដែលទស្សន៍ទាយដោយកម្មវិធី EPISUITE។
វិភាគទិន្នន័យ និងប្រៀបធៀបជាមួយស្តង់ដារគុណភាពទឹក: យកលទ្ធផលដែលទទួលបានទៅប្រៀបធៀបជាមួយស្តង់ដារគុណភាពទឹកជាតិ ឬអន្តរជាតិ (ដូចជា ANZECC ឬស្តង់ដាររបស់គណៈកម្មការទន្លេមេគង្គ MRC) ដើម្បីវាយតម្លៃកម្រិតហានិភ័យ (LEL, SEL) និងសរសេររបាយការណ៍វាយតម្លៃ។

៥. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស	ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation)	និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Partition coefficient (Kd) (មេគុណបែងចែក)	ជារង្វាស់ដែលបង្ហាញពីរបៀបដែលសារធាតុគីមី (ដូចជាលោហៈធ្ងន់) បែងចែកខ្លួនវារវាងភាគល្អិតរឹង (ដីល្បាប់) និងរាវ (ទឹក) នៅក្នុងបរិស្ថាន។ តម្លៃមេគុណនេះកាន់តែខ្ពស់ មានន័យថាសារធាតុនោះតោងជាប់ដីល្បាប់កាន់តែច្រើនជាងរលាយក្នុងទឹក។	ដូចជាការសង្កេតមើលថា តើស្កររលាយចូលទឹកប៉ុន្មានភាគរយ និងនៅសល់ជាគ្រាប់កកកុញនៅបាតកែវប៉ុន្មានភាគរយ។
Octanol-water partition coefficient (Kow) (មេគុណបែងចែកអុកតាណុល-ទឹក)	ជារង្វាស់សម្រាប់ទស្សន៍ទាយថាតើសារធាតុគីមីមួយអាចជ្រាបចូល និងផ្តុំនៅក្នុងខ្លាញ់សត្វ (ដែលតំណាងដោយសារធាតុអុកតាណុល) ឬរលាយក្នុងទឹកបានកម្រិតណា ដើម្បីដឹងពីលទ្ធភាពនៃការប្រមូលផ្តុំសារធាតុពុលក្នុងសារពាង្គកាយ។	ដូចជាការចាក់ប្រេង និងទឹកចូលគ្នា រួចមើលថាតើធូលី ឬពណ៌ចូលចិត្តរលាយចូលទៅក្នុងស្រទាប់ប្រេង (ខ្លាញ់) ឬស្រទាប់ទឹកច្រើនជាង។
Bio-concentration factor (BCF) (កត្តាប្រមូលផ្តុំជីវសាស្រ្ត)	ជាសូចនាករវាស់ស្ទង់ពីកម្រិតនៃការប្រមូលផ្តុំសារធាតុពុល (ដូចជាលោហៈធ្ងន់) នៅក្នុងខ្លួនសត្វក្នុងទឹក (ឧទាហរណ៍៖ ត្រី) បើប្រៀបធៀបទៅនឹងកំហាប់សារធាតុនោះដែលមាននៅក្នុងទឹកជុំវិញវា។	ដូចជាអេប៉ុងស្រូបទឹក ដែលវានឹងបន្តស្រូបយក និងស្តុកទុកជាតិពុលពីទឹកជុំវិញវាចូលទៅក្នុងខ្លួនវាកាន់តែច្រើនឡើងៗយូរៗទៅ។
Chronic value (ChrV) (តម្លៃពុលរ៉ាំរ៉ៃ)	ជាកំហាប់អតិបរមានៃសារធាតុពុលនៅក្នុងទឹក ដែលត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថានឹងមិនបង្កឱ្យមានផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរដល់សារពាង្គកាយក្នុងទឹកឡើយ ទោះបីជាពួកវាប្រឈមមុខនឹងសារធាតុនោះក្នុងរយៈពេលយូរក៏ដោយ។	ដូចជាបរិមាណជាតិស្ករអតិបរមាដែលអ្នកអាចញ៉ាំរាល់ថ្ងៃអស់មួយជីវិត ដោយមិនបង្កឱ្យកើតជំងឺទឹកនោមផ្អែម។
Lethal concentration 50 (LC50) (កំហាប់សម្លាប់ ៥០%)	ជាកំហាប់នៃសារធាតុពុលនៅក្នុងទឹក ដែលអាចសម្លាប់សត្វសាកល្បង (ឧទាហរណ៍៖ ត្រី) ចំនួនពាក់កណ្តាល (៥០%) នៃចំនួនសរុប ក្នុងរយៈពេលកំណត់ណាមួយ (ជាទូទៅ ៩៦ ម៉ោង ឬ ១៤ ថ្ងៃ)។	ដូចជាកម្រិតថ្នាំបាញ់មូសដែលខ្លាំងគ្រប់គ្រាន់អាចសម្លាប់មូសពាក់កណ្តាលនៅក្នុងបន្ទប់មួយបានយ៉ាងលឿន។
EPISUITE program (កម្មវិធី EPISUITE)	ជាកម្មវិធីកុំព្យូទ័ររបស់ទីភ្នាក់ងារការពារបរិស្ថានអាមេរិក (USEPA) ដែលប្រើប្រាស់ម៉ូដែលគណិតវិទ្យា ដើម្បីទស្សន៍ទាយពីលក្ខណៈរូបសាស្ត្រ និងគីមីវិទ្យានៃសារធាតុ ព្រមទាំងទស្សន៍ទាយពីចល័តភាព និងទីកន្លែងដែលវានឹងទៅដល់នៅក្នុងបរិស្ថាន (ទឹក ដី ឬខ្យល់) ដោយមិនបាច់ចុះវាស់ផ្ទាល់។	ដូចជាកម្មវិធីព្យាករណ៍អាកាសធាតុនៅលើទូរស័ព្ទដៃ ប៉ុន្តែនេះគឺជាការប្រើកុំព្យូទ័រដើម្បីព្យាករណ៍ថា តើជាតិពុលនឹងហូរទៅប្រមូលផ្តុំនៅកន្លែងណាខ្លះ។
Biomagnification (ការពង្រីកបរិមាណជីវសាស្រ្ត)	ជាដំណើរការដែលកំហាប់នៃសារធាតុពុល (ដូចជាលោហៈធ្ងន់) កើនឡើងជាលំដាប់នៅតាមថ្នាក់នីមួយៗនៃខ្សែសង្វាក់អាហារ គឺនៅពេលសត្វធំស៊ីសត្វតូចៗដែលមានផ្ទុកជាតិពុលនោះក្នុងខ្លួន។	ដូចជាត្រីតូចស៊ីសារាយមានជាតិពុល ១ ក្រាម រួចត្រីធំស៊ីត្រីតូច ១០ ក្បាល ធ្វើឱ្យត្រីធំមានជាតិពុល ១០ ក្រាមក្នុងខ្លួន ហើយចុងក្រោយមនុស្សហូបត្រីធំនោះទៀត។
Lowest effect level (LEL) (កម្រិតផលប៉ះពាល់ទាបបំផុត)	ជាកម្រិតនៃកំហាប់សារធាតុពុលនៅក្នុងដីល្បាប់ ឬទឹក ដែលអាចចាប់ផ្តើមបង្កផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមាន ឬរំខានដល់ពពួកសត្វដែលរស់នៅទីនោះ ទោះបីជាមិនទាន់ដល់កម្រិតធ្ងន់ធ្ងរក៏ដោយ។	ដូចជាសម្លេងរំខានតិចតួចពីខាងក្រៅ ដែលទើបតែចាប់ផ្តើមធ្វើឱ្យអ្នកពិបាកដេកលក់បន្តិចបន្តួច។

៦. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖