បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះរៀបរាប់អំពីការរកឃើញថ្មីទាក់ទងនឹងភាពចម្រុះនៃប្រភេទអ័រគីដេនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងលើកឡើងពីភាពចាំបាច់ក្នុងការអភិរក្សទីជម្រកធម្មជាតិរបស់ពួកវាឲ្យបានទាន់ពេលវេលា។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះត្រូវបានធ្វើឡើងតាមរយៈការចុះប្រមូលសំណាករុក្ខជាតិដោយផ្ទាល់ពីតាមបណ្តាខេត្ត និងការដាំដុះអភិរក្សក្រៅមជ្ឈដ្ឋានដើមដើម្បីរង់ចាំចេញផ្កានិងកំណត់អត្តសញ្ញាណច្បាស់លាស់។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| In situ Field Observation & Collection ការសង្កេត និងប្រមូលសំណាកពីទីជម្រកធម្មជាតិ (In situ) |
ផ្ដល់ឱកាសក្នុងការសិក្សាពីទីតាំងភូមិសាស្ត្រ និងស្ថានភាពប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីជាក់ស្តែងដែលរុក្ខជាតិដុះលូតលាស់។ | ជារឿយៗរុក្ខជាតិមិនមានផ្កានៅពេលចុះប្រមូល ដែលធ្វើឲ្យពិបាកឬមិនអាចកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទឲ្យបានច្បាស់លាស់។ | កំណត់បានទីតាំងលូតលាស់ធម្មជាតិរបស់ប្រភេទអ័រគីដេជាច្រើនកន្លែង តែភាគច្រើនត្រូវពឹងផ្អែកលើការដាំដុះបន្តទើបអាចស្គាល់ឈ្មោះ។ |
| Ex situ Cultivation & Taxonomic Identification ការដាំដុះក្រៅទីជម្រកដើម និងការកំណត់អត្តសញ្ញាណ (Ex situ) |
អនុញ្ញាតឲ្យរុក្ខជាតិលូតលាស់រហូតដល់ចេញផ្កា ដែលជាលក្ខខណ្ឌចាំបាច់បំផុតក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទអ័រគីដេតាមរយៈរូបសាស្ត្រ។ | ទាមទារការថែទាំកម្រិតខ្ពស់ ចំណាយពេលយូរ (ខ្លះរង់ចាំរាប់ឆ្នាំទើបចេញផ្កា) និងត្រូវការទីតាំងដាំដុះដែលមានលក្ខខណ្ឌបរិស្ថានត្រឹមត្រូវ។ | ជួយកំណត់អត្តសញ្ញាណបានយ៉ាងត្រឹមត្រូវនូវប្រភេទអ័រគីដេថ្មីៗចំនួន ២៥ ប្រភេទ (រួមមាន ៩ សណ្ដានថ្មី) សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សាស្រាវជ្រាវនេះទាមទារនូវធនធាន និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗមួយចំនួនទាំងសម្រាប់ការចុះវាល និងការថែទាំសំណាកនៅក្រៅទីជម្រកដើម។
ការស្រាវជ្រាវនេះប្រមូលទិន្នន័យបានតែនៅតាមតំបន់គោលដៅជាក់លាក់មួយចំនួនប៉ុណ្ណោះ ដូចជា ជួរភ្នំក្រវាញ ភ្នំបូកគោ មណ្ឌលគិរី ពោធិ៍សាត់ កោះកុង និងបាត់ដំបង ដោយសារឧបសគ្គក្នុងការចូលទៅដល់តំបន់ព្រៃជ្រៅផ្សេងទៀត។ ទោះជាយ៉ាងណា ទិន្នន័យនេះមានតម្លៃវិទ្យាសាស្ត្រធំធេងសម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះវាជួយបំពេញចន្លោះប្រហោងនៃឯកសារយោងទាក់ទងនឹងរបាយរុក្ខជាតិកម្រ និងបញ្ជាក់ពីវត្តមានអ័រគីដេនៅក្នុងតំបន់ការពារធម្មជាតិ។
លទ្ធផលនិងវិធីសាស្ត្រនៃការសិក្សានេះមានសារៈសំខាន់បំផុតសម្រាប់ស្ថាប័នអភិរក្ស និងការកំណត់តំបន់ការពាររុក្ខជាតិនៅកម្ពុជា។
ជារួម ការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងការអភិរក្សក្នុងព្រៃធម្មជាតិ (In situ) និងការដាំដុះអភិរក្សក្រៅមជ្ឈដ្ឋានដើម (Ex situ) គឺជាយុទ្ធសាស្ត្រដ៏មានប្រសិទ្ធភាពបំផុតក្នុងការការពារភាពចម្រុះនៃប្រភេទអ័រគីដេនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Ex situ conservation | ការអភិរក្សរុក្ខជាតិ ឬសត្វនៅក្រៅទីជម្រកធម្មជាតិរបស់វា ដូចជាការយកមកដាំនៅសួនរុក្ខសាស្ត្រ រោងបណ្ដុះកូនឈើ ឬមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវ ដើម្បីការពារពីការផុតពូជ រង់ចាំការចេញផ្កា និងងាយស្រួលក្នុងការសិក្សាកំណត់អត្តសញ្ញាណ។ | ដូចជាការយកកូនឈើកម្រពីព្រៃដែលកំពុងរងការគំរាមកំហែង មកដាំថែរក្សាក្នុងសួនច្បារផ្ទះយើង ដើម្បីកុំឱ្យវាបាត់បង់ពូជ។ |
| In situ protection | ការអភិរក្ស និងការពារប្រភេទរុក្ខជាតិ ឬសត្វនៅក្នុងទីជម្រកធម្មជាតិដើមរបស់វាផ្ទាល់ តាមរយៈការបង្កើតតំបន់ការពារធម្មជាតិ ឬដែនជម្រកសត្វព្រៃ ដើម្បីរក្សាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីឱ្យនៅដដែល។ | ដូចជាការធ្វើរបងការពារផ្ទះរបស់សត្វ ឬរុក្ខជាតិនៅក្នុងព្រៃ ដើម្បីឱ្យពួកវាអាចរស់នៅ និងបន្តពូជតាមបែបធម្មជាតិដោយមិនមានការរំខាន។ |
| Epiphyte | ប្រភេទរុក្ខជាតិ (ដូចជាអ័រគីដេភាគច្រើន) ដែលដុះតោងលើរុក្ខជាតិផ្សេងទៀត (ជាទូទៅដុះលើមែកឈើ ឬដើមឈើ) ដើម្បីទទួលបានពន្លឺព្រះអាទិត្យគ្រប់គ្រាន់ ប៉ុន្តែវាមិនមែនជាបញ្ញើក្អែកដែលបឺតស្រូបជីវជាតិពីរុក្ខជាតិទីទួលនោះទេ។ វាស្រូបយកសំណើម និងសារធាតុចិញ្ចឹមពីខ្យល់ និងទឹកភ្លៀង។ | ដូចជាអ្នកជួលបន្ទប់រស់នៅជាន់ទីពីរនៃផ្ទះនរណាម្នាក់ដើម្បីងាយស្រួលមើលទេសភាព តែរកហូបចុកដោយខ្លួនឯង និងមិនរំខានម្ចាស់ផ្ទះឡើយ។ |
| Mycoheterotrophic | ប្រភេទរុក្ខជាតិ (ដូចជាអ័រគីដេ Didymoplexiella siamensis) ដែលមិនមានស្លឹកពណ៌បៃតងសម្រាប់ធ្វើរស្មីសំយោគបង្កើតអាហារដោយខ្លួនឯងទេ តែវាពឹងផ្អែកទាំងស្រុងទៅលើការស្រូបយកសារធាតុចិញ្ចឹមពីបណ្តាញផ្សិតដែលមាននៅក្នុងដី។ | ដូចជាមនុស្សដែលមិនចេះធ្វើម្ហូបខ្លួនឯង ហើយពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើអ្នកជិតខាង (ផ្សិត) ដើម្បីនាំយកអាហារមកឱ្យញ៉ាំប្រចាំថ្ងៃ។ |
| Monopodial stems | ទម្រង់លូតលាស់របស់រុក្ខជាតិដែលមានដើមធំតែមួយ ដុះត្រង់ឡើងលើជានិច្ចពីចុងកំពូលរបស់វា ខណៈដែលស្លឹកថ្មីៗដុះចេញពីកំពូលនោះជាបន្តបន្ទាប់ (មិនមានការបែកខ្នែងពីគល់)។ | ដូចជាការសាងសង់អគារខ្ពស់កប់ពពក ដែលជាងចេះតែបន្តសាងសង់ជាន់ថ្មីបន្ថែមពីលើជាន់ចាស់ត្រង់ឡើងលើរហូតមិនដាច់។ |
| Pseudobulbs | ដុំសាច់ដែលមានរាងប៉ោងដូចមើម ដុះនៅគល់នៃដើមអ័រគីដេមួយចំនួន (ដូចជាសណ្ដាន Bulbophyllum) ដែលមានតួនាទីសម្រាប់ស្តុកទុកទឹក និងសារធាតុចិញ្ចឹម ដើម្បីជួយឱ្យរុក្ខជាតិរស់រានបាននៅរដូវប្រាំង ឬពេលខ្វះទឹក។ | ដូចជាធុងស្តុកទឹក ឬឃ្លាំងស្បៀងប្រចាំផ្ទះ ដែលគេត្រៀមទុកប្រើប្រាស់នៅពេលរដូវរាំងស្ងួតមិនមានទឹកភ្លៀងធ្លាក់។ |
| Important Plant Areas (IPAs) | តំបន់ភូមិសាស្ត្រដែលត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណថាមានសារៈសំខាន់បំផុតសម្រាប់ការអភិរក្សភាពចម្រុះនៃរុក្ខជាតិ ដោយផ្អែកលើវត្តមាននៃប្រភេទរុក្ខជាតិកម្រ រុក្ខជាតិជិតផុតពូជ ឬប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីដែលសម្បូរបែប ដែលចាំបាច់ត្រូវតែមានវិធានការការពារ។ | ដូចជាការគូសផែនទីកំណត់តំបន់ 'ត្បូងពេជ្រ' នៅក្នុងព្រៃ ដែលប្រាប់អ្នកអភិរក្សថា តំបន់នេះមានតម្លៃមហាសាលខាងរុក្ខជាតិ និងត្រូវតែការពារជាដាច់ខាត។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
