បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះប្រមូលផ្តុំនូវមូលបទសង្ខេបនៃនិក្ខេបបទថ្នាក់អនុបណ្ឌិតថ្មីៗ ដែលផ្តោតលើបញ្ហាប្រឈមក្នុងការអភិរក្សជីវចម្រុះ និងការគ្រប់គ្រងធនធានធម្មជាតិនៅប្រទេសកម្ពុជា។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សាទាំងនេះបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រចម្រុះ រួមមានការសម្ភាសន៍ ការអង្កេតផ្ទាល់ និងការវិភាគទិន្នន័យវិទ្យាសាស្ត្រ ដើម្បីវាយតម្លៃស្ថានភាពអភិរក្សផ្សេងៗ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Local Ecological Knowledge (LEK) and Household Surveys ការប្រមូលចំណេះដឹងអេកូឡូស៊ីតាមមូលដ្ឋាន និងការស្ទង់មតិគ្រួសារ |
ងាយស្រួលប្រមូលទិន្នន័យពីប្រវត្តិ និងការប្រែប្រួលក្នុងតំបន់តាមរយៈអ្នកភូមិនិងអ្នកនេសាទដោយផ្ទាល់។ មិនទាមទារឧបករណ៍ថ្លៃៗ និងអាចចុះផ្ទាល់ដល់សហគមន៍។ | ទិន្នន័យអាចមានភាពលំអៀងដោយសារការពឹងផ្អែកលើការចងចាំរបស់អ្នកផ្ដល់ព័ត៌មាន (Recall bias) និងពិបាកផ្ទៀងផ្ទាត់តាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រសុទ្ធសាធ។ | រកឃើញការធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំងនៃប្រភេទត្រីមេគង្គយក្សតាំងពីឆ្នាំ១៩៩៨ និងរកឃើញថាមូលហេតុចម្បងនៃការបាត់បង់ដីសើមនៅតាកែវគឺការទន្ទ្រានដី។ |
| Morphometric Measurements and Scale Counts ការវាស់វែងរូបសាស្ត្រ និងការរាប់ស្រកាសត្វ |
ផ្តល់ទិន្នន័យច្បាស់លាស់ក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទសត្វ (Species identification) និងវែកញែកភាពខុសគ្នារវាងពូជដែលស្រដៀងគ្នា។ | ទាមទារជំនាញច្បាស់លាស់ និងភាពអត់ធ្មត់ក្នុងការពិនិត្យសំណាក ព្រមទាំងតម្រូវឱ្យមានការប្រៀបធៀបជាមួយឯកសារយោងជាច្រើន។ | កំណត់បានប្រភេទបង្គួយហោះចំនួន ៤ ប្រភេទ រួមមាន Draco indochinensis, D. taeniopterus, D. maculatus និង D. sp. នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ |
| Satellite Image Analysis (GIS/Remote Sensing) ការវិភាគរូបភាពផ្កាយរណប (GIS/Remote Sensing) |
អាចតាមដានការប្រែប្រួលគម្របដីបានក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងក្នុងរយៈពេលយូរ (Time-series) ប្រកបដោយភាពសុក្រឹតខ្ពស់។ | ត្រូវការកម្មវិធីកុំព្យូទ័រ កម្លាំងម៉ាស៊ីន (Hardware) ល្អ និងអ្នកជំនាញក្នុងការបកស្រាយរូបភាពផ្កាយរណប។ | រកឃើញថា ១៧% នៃតំបន់ដីសើមនៅបឹងព្រែកលពៅត្រូវបានបំប្លែងទៅជាដីកសិកម្មក្នុងចន្លោះឆ្នាំ២០០៧ដល់២០១៧។ |
| Mitochondrial DNA Sequencing ការវិភាគសេនេទិចតាមរយៈ Mitochondrial DNA |
ផ្តល់ព័ត៌មានសេនេទិចស៊ីជម្រៅបំផុត ដើម្បីវាយតម្លៃភាពចម្រុះនៃពូជសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍវារីវប្បកម្ម និងការការពារពូជសត្វព្រៃ។ | ចំណាយខ្ពស់លើឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍ សារធាតុគីមី និងទាមទារជំនាញជីវវិទ្យាម៉ូលេគុលកម្រិតខ្ពស់។ | រកឃើញថាត្រីរ៉ស់ (Channa striata) ព្រៃនៅបឹងទន្លេសាបមានភាពចម្រុះសេនេទិចខ្ពស់ ស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់ធ្វើជាពូជវារីវប្បកម្មប្រកបដោយនិរន្តរភាព។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ទោះបីជាឯកសារមិនបានបញ្ជាក់លម្អិតពីតម្លៃចំណាយក៏ដោយ ការសិក្សាទាំងនេះទាមទារធនធានចម្រុះចាប់ពីការចំណាយលើការចុះវាល (Fieldwork) រហូតដល់ឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍ និងបច្ចេកវិទ្យា។
ការសិក្សាទាំងនេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅតំបន់ជាក់លាក់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដូចជាទន្លេមេគង្គភាគខាងជើង បឹងព្រែកលពៅ (ខេត្តតាកែវ) ប្រជុំកោះស្តេច និងបឹងទន្លេសាប។ ដោយសារទិន្នន័យមួយចំនួនពឹងផ្អែកលើការចងចាំរបស់អ្នកភូមិ (LEK) និងសំណាកប្រចាំតំបន់ លទ្ធផលអាចនឹងមិនឆ្លុះបញ្ចាំងពីស្ថានភាពជីវចម្រុះទូទាំងប្រទេសទាំងស្រុងនោះទេ ប៉ុន្តែវាពិតជាមានភាពរឹងមាំ និងមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ការបង្កើតគោលនយោបាយនៅតាមតំបន់គោលដៅទាំងនោះ។
វិធីសាស្ត្រ និងរបកគំហើញនៃការស្រាវជ្រាវទាំងនេះមានអត្ថប្រយោជន៍យ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងធនធានធម្មជាតិ និងការអភិរក្សជីវចម្រុះនៅកម្ពុជា។
ជារួម លទ្ធផលនៃការសិក្សាទាំងនេះបានផ្តល់នូវមូលដ្ឋានគ្រឹះវិទ្យាសាស្ត្រដ៏រឹងមាំ សម្រាប់អ្នកធ្វើគោលនយោបាយ អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល និងសហគមន៍ ក្នុងការការពារប្រភេទសត្វជិតផុតពូជ និងអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចសហគមន៍ប្រកបដោយនិរន្តរភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Local ecological knowledge | គឺជាការប្រមូលព័ត៌មាននិងទិន្នន័យអំពីបរិស្ថាន សត្វ ឬរុក្ខជាតិ តាមរយៈការសាកសួរនិងពឹងផ្អែកលើបទពិសោធន៍ ការសង្កេត និងការចងចាំប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជនមូលដ្ឋាន (ដូចជាអ្នកនេសាទ ឬកសិករ) ដែលរស់នៅក្នុងតំបន់នោះយូរឆ្នាំមកហើយ។ | ដូចជាការសួរចាស់ទុំក្នុងភូមិឱ្យប្រាប់ពីរឿងរ៉ាវបម្រែបម្រួលធម្មជាតិ និងវត្តមានសត្វព្រៃដែលពួកគាត់ធ្លាប់ឆ្លងកាត់ និងចងចាំពីអតីតកាល។ |
| Morphometric measurements | គឺជាបច្ចេកទេសក្នុងជីវសាស្ត្រដែលប្រើប្រាស់ការវាស់វែងទំហំ ប្រវែង ឬទម្រង់រាងកាយសត្វ (ឧទាហរណ៍៖ ប្រវែងខ្លួន ប្រវែងកន្ទុយ ឬការរាប់ចំនួនស្រកា) ដើម្បីយកមកវិភាគ និងកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទពូជសត្វឱ្យបានច្បាស់លាស់។ | ដូចជាការប្រើម៉ែត្រវាស់កម្ពស់ ទំហំចង្កេះ និងប្រវែងដៃជើងមនុស្សម្នាក់ៗ ដើម្បីបែងចែកថាអ្នកណាជាអ្នកណា ទោះបីមុខមាត់ស្រដៀងគ្នាក៏ដោយ។ |
| Catch per unit effort | ជារង្វាស់ស្តង់ដារដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រើដើម្បីវាយតម្លៃពីភាពសំបូរនៃធនធានជលផល ដោយគណនាបរិមាណត្រីដែលចាប់បាន ធៀបនឹងកម្លាំង ឬរយៈពេលដែលចំណាយ (ដូចជាចំនួនម៉ោង ចំនួនសាច់អួន ឬចម្ងាយធ្វើដំណើរ) សម្រាប់ការនេសាទនោះ។ | ដូចជាការគិតថាបើយើងចំណាយពេល១ម៉ោងបង់សំណាញ់បានត្រីប៉ុន្មានគីឡូ ដើម្បីដឹងប្រាកដថាត្រីក្នុងបឹងនោះពិតជានៅសល់ច្រើន ឬក៏ខ្សត់ទៅៗ។ |
| Mitochondrial DNA markers | គឺជាផ្នែកតូចៗនៃសេនេទិច (DNA) ដែលស្ថិតនៅក្នុងមីតូកុងឌ្រីនៃកោសិកា ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រចម្រាញ់យកមកវិភាគដើម្បីសិក្សាពីប្រវត្តិពូជអម្បូរ ភាពចម្រុះនៃសេនេទិច និងការវិវត្តរបស់សត្វ ព្រោះវាជា DNA ដែលផ្ទេរពីម្តាយទៅកូន និងមានភាពងាយស្រួលក្នុងការទាញយកមកវិភាគ។ | ដូចជាការអានបាកូដ (Barcode) នៅលើទំនិញ ដើម្បីដឹងពីប្រភពរោងចក្រផលិត និងគុណភាពដើមរបស់វាយ៉ាងច្បាស់លាស់។ |
| Inbreeding depression | គឺជាបាតុភូតជីវសាស្ត្រដែលកើតឡើងនៅពេលសត្វ (ឬរុក្ខជាតិ) ដែលមានសាច់ញាតិជិតស្និទ្ធបន្តពូជជាមួយគ្នាជាបន្តបន្ទាប់ ធ្វើឱ្យកូនចៅជំនាន់ក្រោយបាត់បង់ភាពចម្រុះសេនេទិច កាត់បន្ថយអត្រារស់រានមានជីវិត លូតលាស់យឺត និងងាយឆ្លងជំងឺផ្សេងៗ។ | ដូចជាការរៀបការបងប្អូនឯងក្នុងគ្រួសារតែមួយតៗគ្នា ដែលធ្វើឱ្យកូនកើតមកងាយមានជំងឺសេនេទិចតពូជ ខ្សោយបញ្ញា និងមិនសូវមានសុខភាពល្អ។ |
| Genetic drift | គឺជាការប្រែប្រួលដោយចៃដន្យនូវភាពញឹកញាប់នៃហ្សែននៅក្នុងសហគមន៍សត្វមួយពីជំនាន់មួយទៅជំនាន់មួយ ដែលច្រើនតែកើតឡើងចំពោះសហគមន៍សត្វដែលមានចំនួនតិច ធ្វើឱ្យហ្សែនខ្លះអាចបាត់បង់ជារៀងរហូតដោយមិនទាក់ទងនឹងការសម្របខ្លួនទៅនឹងបរិស្ថាននោះទេ។ | ដូចជាការចាប់ឆ្នោតបាល់ពណ៌ដោយចៃដន្យពីក្នុងប្រអប់ បើយើងចាប់ច្រើនដង ពណ៌ខ្លះអាចនឹងត្រូវគេចាប់យកអស់ដោយមិនដឹងខ្លួន ធ្វើឱ្យពណ៌នោះបាត់ពីប្រអប់ជារៀងរហូត។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
