បញ្ហា (The Problem)៖ សត្វទាព្រៃទឹក (Masked finfoot រឺ Heliopais personata) គឺជាបក្សីទឹកដែលកំពុងរងការគំរាមកំហែងជាសកល ហើយព័ត៌មានអំពីរបាយប្រជាសាស្ត្រ តំបន់ពងកូន និងការគំរាមកំហែងដល់ប្រភេទនេះនៅប្រទេសកម្ពុជានៅមានកម្រិត។ ឯកសារនេះមានគោលបំណងចងក្រងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងទីតាំងបច្ចុប្បន្ន ដើម្បីវាយតម្លៃស្ថានភាពអភិរក្សរបស់វា។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រមូល និងត្រួតពិនិត្យកំណត់ត្រាទាំងអស់នៃការសង្កេតឃើញសត្វទាព្រៃទឹកនៅកម្ពុជាចន្លោះឆ្នាំ ១៩៩៨ ដល់ ២០១០ ដោយរួមបញ្ចូលទិន្នន័យពីប្រភពផ្សេងៗគ្នា។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Direct Observation (Boat/Bank-based surveys) ការសង្កេតផ្ទាល់ (តាមទូក ឬតាមមាត់ច្រាំង) |
អាចសង្កេតមើលអាកប្បកិរិយា ការប្រើប្រាស់ទីជម្រក និងបញ្ជាក់ពីវត្តមានសត្វបក្សីបានច្បាស់លាស់។ | សត្វប្រភេទនេះមានភាពអៀនខ្មាសច្រើន ពិបាករកឃើញក្នុងព្រៃលិចទឹកក្រាស់ និងទាមទារការចំណាយពេលអង្កេតច្រើនកម្រិតខ្ពស់។ | បង្កើតបានកំណត់ត្រាភាគច្រើន (២១ ករណី) ដែលភាគច្រើនឃើញតែមួយក្បាលៗនៅតាមដងទន្លេ និងបឹងទន្លេសាប។ |
| Camera Trapping ការប្រើប្រាស់កាមេរ៉ាស្វ័យប្រវត្តិ |
អាចថតតាមដានបាន ២៤ ម៉ោងដោយគ្មានការរំខានសត្វ និងមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់សម្រាប់សត្វកម្រនិងពិបាកជួប។ | គ្របដណ្តប់ទីតាំងបានតូចទាមទារឲ្យសត្វដើរ ឬហែលកាត់មុខកាមេរ៉ា ទើបអាចថតបាន។ | បានបញ្ជាក់ពីសកម្មភាពសត្វទាព្រៃទឹកនៅពេលថ្ងៃ (នៅទន្លេអារ៉ែង និងតំបន់ខ្ពង់រាបភាគខាងជើង)។ |
| Local Knowledge & Opportunistic Records ចំណេះដឹងសហគមន៍មូលដ្ឋាន និងកំណត់ត្រាចៃដន្យ |
ផ្តល់ព័ត៌មានពីប្រវត្តិ ឥរិយាបថ និងទីតាំងពងកូនដែលអ្នកស្រាវជ្រាវមិនបានទៅដល់ដោយផ្ទាល់។ | ទិន្នន័យមិនមានលក្ខណៈប្រព័ន្ធពេញលេញ និងជារឿយៗតែងតែពាក់ព័ន្ធនឹងការរំខាន ឬការទាក់ចាប់សត្វពីប្រជាជន។ | ទទួលបានភស្តុតាងនៃការបន្តពូជតាមរយៈការរឹបអូសកូនសត្វពីអ្នកភូមិនៅតំបន់ព្រែកទាល់ និងចំណេះដឹងរឿងព្រេងប្រជាប្រិយ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ទោះបីជាឯកសារមិនបានបញ្ជាក់លម្អិតពីតម្លៃ ប៉ុន្តែការសិក្សានេះទាមទារធនធានជាច្រើនសម្រាប់ការចុះស្រាវជ្រាវផ្ទាល់នៅតាមតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
ការសិក្សានេះពឹងផ្អែកខ្លាំងលើកំណត់ត្រាពីតំបន់ជាក់លាក់ដែលអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលកំពុងប្រតិបត្តិការស្រាវជ្រាវស្រាប់ (ដូចជា តំបន់ព្រែកទាល់ ជួរភ្នំក្រវាញ និងតំបន់ខ្ពង់រាបភាគខាងជើង)។ តំបន់ទំនាបលិចទឹកនៃបឹងទន្លេសាបដ៏ធំធេង និងទន្លេជាច្រើនទៀតមិនទាន់ត្រូវបានចុះអង្កេតពេញលេញនៅឡើយ ដែលធ្វើឲ្យទិន្នន័យនៃចំនួនប្រជាសាស្ត្រសត្វអាចត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណទាបជាងការពិត។ នេះជារឿងសំខាន់សម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះការផ្តោតតែលើតំបន់មានការស្រាវជ្រាវស្រាប់ អាចធ្វើឲ្យយើងមើលរំលងទីជម្រកសំខាន់ៗផ្សេងទៀតដែលកំពុងរងការគំរាមកំហែង។
របាយការណ៍នេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់ការវាយតម្លៃស្ថានភាពអភិរក្ស និងការរៀបចំគោលនយោបាយគ្រប់គ្រងទីជម្រកសត្វព្រៃនៅកម្ពុជា។
ការប្រើប្រាស់ទិន្នន័យនេះដើម្បីរៀបចំវិធានការការពារទីជម្រកតាមដងទន្លេឲ្យបានទាន់ពេលវេលា គឺជាក្តីសង្ឃឹមចុងក្រោយក្នុងការជួយសង្គ្រោះសត្វទាព្រៃទឹកពីការផុតពូជនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Masked finfoot (Heliopais personata) | ជាប្រភេទសត្វបក្សីទឹកកម្រម្យ៉ាង ដែលរស់នៅតាមតំបន់ដីសើម និងព្រៃលិចទឹកតាមដងទន្លេ ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងប្រឈមនឹងការជិតផុតពូជជាសកល ដោយសារការបាត់បង់ទីជម្រក និងការរងការទាក់ចាប់។ | ដូចជាទាព្រៃម្យ៉ាងដែលពូកែលាក់ខ្លួនក្នុងព្រៃក្បែរមាត់ទឹក ហើយកម្រនឹងបង្ហាញខ្លួនឲ្យមនុស្សឃើញណាស់។ |
| IUCN Red List | បញ្ជីក្រហមរបស់អង្គការសហភាពអន្តរជាតិដើម្បីការអភិរក្សធម្មជាតិ (IUCN) ដែលវាយតម្លៃ និងចាត់ថ្នាក់ពីស្ថានភាពហានិភ័យនៃការផុតពូជរបស់ប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិនៅលើពិភពលោក។ | ប្រៀបដូចជាបញ្ជីតាមដានសុខភាពរបស់ភពផែនដី ដែលប្រាប់យើងថាសត្វប្រភេទណាខ្លះកំពុងឈឺធ្ងន់ (ជិតផុតពូជ) និងត្រូវការការសង្គ្រោះជាបន្ទាន់។ |
| Camera-trapping | ការប្រើប្រាស់ម៉ាស៊ីនថតរូបស្វ័យប្រវត្តិ ដែលបំពាក់សេនស័រចាប់ចលនា ឬកម្តៅ ដើម្បីថតរូបសត្វព្រៃនៅពេលពួកវាដើរកាត់ ដោយមិនចាំបាច់មានមនុស្សចាំថតផ្ទាល់នៅទីនោះឡើយ។ | ដូចជាការដាក់កាមេរ៉ាសុវត្ថិភាពលាក់ទុកក្នុងព្រៃ ដើម្បីលួចថតសកម្មភាពសត្វព្រៃដោយមិនឲ្យពួកវាដឹងខ្លួន ឬភ្ញាក់ផ្អើល។ |
| Gallery forest | ជាប្រភេទព្រៃឈើដែលដុះអមសងខាងមាត់ទន្លេ ស្ទឹង ឬព្រែក ដែលមានមែកធាងលាតសន្ធឹងគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃទឹក បង្កើតបានជាទីជម្រកដ៏សំខាន់សម្រាប់សត្វព្រៃនិងមច្ឆជាតិជ្រកកោន។ | ប្រៀបដូចជារបៀង ឬដំបូលពណ៌បៃតងដែលធ្វើពីដើមឈើ ដុះបិទបាំងការពារផ្ទៃទឹកពីកម្តៅថ្ងៃយ៉ាងត្រជាក់ត្រឈឹងត្រឈៃ។ |
| Extirpation | ការបាត់បង់ ឬការផុតពូជទាំងស្រុងនូវប្រភេទសត្វ ឬរុក្ខជាតិណាមួយ ពីតំបន់ភូមិសាស្ត្រជាក់លាក់ណាមួយ (ឧទាហរណ៍៖ បាត់បង់ពីប្រទេសកម្ពុជា) ប៉ុន្តែវានៅមានរស់រានមានជីវិតនៅកន្លែងផ្សេងទៀតនៅលើពិភពលោក។ | ដូចជាការបិទសាខាហាងអាជីវកម្មមួយនៅទីក្រុងភ្នំពេញ តែហាងនោះនៅមានដំណើរការនៅតាមបណ្តាប្រទេសផ្សេងៗទៀត។ |
| Hydropower dams | ទំនប់វារីអគ្គិសនី ដែលត្រូវបានសាងសង់កាត់បិទផ្លូវទឹកទន្លេដើម្បីផលិតថាមពលអគ្គិសនី ប៉ុន្តែសកម្មភាពនេះបណ្តាលឲ្យប្រែប្រួលរបបលំហូរទឹកធម្មជាតិ និងបំផ្លាញទីជម្រកសត្វដែលពឹងផ្អែកលើខ្សែទឹកហូរ។ | ដូចជាការយកជញ្ជាំងយក្សទៅបិទផ្លូវទឹកកុំឲ្យហូរតាមសម្រួល ដើម្បីយកកម្លាំងទឹកនោះទៅបង្វិលម៉ាស៊ីនបង្កើតភ្លើងសម្រាប់មនុស្សប្រើប្រាស់។ |
| Opportunistic harvesting | ការចាប់យកពងសត្វ កូនសត្វ ឬប្រមូលផលធនធានធម្មជាតិដោយចៃដន្យ ក្នុងពេលដែលប្រជាជនកំពុងធ្វើសកម្មភាពផ្សេងៗ ដូចជាការនេសាទ ឬការដើរព្រៃជាដើម ដោយមិនមែនជាការរៀបចំផែនការតាមប្រមាញ់ជាមុនឡើយ។ | ដូចជាពេលយើងកំពុងដើរទៅរៀន ស្រាប់តែឃើញលុយធ្លាក់ក៏រើសយក គឺឃើញនៅពេលណាឬកន្លែងណាក៏ចាប់យកពេលនោះតែម្តង។ |
| Tonle Sap Biosphere Reserve | តំបន់អភិរក្សជីវចម្រុះបឹងទន្លេសាប ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអង្គការយូណេស្កូ (UNESCO) ថាជាតំបន់ដីសើមមានសារៈសំខាន់ជាសកល ដែលមានបែងចែកជាតំបន់ស្នូលសម្រាប់ការពារសត្វបក្សីទឹកជិតផុតពូជ។ | ប្រៀបដូចជាមន្ទីរពេទ្យសម្ភព និងសាលាមត្តេយ្យដ៏ធំបំផុត និងមានសុវត្ថិភាពបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា សម្រាប់ឲ្យសត្វត្រីនិងសត្វស្លាបបង្កើតកូនចៅ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
