បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិនិត្យមើលពីផលប៉ះពាល់នៃសកម្មភាពរបស់មនុស្ស ដូចជាការកាប់ព្រៃឈើ ការផ្តល់ចំណី និងការអភិវឌ្ឍទេសចរណ៍ធម្មជាតិ ទៅលើអាកប្បកិរិយា របបអាហារ និងនិរន្តរភាពនៃការអភិរក្សពូជពានរ (Primates) នៅតំបន់អាស៊ី។ វាក៏បានលើកឡើងពីបញ្ហាជម្លោះរវាងមនុស្ស និងសត្វព្រៃដែលកំពុងកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងផងដែរ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះត្រូវបានចងក្រងចេញពីបទបង្ហាញនានា ដែលប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រចម្រុះរួមមានការអង្កេតផ្ទាល់លើទីវាល ការតាមដានអាកប្បកិរិយា និងការវាយតម្លៃទីជម្រកដើម្បីសិក្សាពីអន្តរកម្មរវាងមនុស្ស និងពានរ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Community-based Ecotourism (CBET) ទេសចរណ៍ធម្មជាតិផ្អែកលើសហគមន៍ |
ផ្តល់ប្រាក់ចំណូលខ្ពស់ជាងការកាប់ឈើខុសច្បាប់ និងជួយផ្លាស់ប្តូរផ្នត់គំនិតអ្នកភូមិឱ្យចូលរួមការពារសត្វព្រៃ។ អាចផ្តល់ចំណូលសម្រាប់អភិវឌ្ឍសហគមន៍ (សាងសង់សាលារៀន ស្ពាន និងផ្តល់ប្រាក់កម្ចី)។ | ប្រឈមនឹងការលំបាកនៅដំណាក់កាលដំបូង ដោយសារត្រូវប្រកួតប្រជែងជាមួយប្រាក់ចំណូលបានពីការកាប់ឈើខុសច្បាប់។ | ចំនួនភ្ញៀវទេសចរកើនឡើងជាលំដាប់ ហើយអ្នកភូមិងាកមកការពារសត្វទោចដោយស្ម័គ្រចិត្ត។ |
| Conservation Agreements (Hunting Bans) កិច្ចព្រមព្រៀងអភិរក្ស (បម្រាមការបរបាញ់) |
មានការចូលរួមពីសហគមន៍មូលដ្ឋានតាមរយៈការផ្តល់ការបណ្តុះបណ្តាល និងការលើកកម្ពស់ជីវភាពរស់នៅ។ | គ្មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការទប់ស្កាត់ការបរបាញ់ ប្រសិនបើសត្វនោះមានតម្លៃខ្ពស់នៅលើទីផ្សារ (ឧទាហរណ៍៖ ការប្រើប្រាស់ជាឱសថបុរាណ)។ | អត្រានៃការបរបាញ់មិនបានថយចុះ ដែលបណ្តាលឱ្យចំនួនសត្វកុកល្មាំង (Pygmy slow loris) បន្តធ្លាក់ចុះ។ |
| Food Provisioning ការផ្តល់ចំណីដល់សត្វព្រៃដោយមនុស្ស |
ជួយកាត់បន្ថយចម្ងាយធ្វើដំណើរ និងទំហំនៃការស្វែងរកចំណីរបស់សត្វពានរ ដោយសារចំណីមានភាពប្រមូលផ្តុំ។ | កាត់បន្ថយសមត្ថភាពសាយភាយគ្រាប់ពូជ បង្កើនជម្លោះដណ្តើមទឹកដីរវាងសត្វ និងធ្វើឱ្យគ្រាប់ពូជធ្លាក់លើថ្នល់ដែលមិនអាចដុះបាន។ | សត្វស្វាដែលស៊ីចំណីមនុស្សផ្លាស់ប្តូរអាកប្បកិរិយាទៅជាការការពារទឹកដី និងកាត់បន្ថយប្រសិទ្ធភាពនៃការដុះកូនឈើឡើងវិញយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការស្រាវជ្រាវ និងការអនុវត្តគម្រោងអភិរក្សទាំងនេះទាមទារការវិនិយោគរយៈពេលវែងទាំងលើផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ ធនធានមនុស្ស និងការចូលរួមពីសហគមន៍ ថ្វីត្បិតតែមិនមានបញ្ជាក់តួលេខថវិកាច្បាស់លាស់នៅក្នុងឯកសារក៏ដោយ។
ការសិក្សាទាំងនេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅតំបន់ដាច់ដោយឡែកពីគ្នា រួមមានកម្ពុជា (វើនសៃ-សៀមប៉ាង និងកែវសីមា) ឥណ្ឌា វៀតណាម និងឥណ្ឌូនេស៊ី ដោយផ្តោតលើប្រភេទសត្វពានរជាក់លាក់។ ទិន្នន័យពីប្រទេសកម្ពុជាឆ្លុះបញ្ចាំងយ៉ាងច្បាស់ពីស្ថានភាពជាក់ស្តែង ប៉ុន្តែការសន្និដ្ឋានពីប្រទេសផ្សេងៗ (ដូចជាឥទ្ធិពលនៃការផ្តល់ចំណីនៅឥណ្ឌា) អាចទាមទារការផ្ទៀងផ្ទាត់បន្ថែមដើម្បីអនុវត្តឱ្យស្របនឹងបរិបទសង្គម និងអេកូឡូស៊ីនៅតាមតំបន់ទេសចរណ៍ ឬវត្តអារាមនានាក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
វិធីសាស្ត្រ និងការរកឃើញនៅក្នុងឯកសារនេះ មានសារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងតំបន់ការពារធម្មជាតិ និងការរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រអភិរក្សសត្វព្រៃនៅកម្ពុជា។
សរុបមក យុទ្ធសាស្ត្រអភិរក្សដែលជោគជ័យបំផុតទាមទារឱ្យមានការផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍សេដ្ឋកិច្ចផ្ទាល់ដល់សហគមន៍មូលដ្ឋាន ជាជាងការពឹងផ្អែកលើបម្រាមច្បាប់តែមួយមុខ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Food provisioning | ការផ្តល់ចំណីអាហារ (ជាពិសេសចំណីមនុស្ស) បន្ថែមដល់សត្វព្រៃ ដែលធ្វើឱ្យសត្វទាំងនោះកាត់បន្ថយការដើរស្វែងរកចំណីតាមបែបធម្មជាតិ និងផ្លាស់ប្តូរអាកប្បកិរិយារបស់ពួកវា។ | ដូចជាការយកចំណីទៅបញ្ចុកសត្វចិញ្ចឹមនៅផ្ទះ ដែលធ្វើឱ្យវាមិនបាច់ខំប្រឹងដើររកចំណីឆ្ងាយៗដោយខ្លួនឯង។ |
| Seed dispersal | ដំណើរការដែលគ្រាប់រុក្ខជាតិត្រូវបាននាំយកចេញពីដើមមេ ទៅកាន់ទីតាំងផ្សេងៗទៀតដើម្បីដុះលូតលាស់ ជាពិសេសតាមរយៈការស៊ីផ្លែឈើ និងបន្ទោរបង់ចោលដោយសត្វពានរ។ | ដូចជាអ្នករត់សំបុត្រដែលយកគ្រាប់ពូជពីកន្លែងមួយទៅទម្លាក់ចោលនៅកន្លែងមួយទៀតដោយមិនដឹងខ្លួន ដែលជួយឱ្យព្រៃដុះឡើងវិញ។ |
| Community-based ecotourism (CBET) | គម្រោងទេសចរណ៍ធម្មជាតិដែលគ្រប់គ្រងដោយអ្នកភូមិផ្ទាល់ ដើម្បីទទួលបានប្រាក់ចំណូលអភិវឌ្ឍសហគមន៍ ជាថ្នូរនឹងការបញ្ឈប់ការកាប់ឈើ ឬការបរបាញ់ខុសច្បាប់។ | ដូចជាការបើកផ្ទះខ្លួនឯងឱ្យភ្ញៀវទេសចរមកលេងដើម្បីបានប្រាក់ចំណូល ជំនួសឱ្យការចូលព្រៃកាប់ឈើលក់។ |
| Home range | ទំហំផ្ទៃដីឬដែនកំណត់ដែលសត្វ ឬហ្វូងសត្វមួយរស់នៅ ធ្វើដំណើរ និងស្វែងរកចំណីអាហារជាប្រចាំដោយមិនមានការការពារផ្តាច់មុខ។ | ដូចជាបរិវេណភូមិ ឬសង្កាត់ដែលអ្នករស់នៅ និងធ្វើដំណើរទៅមករាល់ថ្ងៃដោយមិនសូវចេញទៅទីឆ្ងាយ។ |
| Territorial behaviour | អាកប្បកិរិយារបស់សត្វក្នុងការបង្ហាញសកម្មភាពហឹង្សា ឬការគំរាមកំហែង ដើម្បីការពារកន្លែងរស់នៅ និងប្រភពចំណីអាហាររបស់វាពីសត្វដទៃទៀត។ | ដូចជាការសង់របងផ្ទះ និងការព្រមានមិនឱ្យអ្នកដទៃចូលមកយករបស់របរក្នុងដីឡូត៍របស់ខ្លួនដោយគ្មានការអនុញ្ញាត។ |
| Wild-to-wild translocation | ការចាប់សត្វព្រៃពីតំបន់ធម្មជាតិមួយដែលមិនសូវមានសុវត្ថិភាព ឬនៅដាច់កោល យកទៅលែងនៅតំបន់ធម្មជាតិមួយទៀតដែលមានសុវត្ថិភាព និងមានហ្វូងសត្វដទៃទៀតដើម្បីបង្កាត់ពូជ។ | ដូចជាការជម្លៀសប្រជាជនពីតំបន់គ្រោះថ្នាក់ ឱ្យទៅរស់នៅតំបន់ថ្មីដែលមានសន្តិសុខ និងសហគមន៍កក់ក្តៅ។ |
| El Niño Southern Oscillation (ENSO) | បាតុភូតអាកាសធាតុដែលធ្វើឱ្យសីតុណ្ហភាពទឹកសមុទ្រឡើងកម្តៅខុសធម្មតា និងបណ្តាលឱ្យមានគ្រោះរាំងស្ងួត ឬភ្លើងឆេះព្រៃទ្រង់ទ្រាយធំនៅតំបន់ខ្លះនៃពិភពលោក។ | ដូចជាការបើកកម្តៅចង្ក្រានខុសប្រក្រតីដែលធ្វើឱ្យបរិយាកាសជុំវិញក្តៅហួតហែង និងងាយនឹងបង្កជាអគ្គិភ័យ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
