បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិភាក្សាអំពីបញ្ហានៃការជួញដូរអណ្តើកព្រៃខុសច្បាប់ ពិសេសប្រភេទអណ្តើកស៊ីខ្យង Malayemys សម្រាប់ការលែងសត្វក្នុងពិធីសាសនាព្រះពុទ្ធ ដែលបង្កហានិភ័យដល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីតាមរយៈការនាំចូលប្រភេទសត្វក្រៅស្រុក និងជំងឺផ្សេងៗ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះផ្អែកលើការវាយតម្លៃគ្លីនិក និងការតាមដានការស្តារនីតិសម្បទាលើអណ្តើកដែលត្រូវបានរឹបអូសពីអ្នកជួញដូរខុសច្បាប់នៅតំបន់អង្គរវត្ត។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Morphological Species Identification ការកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទសត្វតាមរូបសាស្ត្រ |
អនុញ្ញាតឱ្យអ្នកអភិរក្សបែងចែកយ៉ាងច្បាស់រវាងប្រភេទអណ្តើកក្នុងស្រុក (M. subtrijuga) និងក្រៅស្រុក (M. macrocephala) តាមរយៈការរាប់ចំនួនឆ្នូតច្រមុះ។ | ទាមទារចំណេះដឹងជំនាញ ការសង្កេតលម្អិត និងអាចមានការភាន់ច្រឡំ ប្រសិនបើមិនមានមគ្គុទ្ទេសក៍ជាក់លាក់។ | កំណត់បាននូវអណ្តើកប្រភេទក្នុងស្រុកចំនួន ៦ក្បាល និងក្រៅស្រុកចំនួន ១០ក្បាល ពីការរឹបអូសចំនួនពីរលើក។ |
| Intensive Veterinary Treatment ការព្យាបាល និងស្តារនីតិសម្បទាតាមបែបពេទ្យសត្វ |
ជួយសង្គ្រោះអាយុជីវិតសត្វដែលរងគ្រោះធ្ងន់ធ្ងរពីការខ្សោះជាតិទឹក និងជំងឺរលាកដំបៅសំបក (SCUD)។ | ចំណាយធនធានច្រើន ត្រូវការទីតាំងព្យាបាលត្រឹមត្រូវ ហើយប្រសិទ្ធភាពអាស្រ័យលើស្ថានភាពជំងឺពេលមកដល់ (សត្វ៤ក្បាលបានងាប់ទោះបីមានការព្យាបាល)។ | សត្វអណ្តើកដែលនៅរស់រានមានជីវិត ទទួលបានការព្យាបាលដោយថ្នាំអង់ទីប៊ីយ៉ូទិក ថ្នាំបំបាត់ការឈឺចាប់ និងសេរ៉ូមជាប្រចាំ។ |
| Targeted Conservation Education ការអប់រំផ្នែកអភិរក្សចំគោលដៅសាសនា |
ដោះស្រាយបញ្ហាចេញពីឫសគល់ ដោយបណ្តុះការយល់ដឹងដល់អ្នកពាក់ព័ន្ធផ្ទាល់ ដើម្បីបញ្ឈប់ការទិញលែងសត្វក្រៅស្រុក។ | ទាមទារពេលវេលាយូរដើម្បីផ្លាស់ប្តូរទម្លាប់ និងជំនឿសាសនាដែលចាក់ឫសជ្រៅក្នុងសង្គម។ | មជ្ឈមណ្ឌល ACCB បានអនុវត្តកម្មវិធីអប់រំនៅតាមវត្តអារាមចំនួន ៦ ក្នុងខេត្តចំនួន ៤ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២១។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការស្តារនីតិសម្បទាសត្វព្រៃ និងការអនុវត្តកម្មវិធីអប់រំទាមទារការគាំទ្រធនធានហិរញ្ញវត្ថុ បច្ចេកទេស និងកិច្ចសហការយ៉ាងជិតស្និទ្ធ។
ការសិក្សានេះផ្អែកលើទិន្នន័យនៃការរឹបអូសអណ្តើកក្នុងចំនួនតិចតួច (១៦ក្បាល) ដែលធ្វើឡើងតែនៅតំបន់អង្គរវត្ត ខេត្តសៀមរាប និងផ្តោតលើប្រភេទអណ្តើកស៊ីខ្យង។ ទោះបីជាតំបន់អង្គរជារមណីយដ្ឋានសាសនាដ៏ធំ ប៉ុន្តែទិន្នន័យនេះមិនទាន់អាចតំណាងឱ្យទំហំនៃការលែងសត្វទូទាំងប្រទេសកម្ពុជាឡើយ។ នេះមានសារៈសំខាន់ណាស់ ព្រោះវាជាសញ្ញាដាស់តឿនថា ទីតាំងផ្សេងទៀតក៏អាចមានហានិភ័យនៃការរាតត្បាតប្រភេទសត្វក្រៅស្រុកនេះផងដែរ។
ការរកឃើញពីឯកសារនេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងក្នុងការជួយរៀបចំគោលនយោបាយគ្រប់គ្រងសត្វព្រៃ និងប្រពៃណីសាសនានៅកម្ពុជាឱ្យកាន់តែមាននិរន្តរភាព។
សរុបមក ការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងវិទ្យាសាស្ត្រអភិរក្ស និងការអប់រំតាមបែបសាសនា គឺជាគន្លឹះដ៏មានប្រសិទ្ធភាព និងអាចអនុវត្តបានពិតប្រាកដក្នុងការទប់ស្កាត់ហានិភ័យអេកូឡូស៊ីនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Prayer-animal release | ការអនុវត្តតាមជំនឿសាសនា (ជាពិសេសព្រះពុទ្ធសាសនា) ដែលគេទិញសត្វពីទីផ្សារមកលែងចូលទៅក្នុងធម្មជាតិវិញ ដោយជឿថានឹងទទួលបានបុណ្យកុសល ឬកម្មផលល្អ។ ប៉ុន្តែវាអាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ប្រសិនបើលែងសត្វខុសប្រភេទ ឬសត្វដែលមានជំងឺ។ | ដូចជាការដោះលែងអ្នកទោសដើម្បីសុំសេចក្តីសុខ ប៉ុន្តែបែរជាយកអ្នកចំណូលថ្មីដែលនាំជំងឺប្លែកៗមកចម្លងអ្នកភូមិយើងទៅវិញ ប្រសិនបើមិនបានត្រួតពិនិត្យឱ្យបានត្រឹមត្រូវ។ |
| Non-native species | ប្រភេទសត្វ ឬរុក្ខជាតិដែលមិនមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់អេកូឡូស៊ីណាមួយ ហើយត្រូវបាននាំចូលមកដោយផ្ទាល់ ឬដោយប្រយោលពីសំណាក់មនុស្ស ដែលជារឿយៗវាអាចបង្កផលប៉ះពាល់ដល់ជីវចម្រុះក្នុងស្រុក។ | ដូចជាការនាំយកត្រីពូជកាចៗពីប្រទេសក្រៅមកលែងក្នុងស្រះរបស់យើង ហើយវាស៊ីចំណី និងកូនត្រីក្នុងស្រះអស់រលីង។ |
| Septicaemic cutaneous ulcerative disease (SCUD) | ជំងឺបាក់តេរីធ្ងន់ធ្ងរមួយប្រភេទដែលច្រើនកើតលើសត្វអណ្តើក បណ្តាលឱ្យមានដំបៅរលួយនៅលើសំបក (ស្នូក) និងអាចជ្រាបចូលទៅក្នុងឈាម ដែលនាំឱ្យសត្វស្លាប់បាន ប្រសិនបើមិនបានព្យាបាលដោយថ្នាំអង់ទីប៊ីយ៉ូទិកទាន់ពេលវេលា។ | ប្រៀបដូចជាជំងឺរលួយសាច់ដែលស៊ីទម្លុះអាវក្រោះការពាររបស់អណ្តើក រហូតដល់រាលដាលពុលពេញប្រព័ន្ធឈាមខាងក្នុង។ |
| Introgression | ដំណើរការដែលហ្សែននៃប្រភេទសត្វមួយ (ឧទាហរណ៍ សត្វក្រៅស្រុក) ជ្រៀតចូលទៅក្នុងក្រុមសត្វមួយទៀត (ឧទាហរណ៍ សត្វក្នុងស្រុក) តាមរយៈការបង្កាត់ពូជឆ្លងគ្នា ដែលយូរៗទៅធ្វើឱ្យបាត់បង់ភាពបរិសុទ្ធនៃពូជសត្វដើម។ | ដូចជាការយកថ្នាំពណ៌ក្រហមបន្តិចទៅលាយក្នុងធុងថ្នាំពណ៌ស យូរៗទៅថ្នាំពណ៌សនោះនឹងប្រែជាស៊ីជម្ពូ លែងជាពណ៌សបរិសុទ្ធទៀតហើយ។ |
| Propagule | ចំនួនសត្វ ឬរុក្ខជាតិក្នុងកម្រិតអប្បបរមាណាមួយ ដែលអាចរស់រានមានជីវិត និងបន្តពូជបង្កើតជាសហគមន៍ថ្មីមួយនៅពេលដែលត្រូវបានលែង ឬណែនាំចូលទៅក្នុងទីជម្រកថ្មីមួយ។ | ដូចជាការសាបព្រោះគ្រាប់ពូជ បើមានតែ១គ្រាប់វាអាចនឹងងាប់ តែបើមានច្រើនគ្រាប់ដែលរឹងមាំ (Propagule ធំ) វានឹងអាចដុះរាលដាលក្លាយជាចម្ការធំមួយបានយ៉ាងងាយ។ |
| Keratitis | ការរលាកនៃកញ្ចក់ភ្នែក (cornea) ដែលធ្វើឱ្យភ្នែកប្រែជាមានពណ៌សល្អក់ ភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការឆ្លងមេរោគ ឬកង្វះអនាម័យក្នុងបរិស្ថានរស់នៅ ដែលធ្វើឱ្យសត្វ (ដូចជាអណ្តើក) មើលលែងសូវច្បាស់ ឬខ្វាក់។ | ដូចជាកញ្ចក់វ៉ែនតារបស់យើងប្រឡាក់ដី និងឡើងស្រអាប់ពណ៌សកករ ដែលធ្វើឱ្យយើងមើលខាងក្រៅលែងច្បាស់ទាល់តែសោះ។ |
| Allopatric populations | ក្រុមសត្វនៃប្រភេទតែមួយដែលរស់នៅដាច់ពីគ្នាដោយសាររបាំងភូមិសាស្ត្រ (ដូចជាទន្លេ ភ្នំ ឬសមុទ្រខណ្ឌចែក) ដែលធ្វើឱ្យពួកវាមិនអាចជួប និងបង្កាត់ពូជជាមួយគ្នាបាន ហើយវិវឌ្ឍដោយឡែកពីគ្នា។ | ដូចជាបងប្អូនបង្កើតពីរនាក់ ដែលម្នាក់រស់នៅកម្ពុជា ម្នាក់ទៀតរស់នៅអាមេរិកដាច់ស្រឡះពីគ្នា ហើយរាប់រយឆ្នាំក្រោយកូនចៅពួកគេមានទម្លាប់ និងលក្ខណៈខុសប្លែកពីគ្នាសឹងតែទាំងស្រុង។ |
| Ex-situ environment | ការថែរក្សា ការបង្កាត់ពូជ និងការព្យាបាលសត្វព្រៃនៅក្នុងទីកន្លែងដែលបង្កើតឡើងដោយមនុស្ស ដូចជាសួនសត្វ ឬមជ្ឈមណ្ឌលស្តារនីតិសម្បទា ជាជាងនៅក្នុងជម្រកធម្មជាតិដើមរបស់ពួកវា (in-situ)។ | ដូចជាការយកអ្នកជំងឺពីក្នុងព្រៃជ្រៅ មកសម្រាកព្យាបាលនៅក្នុងមន្ទីរពេទ្យទំនើបដើម្បីសង្គ្រោះបន្ទាន់ និងមើលថែដិតដល់។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
