បញ្ហា/ប្រធានបទ (The Problem/Topic)៖ ឯកសារនេះពិភាក្សាអំពីបញ្ហាប្រឈមដ៏ធំធេងក្នុងការបកស្រាយភាសា និងអក្សរបុរាណដែលបានបាត់បង់ទៅហើយ (Dead scripts)។ បញ្ហាចម្បងគឺកង្វះខាតឯកសារសម្រាប់សិក្សា និងគ្មានតំណភ្ជាប់ទៅកាន់ភាសាដែលគេស្គាល់នាពេលបច្ចុប្បន្ន។
វិធីសាស្ត្រ (Approach)៖ អត្ថបទនេះធ្វើចំណាត់ថ្នាក់អក្សរដែលមិនទាន់បកស្រាយបានជាបីប្រភេទ និងធ្វើការវិភាគប្រៀបធៀបលើប្រព័ន្ធសំណេររបស់អរិយធម៌បុរាណផ្សេងៗគ្នា។
សេចក្តីសន្និដ្ឋានសំខាន់ៗ (Key Conclusions)៖
អត្ថបទស្រាវជ្រាវនេះបង្ហាញពីបញ្ហាប្រឈមជាសកលក្នុងការបកស្រាយប្រព័ន្ធសំណេរអក្សរបុរាណធំៗចំនួន ៨ ដែលមិនទាន់អាចដោះស្រាយបាន។ ការសិក្សានេះបញ្ជាក់ថា ភាពជោគជ័យនៃការបកស្រាយទាមទារឱ្យមានសំណុំឯកសារច្រើនគ្រាន់បើ និងតំណភ្ជាប់ភាសាទ្វេ (Bilingual link) ទៅកាន់ភាសាដែលគេស្គាល់។
| ការរកឃើញ (Finding) | ព័ត៌មានលម្អិត (Detail) | ភស្តុតាង (Evidence) |
|---|---|---|
| លក្ខខណ្ឌអប្បបរមាសម្រាប់ការបកស្រាយ (Minimum requirements for decipherment) | ដើម្បីបកស្រាយអក្សរដែលមិនស្គាល់មួយ ទាមទារលក្ខខណ្ឌចម្បងពីរយ៉ាងគឺ៖ ត្រូវមានសម្ភារៈឬឯកសារគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ធ្វើការសិក្សាប្រៀបធៀប និងត្រូវមានតំណភ្ជាប់ទៅកាន់ភាសាដែលគេស្គាល់ ឧទាហរណ៍ដូចជាផ្ទាំងថ្ម Rosetta (Rosetta Stone) ដែលមានសរសេរជាភាសាអេស៊ីបបុរាណ និងក្រិកបុរាណ។ | អ្នកនិពន្ធបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់នៅក្នុងអត្ថបទថា៖ 'First, there has to be enough material to work with. Secondly, there must be some link to a known language.' |
| ចំណាត់ថ្នាក់នៃអក្សរដែលមិនទាន់បកស្រាយបាន (Categories of undeciphered scripts) | អ្នកស្រាវជ្រាវបានបែងចែកអក្សរដែលមិនទាន់អាចបកស្រាយបានជា ៣ ប្រភេទធំៗ រួមមាន៖ ១. អក្សរស្គាល់ តែភាសាមិនស្គាល់ (ឧទាហរណ៍ Etruscan និង Meroitic), ២. អក្សរមិនស្គាល់ តែភាសាអាចស្គាល់ (ឧទាហរណ៍ Rongo-rongo), និង ៣. អក្សរមិនស្គាល់ ភាសាក៏មិនស្គាល់ (ឧទាហរណ៍ Indus និង Proto-Elamite)។ | អត្ថបទបានចាត់ថ្នាក់ប្រព័ន្ធសំណេរទាំង ៨ ទៅតាមប្រភេទទាំង ៣ នេះ ដោយបញ្ជាក់ថាប្រភេទទីមួយ និងទីពីរងាយស្រួលនឹងបកស្រាយជាងប្រភេទទីបីដែលជា 'unknown unknowns'។ |
| អាយុកាល និងប្រភពនៃអក្សរ Proto-Elamite (The antiquity of Proto-Elamite) | អក្សរ Proto-Elamite ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រព័ន្ធសំណេរមិនទាន់បកស្រាយបានដែលចំណាស់ជាងគេបំផុតលើពិភពលោក ដោយវាត្រូវបានប្រើប្រាស់ប្រហែល ១៥០ ឆ្នាំ តាំងពី ៣០៥០ ឆ្នាំមុនគ្រិស្តសករាជ នៅក្នុងតំបន់ Elam (បច្ចុប្បន្នជាភាគខាងលិចប្រទេសអ៊ីរ៉ង់)។ | អត្ថបទបញ្ជាក់ថា 'Proto-Elamite is the world's oldest undeciphered script... from around 3050 BC in Elam... It is almost as old as the oldest writing of all, the earliest cuneiform from Mesopotamia.' |
| បញ្ហានៃការបកស្រាយអក្សរ Etruscan (The Etruscan decipherment challenge) | ទោះបីជាអក្សរ Etruscan ត្រូវបានសរសេរដោយប្រើទម្រង់អក្ខរក្រមក្រិកបុរាណ (Greek alphabet) ដែលធ្វើឱ្យគេអាច 'អាន' វាក៏ដោយ ក៏អ្នកស្រាវជ្រាវមិនអាចយល់ពីអត្ថន័យរបស់វាបានឡើយ ព្រោះភាសា Etruscan គឺជាភាសាឯកោ (Isolate language) ដែលមិនមានទំនាក់ទំនងនឹងភាសាអឺរ៉ុបផ្សេងទៀត។ | អត្ថបទរៀបរាប់ថា៖ 'The Etruscan script was written in a form of the ancient Greek alphabet, but their language was unlike any other... Etruscan is definitely not an Indo-European language and is now regarded as an isolate.' |
ដោយផ្អែកលើអត្ថបទស្តីពីការបកស្រាយអក្សរបុរាណនេះ ការណែនាំខាងក្រោមត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីជំរុញការសិក្សាស្រាវជ្រាវ អភិរក្ស និងលើកកម្ពស់វិស័យសិលាចារឹកវិទ្យានៅកម្ពុជា។
| គោលដៅ (Target) | សកម្មភាព (Action) | អាទិភាព (Priority) |
|---|---|---|
| រាជរដ្ឋាភិបាល និងក្រសួងវប្បធម៌ (Government and Ministry of Culture) | គួរវិនិយោគបន្ថែមលើបេសកកម្មរុករកនិងកំណាយបុរាណវិទ្យា ដើម្បីស្វែងរកសិលាចារឹក ឬឯកសារថ្មីៗបន្ថែម ដែលអាចជាគន្លឹះភាសាទ្វេ (Bilingual texts) សម្រាប់ការបកស្រាយអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រដែលនៅសេសសល់។ | ខ្ពស់ (High) |
| សាកលវិទ្យាល័យ និងវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវ (Universities and Research Institutes) | ត្រូវពង្រឹងកម្មវិធីសិក្សាផ្នែកសិលាចារឹកវិទ្យា (Epigraphy) និងភាសាវិទ្យាប្រវត្តិសាស្ត្រ ដោយប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវិភាគសកល (ដូចជាករណី Linear B ឬការបកស្រាយអក្សរ Mayan) មកបង្ហាត់បង្រៀនដល់និស្សិតខ្មែរ។ | ខ្ពស់ (High) |
| អង្គការអន្តរជាតិ និងដៃគូអភិវឌ្ឍន៍ (International Organizations and Development Partners) | គួរគាំទ្រផ្នែកបច្ចេកទេសនិងថវិកា ក្នុងការធ្វើឌីជីតូបនីយកម្ម (Digitalization) លើគ្រប់សិលាចារឹកបុរាណ ដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវទូទាំងពិភពលោកអាចចូលរួមវិភាគប្រព័ន្ធសំណេរដែលពិបាកយល់។ | មធ្យម (Medium) |
របាយការណ៍នេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារកម្ពុជាជាប្រទេសមរតកវប្បធម៌ដែលសម្បូរទៅដោយសិលាចារឹកបុរាណ (សិលាចារឹកសំស្រ្កឹត និងខ្មែរបុរាណ)។ ការស្វែងយល់ពីទ្រឹស្តី និងបញ្ហាប្រឈមក្នុងការបកស្រាយអក្សរបុរាណពិភពលោក អាចផ្តល់ជាវិធីសាស្ត្រថ្មីៗដល់អ្នកស្រាវជ្រាវខ្មែរ ក្នុងការបន្តបកប្រែសិលាចារឹកដែលខូចខាត ឬប្រើប្រាស់វាក្យសព្ទបុរាណដែលគេមិនស្គាល់។
ការរៀនសូត្រពីកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងបកស្រាយអក្សរបុរាណក្នុងកម្រិតអន្តរជាតិ នឹងជួយពង្រឹងសមត្ថភាពអ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជា ក្នុងការអភិរក្ស ការពារ និងទាញយកចំណេះដឹងពីមរតកសិលាចារឹកជាតិប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព និងភាពច្បាស់លាស់។
ដើម្បីអនុវត្តតាមអនុសាសន៍នៃរបាយការណ៍នេះ គួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Decipherment | ដំណើរការបកប្រែ ឬស្វែងយល់ពីអត្ថន័យនៃប្រព័ន្ធសំណេរ ឬភាសាបុរាណដែលគេលែងប្រើប្រាស់ និងមិនអាចយល់បាននាពេលបច្ចុប្បន្ន។ ក្នុងបរិបទបុរាណវិទ្យា និងភាសាវិទ្យា វាទាមទារការវិភាគស៊ីជម្រៅលើទិន្នន័យដើម្បីស្វែងរកទម្រង់វេយ្យាករណ៍ និងអត្ថន័យនៃពាក្យ។ | ដូចជាការដោះស្រាយលេខកូដសម្ងាត់ (Passwords) ដើម្បីអាចអានសារដែលគេលាក់ទុក។ |
| Bilingual inscription | សិលាចារឹក ឬឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដែលសរសេរជាពីរភាសាផ្សេងគ្នា ដែលក្នុងនោះភាសាមួយភាគច្រើនត្រូវបានគេស្គាល់ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវប្រើវាជាគន្លឹះដើម្បីបកស្រាយភាសាទីពីរដែលមិនស្គាល់ (ឧទាហរណ៍ ផ្ទាំងថ្ម Rosetta)។ | ដូចជាការមានសៀវភៅវចនានុក្រមទ្វេភាសា (ឧទាហរណ៍ ខ្មែរ-អង់គ្លេស) ដែលជួយយើងរៀនពាក្យថ្មីតាមរយៈភាសាដែលយើងចេះស្រាប់។ |
| Isolate | ភាសាឯកោ គឺជាភាសាដែលមិនមានទំនាក់ទំនងប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬអម្បូររួមជាមួយភាសាណាមួយផ្សេងទៀតនៅលើពិភពលោក (ឧទាហរណ៍ ភាសា Etruscan ក្នុងអត្ថបទ ឬភាសា Basque) ដែលធ្វើឱ្យការបកស្រាយមានការលំបាកខ្លាំងដោយសារគ្មានភាសាសម្រាប់ប្រៀបធៀប។ | ដូចជាកូនកំព្រាដែលគ្មានបងប្អូន ឬសាច់ញាតិណាមួយសោះ ដែលគេអាចស្រាវជ្រាវរកប្រវត្តិពូជពង្សបាន។ |
| Boustrophedon | ប្រព័ន្ធនៃការសរសេរ ឬអានដែលឆ្លាស់ទិសដៅគ្នាពីមួយបន្ទាត់ទៅមួយបន្ទាត់ ពោលគឺបន្ទាត់ទីមួយអានពីឆ្វេងទៅស្តាំ ឯបន្ទាត់បន្ទាប់អានពីស្តាំមកឆ្វេងវិញ។ វាជាបច្ចេកទេសសរសេរដែលមានក្នុងភាសាបុរាណមួយចំនួនដូចជាអក្សរ Rongo-rongo ជាដើម។ | ដូចជារបៀបដែលកសិករភ្ជួរស្រែ គឺភ្ជួរទៅមុខឱ្យអស់ដី រួចបត់ក្បាលគោភ្ជួរត្រឡប់មកក្រោយវិញតាមបន្ទាត់ទន្ទឹមគ្នា។ |
| Cuneiform | ប្រព័ន្ធសំណេររាងដូចក្រចក ឬរាងត្រីកោណ ដែលសរសេរដោយការសង្កត់ឧបករណ៍ស្រួចៗទៅលើបន្ទះដីឥដ្ឋសើម។ វាជាទម្រង់អក្សរចំណាស់ជាងគេបំផុតមួយ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅតំបន់មេសូប៉ូតាមី (Mesopotamia) កាលពីជាង ៥០០០ ឆ្នាំមុន។ | ដូចជាការយកចុងឈើចង្កឹះស្រួចៗ ទៅចាក់សង្កត់លើដីឥដ្ឋទន់ៗ ដើម្បីបង្កើតជារូបរាងអក្សរ។ |
| Hieroglyphs | ប្រព័ន្ធសំណេរដែលប្រើរូបភាព ឬនិមិត្តសញ្ញាដើម្បីតំណាងឱ្យពាក្យ ព្យាង្គ ឬសម្លេង ដែលភាគច្រើនគេស្គាល់យ៉ាងច្បាស់តាមរយៈអក្សរចារឹករបស់អេស៊ីបបុរាណ និងអរិយធម៌ម៉ាយ៉ា (Maya)។ | ដូចជាការប្រើរូបតំណាងមុខមនុស្ស សត្វ ឬវត្ថុផ្សេងៗ (Emojis) ដើម្បីសរសេរជាសារប្រាប់រឿងរ៉ាវទៅកាន់អ្នកដទៃជំនួសឱ្យការប្រើតួអក្សរធម្មតា។ |
| Phonetic values | តម្លៃសម្លេង ឬការបញ្ចេញសម្លេងដែលតំណាងដោយនិមិត្តសញ្ញា ឬតួអក្សរណាមួយនៅក្នុងប្រព័ន្ធសំណេរ។ ការរកឃើញតម្លៃសម្លេងទាំងនេះ គឺជាជំហានដំបូងដ៏សំខាន់បំផុត និងជាមូលដ្ឋានគ្រឹះក្នុងការបកស្រាយអក្សរបុរាណ។ | ដូចជាការកំណត់ក្បួនដឹងថាអក្សរ "ក" ត្រូវបញ្ចេញសម្លេងយ៉ាងដូចម្តេចនៅពេលយើងអាន។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
