ប្រធានបទ (Topic)៖ បណ្ណាល័យ និងបណ្ណសារជុំវិញពិភពលោកកំពុងប្រឈមមុខនឹងហានិភ័យខ្ពស់នៃការបាត់បង់ឯកសារបេតិកភណ្ឌ ដោយសារកត្តាបរិស្ថាន ការគ្រប់គ្រងមិនបានល្អ គ្រោះមហន្តរាយធម្មជាតិ និងភាពឆាប់ហួសសម័យនៃបច្ចេកវិទ្យាថ្មីៗ។
រចនាសម្ព័ន្ធ (Structure)៖ សៀវភៅណែនាំនេះផ្តល់នូវគោលការណ៍ និងការអនុវត្តល្អបំផុតសម្រាប់ការអភិរក្សឯកសារ ដោយបែងចែកជាផ្នែកផ្សេងៗផ្អែកលើប្រភេទនៃសម្ភារៈ និងហានិភ័យពាក់ព័ន្ធ។
ចំណុចសំខាន់ៗ (Key Takeaways)៖
បន្ទាប់ពីអានឯកសារនេះ អ្នកគួរអាច៖
សៀវភៅណែនាំនេះផ្តល់នូវចំណេះដឹងទូលំទូលាយអំពីការការពារបេតិកភណ្ឌឯកសារ ដោយផ្តោតលើការអភិរក្សបង្ការ (Preventive conservation) ជាជាងការជួសជុលផ្ទាល់។ វាគ្របដណ្តប់លើការគ្រប់គ្រងបរិស្ថាន ការទប់ស្កាត់ហានិភ័យគ្រោះមហន្តរាយ និងវិធីសាស្ត្រថែរក្សាឯកសារជាច្រើនប្រភេទ ចាប់ពីក្រដាស រូបថត រហូតដល់ប្រព័ន្ធផ្ទុកទិន្នន័យអេឡិចត្រូនិក។
| គោលគំនិត (Concept) | ការពន្យល់ (Explanation) | ឧទាហរណ៍ (Example) |
|---|---|---|
| Preventive Conservation ការអភិរក្សបង្ការ |
ជាគោលការណ៍កាត់បន្ថយហានិភ័យនៃការខូចខាតដល់ឯកសារដោយការគ្រប់គ្រងបរិស្ថានជុំវិញនិងលក្ខខណ្ឌរក្សាទុក ជាជាងរង់ចាំឱ្យខូចទើបជួសជុល។ វាពាក់ព័ន្ធនឹងការគ្រប់គ្រងសីតុណ្ហភាព សំណើម ពន្លឺ ការបំពុលបរិយាកាស និងការការពារពីសត្វល្អិត។ | ការតម្លើងប្រព័ន្ធម៉ាស៊ីនត្រជាក់និងម៉ាស៊ីនបន្សុទ្ធសំណើម ដើម្បីរក្សាសីតុណ្ហភាពបន្ទប់ផ្ទុកឯកសារនៅចន្លោះ ១៨°C និងសំណើម ៥៥% ជាប្រចាំ។ |
| Relative Humidity (RH) and Temperature Control ការត្រួតពិនិត្យសំណើមដែលទាក់ទងនិងសីតុណ្ហភាព |
ការប្រែប្រួលសីតុណ្ហភាពនិងសំណើមបណ្តាលឱ្យមានការពង្រីកនិងរួមតូចនៃសម្ភារៈដែលធ្វើឱ្យវាឆាប់ខូច។ សំណើមខ្ពស់ពេក (លើសពី ៦៥%) ជំរុញឱ្យមានការលូតលាស់នៃមេរោគផ្សិត ខណៈសំណើមទាបពេកធ្វើឱ្យវត្ថុផុយស្រួយ។ | ការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍វាស់សីតុណ្ហភាពនិងសំណើម (Thermohygrograph) ដើម្បីតាមដានកម្រិតអាកាសធាតុក្នុងបន្ទប់បណ្ណសារ កុំឱ្យមានការប្រែប្រួលខ្លាំង។ |
| Disaster Preparedness Plan ផែនការត្រៀមរៀបចំសម្រាប់គ្រោះមហន្តរាយ |
ដំណើរការជាប្រព័ន្ធចំនួនបួនដំណាក់កាលរួមមាន ការបង្ការ (Prevention) ការត្រៀមលក្ខណៈ (Preparedness) ការឆ្លើយតប (Response) និងការស្តារឡើងវិញ (Recovery) ដើម្បីការពារការបាត់បង់ឯកសារពេលមានអគ្គិភ័យ ទឹកជំនន់ ឬគ្រោះធម្មជាតិផ្សេងៗ។ | ការចងក្រងបញ្ជីទំនាក់ទំនងបន្ទាន់និងការកំណត់អត្តសញ្ញាណឯកសារសំខាន់ៗបំផុតដែលត្រូវជួយសង្គ្រោះមុនគេ (Priority salvage) នៅពេលមានអគ្គិភ័យកើតឡើង។ |
| Vinegar Syndrome រោគសញ្ញាទឹកខ្មេះ (ការខូចខាតហ្វីលអាសេតាត) |
ដំណើរការគីមីដែលបំផ្លាញដោយខ្លួនឯងនៃខ្សែហ្វីលអាសេតាត (Acetate film) ដោយបញ្ចេញចំហាយអាស៊ីតអាសេទិក (មានក្លិនដូចទឹកខ្មេះ) ធ្វើឱ្យខ្សែហ្វីលរួមតូចនិងផុយ។ វាច្រើនកើតឡើងលឿនក្នុងលក្ខខណ្ឌសីតុណ្ហភាពនិងសំណើមខ្ពស់។ | ការញែកខ្សែហ្វីលភាពយន្តដែលមានក្លិនទឹកខ្មេះចេញពីខ្សែហ្វីលផ្សេងទៀត និងការយកទៅរក្សាទុកក្នុងកន្លែងមានសីតុណ្ហភាពត្រជាក់និងស្ងួត ដើម្បីពន្យឺតដំណើរការខូចខាត។ |
| Hardware and Software Obsolescence ភាពហួសសម័យនៃផ្នែករឹងនិងផ្នែកទន់ |
ចំពោះឯកសារឌីជីថលនិងប្រព័ន្ធម៉ាញ៉េទិច ការគំរាមកំហែងធំបំផុតគឺការខ្វះខាតឧបករណ៍សម្រាប់អាន ឬកម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់បើកទិន្នន័យចាស់ៗ មិនមែនត្រឹមតែជាការខូចខាតនៃឧបករណ៍ផ្ទុក (Carrier) នោះទេ។ | ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រធ្វើចំណាកស្រុកទិន្នន័យ (Data Migration) ជាប្រចាំពីថាសទន់ (Floppy discs) ចាស់ៗ ទៅកាន់ប្រព័ន្ធផ្ទុកទិន្នន័យជំនាន់ថ្មី មុនពេលម៉ាស៊ីនអានថាសទន់លែងមាននៅលើទីផ្សារ។ |
ប្រធានបទនេះមានសារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងការថែរក្សាបណ្ណសារប្រវត្តិសាស្ត្រ សាសនា និងវប្បធម៌ ដែលងាយរងគ្រោះបំផុតដោយសារអាកាសធាតុក្តៅនិងសើមរ៉ាំរ៉ៃ (Tropical climate) និងកង្វះខាតហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធបច្ចេកទេស។
ចំណេះដឹងនេះផ្តល់ឱ្យនិស្សិតនិងអ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជានូវជំនាញបច្ចេកទេសចាំបាច់ក្នុងវិស័យការគ្រប់គ្រងព័ត៌មានវិទ្យា (Information Management) សារមន្ទីរវិទ្យា (Museology) និងបណ្ណសារវិទ្យា ដើម្បីធានានិរន្តរភាពនៃបេតិកភណ្ឌជាតិ។
លំហាត់ និងសកម្មភាពសិក្សាដើម្បីពង្រឹងការយល់ដឹង៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស (English) | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Preventive Conservation | ជាការអនុវត្តវិធានការផ្សេងៗដើម្បីកាត់បន្ថយហានិភ័យនៃការខូចខាតឯកសារ ដោយផ្តោតលើការគ្រប់គ្រងបរិស្ថាន (ដូចជាសីតុណ្ហភាព សំណើម ពន្លឺ) ការការពារពីសត្វល្អិត និងការរៀបចំទុកដាក់ឱ្យបានត្រឹមត្រូវ ជាជាងការរង់ចាំជួសជុលវត្ថុដែលខូចរួច។ | ដូចជាពាក្យចាស់ពោលថា "ការពារប្រសើរជាងព្យាបាល" — គឺការថែទាំវត្ថុទុកជាមុនកុំឱ្យខូចជាជាងការជួសជុលពេលវាខូចហើយ។ |
| Relative Humidity | ជារង្វាស់នៃបរិមាណចំហាយទឹកនៅក្នុងខ្យល់ បៀបធៀបទៅនឹងបរិមាណអតិបរមាដែលខ្យល់អាចផ្ទុកបាននៅសីតុណ្ហភាពណាមួយ។ នៅក្នុងការអភិរក្ស វាត្រូវតែរក្សាឱ្យមានស្ថិរភាព (ប្រហែល៥០%) ព្រោះសំណើមខ្ពស់ធ្វើឱ្យមានផ្សិត ហើយសំណើមទាបធ្វើឱ្យឯកសារផុយ។ | ដូចជាការត្រាំគ្រាប់សណ្តែក — បើទឹកច្រើនពេកវានឹងរលួយពន្លក (ដុះផ្សិត) តែបើស្ងួតពេកវានឹងក្រៀមស្វិត ដូច្នេះត្រូវការសំណើមល្មម។ |
| Vinegar Syndrome | ជារោគសញ្ញានៃការខូចខាតខ្សែហ្វីលប្រភេទ Acetate (ប្រើសម្រាប់ថតរូបនិងភាពយន្តចាស់ៗ) ដែលបញ្ចេញឧស្ម័នអាស៊ីតអាសេទិកមានក្លិនជូរដូចទឹកខ្មេះ។ វាជាដំណើរការបំផ្លាញខ្លួនឯងដែលធ្វើឱ្យហ្វីលរួមតូចនិងផុយបាក់។ | ដូចជាម្ហូបដែលទុកយូរហើយផ្អូមជូរ — ខ្សែហ្វីលចាស់ៗបញ្ចេញក្លិនជូរដូចទឹកខ្មេះពេលវាចាប់ផ្តើមខូចគុណភាពរលាយសាច់ប្លាស្ទិកខាងក្នុង។ |
| Hydrolysis | ជាប្រតិកម្មគីមីដែលកើតឡើងរវាងទឹកនិងសមាសធាតុសរីរាង្គ (ដូចជាក្រដាស ឬ ប្លាស្ទិក) ធ្វើឱ្យខ្សែសង្វាក់ម៉ូលេគុលរបស់វាដាច់ផ្តាច់។ វាជាមូលហេតុចម្បងនៃការខូចខាតឯកសារដែលរក្សាទុកក្នុងកន្លែងមានសំណើមខ្ពស់។ | ដូចជាការត្រាំក្រដាសក្នុងទឹកយូរៗទៅសាច់ក្រដាសនឹងរលួយដាច់ចេញពីគ្នា — នេះគឺដោយសារធាតុទឹកចូលទៅបំបែកម៉ូលេគុលវត្ថុ។ |
| Metadata | គឺជា "ទិន្នន័យដែលពិពណ៌នាអំពីទិន្នន័យ" ដែលផ្តល់ព័ត៌មានលម្អិតអំពីឯកសារឌីជីថលណាមួយ ដូចជាឈ្មោះអ្នកនិពន្ធ កាលបរិច្ឆេទបង្កើត ទម្រង់ឯកសារ និងលក្ខខណ្ឌប្រើប្រាស់ ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការស្វែងរកនិងគ្រប់គ្រងការអភិរក្សយូរអង្វែង។ | ដូចជាស្លាកសញ្ញាលើប្រអប់ទំនិញដែលប្រាប់ពីគ្រឿងផ្សំនិងថ្ងៃផុតកំណត់ — Metadata គឺជាស្លាកសញ្ញាសម្រាប់ប្រាប់ព័ត៌មានពីឯកសារកុំព្យូទ័រ។ |
| Emulation | ក្នុងបរិបទនៃការអភិរក្សទិន្នន័យឌីជីថល វាគឺជាការប្រើប្រាស់កម្មវិធីថ្មីដើម្បីយកតម្រាប់តាមប្រព័ន្ធកុំព្យូទ័រចាស់ៗ ក្នុងគោលបំណងបើកអានឯកសារអតីតកាល ដោយមិនចាំបាច់បំប្លែងទម្រង់ឯកសារដើមនោះឡើយ។ | ដូចជាការប្រើប្រាស់កម្មវិធីបកប្រែភាសាអន្តរការី ដើម្បីឱ្យជនជាតិពីរផ្សេងគ្នាអាចនិយាយគ្នាស្តាប់បាន — Emulation ជួយឱ្យកុំព្យូទ័រជំនាន់ថ្មីអាចយល់ភាសាកម្មវិធីជំនាន់ចាស់បាន។ |
| Magnetic Stray Fields | ដែនម៉ាញ៉េទិចរាយប៉ាយ ឬអណ្តែតអណ្តូង ដែលភាយចេញពីឧបករណ៍អគ្គិសនី (ដូចជាម៉ូប៊ីន មេក្រូ ឬឧបករណ៍បំពងសំឡេង) ដែលអាចលុបបំបាត់ ឬបំផ្លាញទិន្នន័យដែលបានថតទុកលើខ្សែអាត់ម៉ាញ៉េទិច (កាសែតសំឡេង និងវីដេអូ)។ | ដូចជាទឹកលុបពណ៌នៅលើក្រដាស — ដែនម៉ាញ៉េទិចទាំងនេះអាច "លុប" ទិន្នន័យលើខ្សែអាត់កាសែតឱ្យបាត់បង់ទាំងស្រុងដោយចៃដន្យបើដាក់ក្បែរគ្នា។ |
| Optical Carriers | ឧបករណ៍ផ្ទុកទិន្នន័យដែលប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាពន្លឺឡាស៊ែរដើម្បីសរសេរ និងអានព័ត៌មាន (ឧទាហរណ៍៖ CD, DVD, CD-ROM)។ ការអភិរក្សតម្រូវឱ្យការពារកុំឱ្យមានស្នាមឆ្កូត ការខូចទ្រង់ទ្រាយ និងការប្រែប្រួលសីតុណ្ហភាពខ្លាំង។ | ដូចជាការប្រើភ្លើងពិលឆ្លុះមើលអក្សរក្នុងងងឹត — ឧបករណ៍នេះប្រើពន្លឺឡាស៊ែរដើម្បីអានចំណុចតូចៗដែលផ្ទុកឯកសារនៅលើផ្ទាំងឌីស។ |
| Migration | ដំណើរការនៃការផ្ទេរទិន្នន័យឌីជីថលពីឧបករណ៍ផ្ទុក ឬទម្រង់ចាស់ដែលហួសសម័យ ទៅកាន់ឧបករណ៍ ឬទម្រង់ថ្មី ដើម្បីធានាថាព័ត៌មានទាំងនោះនៅតែអាចអានបានតាមរយៈបច្ចេកវិទ្យាបច្ចុប្បន្ន។ | ដូចជាការចម្លងអត្ថបទពីសៀវភៅចាស់ដែលជិតរហែក ទៅសរសេរចូលសៀវភៅថ្មីមួយទៀត ដើម្បីកុំឱ្យបាត់បង់ខ្លឹមសារ។ |
| Permanent paper | ក្រដាសអចិន្ត្រៃយ៍ ដែលផលិតឡើងដោយគ្មានសារធាតុអាស៊ីត (Acid-free) គ្មាន Lignin និងមានសារធាតុបន្ថែមសម្រាប់ទប់ទល់នឹងប្រតិកម្មគីមី អាចរក្សាទុកបានយូររាប់រយឆ្នាំដោយមិនងាយផុយស្រួយ ឬប្រែពណ៌។ វាគោរពតាមស្តង់ដារ ISO 9706។ | ដូចជាផ្ទះសាងសង់ពីបេតុងប្រដាប់ដោយដែកថែបដែលមិនងាយពុកផុយ — វាគឺជាក្រដាសពិសេសដែលធន់នឹងអាកាសធាតុនិងពេលវេលាខុសពីក្រដាសកាសែតធម្មតា។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
