បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហាប្រឈមក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទសត្វកកេរនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ឱ្យបានត្រឹមត្រូវ ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសថៃ ដែលភាពចម្រុះជីវសាស្រ្តមានកម្រិតខ្ពស់ ប៉ុន្តែពិបាកបែងចែកដោយប្រើតែលក្ខណៈរូបរាងខាងក្រៅ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះវាយតម្លៃលើគុណសម្បត្តិ និងគុណវិបត្តិនៃឧបករណ៍កំណត់អត្តសញ្ញាណផ្សេងៗដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងកម្មវិធី Ceropath (បរិស្ថានវិទ្យាសហគមន៍នៃសត្វកកេរ និងមេរោគរបស់វា) ដើម្បីស្វែងរកវិធីសាស្ត្រដ៏ល្អបំផុត។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Morphology and morphometry ការសិក្សាពីរូបរាងសរីរាង្គ និងរង្វាស់រង្វាល់ |
មានតម្លៃថោក ងាយស្រួលអនុវត្តនៅលើទីវាល និងជាវិធីសាស្ត្រមូលដ្ឋានដែលចំណាស់ជាងគេ។ | អាចផ្តល់លទ្ធផលខុសដោយសារកត្តាអាយុ ភេទ ឬបរិស្ថាន និងមិនអាចបែងចែកប្រភេទសត្វដែលស្រដៀងគ្នាខ្លាំង (Sibling species) បានទេ។ | ជារឿយៗត្រូវបានប្រើជាជំហានដំបូង ប៉ុន្តែការប្រើវិធីនេះតែឯងបានធ្វើឱ្យមានការភាន់ច្រឡំក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទសត្វកកេរថៃជាច្រើន។ |
| Cytotaxonomy (Karyotyping) កោសិការវត្តិករសាស្ត្រ ឬការសិក្សាពីក្រូម៉ូសូម |
អាចបញ្ជាក់ពីការផ្ដាច់ទំនាក់ទំនងការបន្តពូជ (Reproductive isolation) ដើម្បីបញ្ជាក់ថាវាជាប្រភេទសត្វផ្សេងគ្នា។ | ចំណាយពេលយូរ ត្រូវការកោសិការស់ និងពុំមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការបែងចែកកម្រិតប្រភេទ (Species level) សម្រាប់សត្វកកេរនៅអាស៊ីឡើយ។ | ផ្តល់លទ្ធផលត្រឹមតែកម្រិតសណ្តាន (Genus level) សម្រាប់សត្វកកេរថៃ ដែលធ្វើឱ្យវិធីនេះមិនសូវមានប្រយោជន៍។ |
| Molecular test (Species-specific primers) តេស្តម៉ូលេគុលដោយប្រើប្រ៊ីម័រជាក់លាក់ |
មានភាពរហ័ស ទុកចិត្តបាន និងមានតម្លៃថោកសម្រាប់ការវិភាគសំណាកច្រើននៅក្នុងការសិក្សាជីវវេជ្ជសាស្ត្រ។ | តម្រូវឱ្យមានការសិក្សាបង្កើតប្រ៊ីម័រ (Primers) ជាមុននៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ និងទាមទារឧបករណ៍ PCR ។ | ទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបែងចែកប្រភេទសត្វកកេរក្នុងសណ្តាន Bandicota បានយ៉ាងច្បាស់លាស់។ |
| DNA Barcoding ការកំណត់កូដសែន (DNA Barcoding) |
ជាវិធីសាស្ត្រស្តង់ដារដែលអាចប្រើជាមួយមូលដ្ឋានទិន្នន័យអន្តរជាតិ (BOLD) សម្រាប់ការវាយតម្លៃយ៉ាងលឿន។ | ការទាញយកលំដាប់សែនមានតម្លៃថ្លៃ ហើយហ្សែនតែមួយ (CO1) ជួនកាលមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបែងចែកប្រភេទសត្វឡើយ។ | មានសក្តានុពលខ្ពស់ក្នុងការវាយតម្លៃជីវចម្រុះទ្រង់ទ្រាយធំ ប្រសិនបើមានទិន្នន័យយោងគ្រប់គ្រាន់។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការចំណាយមានការប្រែប្រួលខ្លាំង ដោយអាស្រ័យលើវិធីសាស្ត្រ ចាប់ពីការប្រើប្រាស់សម្ភារៈថោកៗនៅលើទីវាល រហូតដល់ការតម្រូវឱ្យមានមន្ទីរពិសោធន៍ម៉ូលេគុលទំនើប។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងប្រទេសថៃ និងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដោយផ្តោតលើសត្វកកេរអម្បូរ Muridae ។ ដោយសារកម្ពុជាមានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី និងប្រភេទសត្វស្រដៀងគ្នានឹងប្រទេសថៃ (ដូចជាសណ្តាន Rattus និង Bandicota) ទិន្នន័យ និងវិធីសាស្ត្រនេះមានតម្លៃខ្លាំងណាស់ក្នុងការយកមកអនុវត្តដោយផ្ទាល់នៅកម្ពុជា។
វិធីសាស្ត្រចម្រុះ (Multi-approach) នេះមានសារៈសំខាន់ និងអាចអនុវត្តបានយ៉ាងល្អសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងការគ្រប់គ្រងធនធានធម្មជាតិ កសិកម្ម និងសុខភាពសាធារណៈ។
ដើម្បីទទួលបានទិន្នន័យជីវចម្រុះ និងរោគរាតត្បាតច្បាស់លាស់ អ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជាគួរតែបញ្ឈប់ការជឿជាក់ទាំងស្រុងលើតែរូបរាងខាងក្រៅ ហើយងាកមករួមបញ្ចូលការវិភាគ DNA ជាមួយលក្ខណៈរូបរាង (Integrative taxonomy)។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Morphometry (រង្វាស់រង្វាល់រូបរាងសរីរាង្គ) | ការវាស់វែងបរិមាណ និងវិភាគទៅលើទំហំ និងរូបរាងរបស់សរីរាង្គសត្វ (ដូចជាប្រវែងក្បាល ដងខ្លួន កន្ទុយ ឬលលាដ៍ក្បាល) ដើម្បីយកទិន្នន័យលេខមកធ្វើការប្រៀបធៀបតាមបែបស្ថិតិ និងកំណត់ប្រភេទសត្វ។ | ដូចជាការយកម៉ែត្រទៅវាស់កម្ពស់ ទំហំចង្កេះ និងប្រវែងដៃជើងរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ដើម្បីបែងចែកថាអ្នកណាជាអ្នកណា។ |
| Cytotaxonomy (កោសិការវត្តិករសាស្ត្រ / ការចាត់ថ្នាក់តាមក្រូម៉ូសូម) | ការសិក្សាពីការចាត់ថ្នាក់ប្រភេទសត្វ ឬរុក្ខជាតិដោយផ្អែកលើលក្ខណៈក្រូម៉ូសូមរបស់ពួកវា (ចំនួន ទំហំ និងរូបរាង) ដើម្បីបញ្ជាក់ថាពួកវាមានទំនាក់ទំនងពូជអម្បូរ ឬអាចបង្កាត់ពូជគ្នាបានឬអត់ (Reproductive isolation)។ | ដូចជាការរាប់ចំនួន និងពិនិត្យមើលរូបរាងសៀវភៅបញ្ជីសាច់ញាតិដែលមាននៅក្នុងកោសិការបស់សត្វ ដើម្បីដឹងថាពួកវាមានខ្សែស្រឡាយតែមួយឬទេ។ |
| Molecular phylogeny (ពន្ធុវិទ្យាម៉ូលេគុល) | ការវិភាគលំដាប់ DNA ឬប្រូតេអ៊ីន ដើម្បីស្វែងយល់ពីប្រវត្តិវិវត្តន៍ និងទំនាក់ទំនងខ្សែស្រឡាយរវាងប្រភេទសត្វផ្សេងៗគ្នា ដែលជួយក្នុងការគូសប្លង់ដើមឈើពន្ធុវិទ្យា (Phylogenetic tree) ដើម្បីបែងចែកអម្បូរ។ | ដូចជាការធ្វើតេស្ត DNA ស្វែងរកសាច់ញាតិពិតប្រាកដ ដើម្បីគូសចេញជាមែកធាងគ្រួសារតាំងពីដូនតាមក។ |
| DNA barcoding (ការកំណត់កូដសែន) | បច្ចេកទេសកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទសត្វយ៉ាងលឿន ដោយប្រើប្រាស់ផ្នែកតូចមួយនៃហ្សែនស្តង់ដារ (ជាទូទៅហ្សែន CO1 ក្នុងមីតូកុងឌ្រី) រួចយកទៅផ្ទទៀងផ្ទាត់ជាមួយមូលដ្ឋានទិន្នន័យអន្តរជាតិ ដូចជាប្រព័ន្ធ BOLD។ | ដូចជាការស្កែនកូដ (Barcode) នៅលើផលិតផលក្នុងផ្សារទំនើប ដើម្បីដឹងថាវាជាទំនិញអ្វី និងមានតម្លៃប៉ុន្មានដោយស្វ័យប្រវត្តិ។ |
| Sibling species (ប្រភេទសត្វស្រដៀងគ្នាខ្លាំង) | ប្រភេទសត្វចំនួនពីរ ឬច្រើនដែលមានរូបរាងខាងក្រៅដូចគ្នាបេះបិទ ដែលធ្វើឱ្យពិបាកបែងចែកដោយភ្នែកទទេ ប៉ុន្តែពួកវាមានលក្ខណៈហ្សែនខុសគ្នា និងមិនអាចបង្កាត់ពូជជាមួយគ្នាបានឡើយ។ | ដូចជាកូនភ្លោះពីរនាក់ដែលមានមុខមាត់ដូចគ្នា១០០% ប៉ុន្តែមានចំណង់ចំណូលចិត្ត អត្តចរិត និងក្រុមឈាមខុសគ្នាទាំងស្រុង។ |
| Species-specific primers (ប្រ៊ីម័រជាក់លាក់សម្រាប់ប្រភេទសត្វ) | កំណាត់ DNA ខ្លីៗដែលត្រូវបានរចនាឡើងនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ ដើម្បីចាប់យកនិងបង្កើនចំនួន (Amplification) តែផ្នែក DNA របស់ប្រភេទសត្វគោលដៅណាមួយប៉ុណ្ណោះ នៅក្នុងប្រតិកម្ម PCR។ | ដូចជាកូនសោពិសេសមួយដែលអាចចាក់បើកបានតែមេសោមួយគត់នៅក្នុងចំណោមមេសោរាប់ពាន់ទម្រង់។ |
| Voucher specimen (សំណាកតំណាង) | សំណាករូបរាងកាយសត្វ (ដូចជាស្បែក ឆ្អឹង លលាដ៍ក្បាល ឬសត្វទាំងមូលត្រាំក្នុងអាល់កុល) ដែលត្រូវបានរក្សាទុកជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅក្នុងសារមន្ទីរ ដើម្បីទុកជាភស្តុតាង និងឯកសារយោងសម្រាប់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវរូបរាង និង DNA នៅពេលក្រោយ។ | ដូចជាការរក្សាទុកស្នាមម្រាមដៃ ឬរូបថតដើម ដើម្បីទុកជាភស្តុតាងយោងផ្លូវច្បាប់ក្នុងករណីមានការសង្ស័យនៅថ្ងៃមុខ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
