បញ្ហា (The Problem)៖ ការទទួលបានទិន្នន័យរួមគ្នានៅក្នុងប្រព័ន្ធបណ្ណាល័យឌីជីថល និងប្រភពព័ត៌មានចម្រុះ ជួបប្រទះបញ្ហាប្រឈមនៃភាពមិនស៊ីគ្នានៃរចនាសម្ព័ន្ធនិងអត្ថន័យ (Semantic Interoperability) រវាងអនតូឡូស៊ី (Ontologies) ផ្សេងៗគ្នាដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានរចនានិងអភិវឌ្ឍកម្មវិធីសម្របសម្រួល (Mediator) ផ្អែកលើអនតូឡូស៊ី ដើម្បីបំប្លែងសំណួរ SPARQL ពីកម្រិតសកលទៅកាន់ប្រភពទិន្នន័យមូលដ្ឋានផ្សេងៗ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Proposed OWL/SPARQL Mediator កម្មវិធីសម្របសម្រួលផ្អែកលើ OWL & SPARQL ជាមួយនឹងយន្តការបន្ធូរបន្ថយ ៤ កម្រិត |
មានភាពបត់បែនខ្ពស់ដោយអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកប្រើប្រាស់ជ្រើសរើសកម្រិតនៃការបន្ធូរបន្ថយសំណួរ (Relaxation Levels) និងអាចដោះស្រាយអថេរប្រភេទ OPTIONAL បានយ៉ាងល្អ។ | ទាមទារការកំណត់ផែនទី (Mappings) និង Articulations រវាងអនតូឡូស៊ីដោយដៃឬពាក់កណ្តាលស្វ័យប្រវត្តិនៅពេលចាប់ផ្តើមប្រព័ន្ធ។ | អាចធ្វើការបំប្លែងសំណួរ ទាញយក និងចងក្រងទិន្នន័យពីប្រភពផ្សេងៗគ្នាបានជោគជ័យ ទោះបីជាមានភាពមិនស៊ីគ្នានៃរចនាសម្ព័ន្ធទិន្នន័យមួយចំនួនក៏ដោយ (Exact ដល់ Incomplete answers)។ |
| MOMIS System (Mediator envirOnment for Multiple Information Sources) ប្រព័ន្ធ MOMIS ប្រើប្រាស់ ODL-I3 និង WordNet សម្រាប់សមាហរណកម្ម |
ប្រើប្រាស់ WordNet និង Clustering ដើម្បីបង្កើត Global Virtual View ដោយស្វ័យប្រវត្តិពាក់កណ្តាល។ | ប្រើប្រាស់ចំណេះដឹងខាងក្រៅ (Extensional knowledge) ជាជាងផ្តោតលើការកែសម្រួលសំណួរ SPARQL ផ្ទាល់។ | អាចផ្តល់នូវទិដ្ឋភាពទិន្នន័យរួម (Global Virtual View) ប៉ុន្តែខ្វះយន្តការបន្ធូរបន្ថយសំណួរ SPARQL តាមតម្រូវការជាក់លាក់របស់អ្នកប្រើប្រាស់។ |
| SWIM (Semantic Web Integration Middleware) ប្រព័ន្ធកណ្តាល SWIM សម្រាប់បំប្លែង XML/RDB ទៅជាទិន្នន័យ RDF |
មានសមត្ថភាពខ្ពស់ក្នុងការធ្វើសមាហរណកម្មទិន្នន័យប្រពៃណី (Relational Databases និង XML) ទៅក្នុងទម្រង់ Semantic Web។ | ប្រើប្រាស់ភាសាសំណួរ RQL/RVL ជំនួសឱ្យស្តង់ដារ SPARQL ដែលធ្វើឱ្យវាមានកម្រិតក្នុងការប្រើប្រាស់ជាមួយប្រព័ន្ធថ្មីៗ។ | អាចមើលឃើញប្រភពទិន្នន័យដើមជាឃ្លាំងផ្ទុកទិន្នន័យ RDF និម្មិត ប៉ុន្តែមិនប្រើប្រាស់ SPARQL សម្រាប់ការទាញយកទិន្នន័យឡើយ។ |
| SemWIQ ស្ថាបត្យកម្ម Mediator-Wrapper ស្តង់ដារ |
ដំណើរការបានលឿនដោយប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធកាតាឡុក (Catalogs) ដើម្បីតាមដាន និងជ្រើសរើសប្រភពទិន្នន័យ។ | មានការរឹតត្បិតច្រើនលើការសរសេរសំណួរ SPARQL ស្តង់ដារ (ឧ. តម្រូវឱ្យ Subject ទាំងអស់ត្រូវតែជាអថេរ)។ | អាចបំបែកសំណួរទៅកាន់ប្រភពផ្សេងៗ ប៉ុន្តែនៅមានកម្រិតក្នុងការគាំទ្រមុខងារចាំបាច់មួយចំនួននៃសំណួរ SPARQL ដូចជា DESCRIBE ជាដើម។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះមិនបានបញ្ជាក់លម្អិតពីតម្លៃធនធានកុំព្យូទ័រ (Hardware) ធំដុំនោះទេ ប៉ុន្តែទាមទារនូវប្រព័ន្ធសូហ្វវែរជាក់លាក់ និងចំណេះដឹងផ្នែក Semantic Web ច្បាស់លាស់ដើម្បីដំណើរការ។
ការសិក្សានេះផ្អែកលើការធ្វើគំរូសាកល្បង (Proof-of-concept) ដោយប្រើប្រាស់សំណុំទិន្នន័យបណ្ណាល័យនិងបណ្ណាគារ (Bookstores)។ ភាពលំអៀងនៅក្នុងប្រព័ន្ធនេះមិនស្ថិតលើទិន្នន័យប្រជាសាស្ត្រទេ ប៉ុន្តែវាស្ថិតលើ 'រចនាសម្ព័ន្ធអនតូឡូស៊ី' (Schema bias) ពោលគឺប្រព័ន្ធអាចផ្តល់ចម្លើយបានល្អ លុះត្រាតែអនតូឡូស៊ីគោល (Main Ontology) ត្រូវបានរចនាឡើងគ្របដណ្តប់គ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃប្រភពទិន្នន័យមូលដ្ឋាន។ ប្រសិនបើអនុវត្តនៅកម្ពុជា ការរចនាអនតូឡូស៊ីគោលនេះត្រូវតែឆ្លុះបញ្ចាំងពីបរិបទស្ថាប័នក្នុងស្រុកឱ្យបានច្បាស់លាស់។
ប្រព័ន្ធកម្មវិធីសម្របសម្រួល (Mediator System) នេះមានសក្តានុពលខ្ពស់សម្រាប់ការដោះស្រាយបញ្ហាសមាហរណកម្មទិន្នន័យរវាងស្ថាប័នរដ្ឋ ឬឯកជននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនដំណើរការជាលក្ខណៈដាច់ដោយឡែកពីគ្នា (Siloed systems)។
សរុបសេចក្តីមក វាផ្តល់នូវមូលដ្ឋានគ្រឹះបច្ចេកទេសដ៏រឹងមាំ និងសន្សំសំចៃមួយ ក្នុងការកសាងប្រព័ន្ធទិន្នន័យជាតិ ឬប្រព័ន្ធចែករំលែកព័ត៌មានអន្តរស្ថាប័ននៅកម្ពុជា ដោយប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យា Semantic Web។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Mediator | កម្មវិធីឬប្រព័ន្ធកណ្តាលដែលទទួលសំណួរពីអ្នកប្រើប្រាស់ រួចធ្វើការបកប្រែនិងបញ្ជូនសំណួរនោះទៅកាន់ប្រភពទិន្នន័យផ្សេងៗគ្នា បន្ទាប់មកប្រមូលនិងចងក្រងចម្លើយយកមកបង្ហាញអ្នកប្រើប្រាស់វិញជាទម្រង់តែមួយរួមគ្នា។ | ដូចជាអ្នកបកប្រែភាសាដែលជួយសម្រួលការទាក់ទងរវាងមនុស្សច្រើននាក់ដែលនិយាយភាសាខុសៗគ្នាឱ្យយល់គ្នាបាន។ |
| Ontology | ការរៀបចំនិងចាត់ថ្នាក់ពាក្យបច្ចេកទេស (Concepts) និងទំនាក់ទំនងរវាងពាក្យទាំងនោះនៅក្នុងវិស័យណាមួយ ដើម្បីឱ្យកុំព្យូទ័រអាចយល់ពីអត្ថន័យនិងរចនាសម្ព័ន្ធនៃទិន្នន័យតំណាងឱ្យពិភពពិត។ | ដូចជាប្លង់មេនៃបណ្ណាល័យដែលបែងចែកសៀវភៅតាមប្រភេទ និងបង្ហាញពីរបៀបដែលប្រធានបទនីមួយៗទាក់ទងគ្នា។ |
| SPARQL | ភាសាកម្មវិធីពិសេសមួយដែលគេប្រើសម្រាប់ទាញយក កែប្រែ និងវិភាគទិន្នន័យ ដែលត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងទម្រង់ RDF នៅលើប្រព័ន្ធបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតសេមែនទិក (Semantic Web)។ | ដូចជាការសរសេរប្រយោគបញ្ជាអ្នកបណ្ណារក្សឱ្យដើររកសៀវភៅតាមលក្ខខណ្ឌជាក់លាក់ណាមួយដែលយើងចង់បាន។ |
| RDF (Resource Description Framework) | ទម្រង់ស្តង់ដារសម្រាប់ការរក្សាទុកទិន្នន័យ ដោយភ្ជាប់ព័ត៌មានជាទម្រង់ ៣ ផ្នែក (ប្រធានបទ កិរិយា កម្មវត្ថុ) ដើម្បីបញ្ជាក់ពីទំនាក់ទំនងរវាងធនធាននានានៅលើប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺណិត។ | ដូចជាការសរសេរប្រយោគខ្លីៗថា "សុខ (ប្រធានបទ) ស្គាល់ (កិរិយា) សៅ (កម្មវត្ថុ)" ដើម្បីភ្ជាប់ព័ត៌មានពីមនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀត។ |
| Query Normalization | ដំណើរការកែសម្រួល និងរៀបចំទម្រង់សំណួរដ៏ស្មុគស្មាញរបស់អ្នកប្រើប្រាស់ ឱ្យទៅជាទម្រង់ស្តង់ដារសាមញ្ញ (ឧ. លុបបំបាត់ប្រតិបត្តិការ UNION ដែលស្មុគស្មាញ) ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការបញ្ជូនទៅស្វែងរកទិន្នន័យ។ | ដូចជាការរៀបចំសម្លៀកបំពាក់ដែលញាត់ចូលគ្នាញ៉េចញ៉ាច ឱ្យមានសណ្តាប់ធ្នាប់ងាយស្រួលក្នុងការទាញយកមកស្លៀកពាក់។ |
| Query Relaxation | ការបន្ធូរបន្ថយលក្ខខណ្ឌតឹងរ៉ឹងនៅក្នុងសំណួរ ដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យប្រព័ន្ធអាចទាញយកចម្លើយដែលប្រហាក់ប្រហែលមកបន្ថែម ក្នុងករណីដែលប្រភពទិន្នន័យគ្មានចម្លើយដែលផ្គូផ្គងត្រូវគ្នាទាំងស្រុង ១០០%។ | ដូចជាការសុំទិញអាវពណ៌ក្រហមម៉ាកល្បី តែបើគ្មានស្តុក អ្នកលក់អាចដកលក្ខខណ្ឌម៉ាកល្បីចេញ ហើយយកអាវពណ៌ក្រហមម៉ាកផ្សេងមកលក់ជំនួសវិញ។ |
| Articulations | សំណុំនៃចំណងទំនាក់ទំនងដែលត្រូវបានកំណត់ទុកជាមុន ដើម្បីតភ្ជាប់ពាក្យបច្ចេកទេសនៅក្នុងអនតូឡូស៊ីគោល (Global Ontology) ទៅនឹងពាក្យដែលប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រភពទិន្នន័យមូលដ្ឋាននីមួយៗ (Local Ontology)។ | ដូចជាវចនានុក្រមដែលជួយប្រាប់ថាពាក្យ "ឡាន" ក្នុងតំបន់មួយ មានន័យដូចគ្នានឹងពាក្យ "រថយន្ត" នៅតំបន់មួយទៀតអញ្ចឹងដែរ។ |
| Query Reformulation | ការសរសេរសំណួរឡើងវិញ ដោយបំប្លែងពាក្យពេចន៍ពីសំណួរក្នុងប្រព័ន្ធគោល ទៅជាពាក្យពេចន៍ដែលប្រព័ន្ធផ្ទុកទិន្នន័យមូលដ្ឋានអាចយល់បាន ដើម្បីអាចធ្វើការស្វែងរកនិងទាញយកទិន្នន័យបានត្រឹមត្រូវ។ | ដូចជាការប្តូរពាក្យពេចន៍សាមញ្ញដែលកូនក្មេងសួរ ទៅជាពាក្យពេចន៍ផ្លូវការនៅពេលយកសំណួរនោះទៅសួរគ្រូពេទ្យ ដើម្បីឱ្យគ្រូពេទ្យងាយឆ្លើយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
