បញ្ហា (The Problem)៖ ផលិតកម្មស្បៀងអាហារនៅតំបន់ត្រូពិចកំពុងអភិវឌ្ឍត្រូវតែបង្កើនយ៉ាងឆាប់រហ័ស ប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវនៅទ្វីបអាហ្វ្រិកភាគច្រើនខ្វះខាតថវិកាក្នុងការអនុវត្តបច្ចេកវិទ្យាជីវសាស្ត្រដំណាំ ដើម្បីកែលម្អដំណាំគោលក្នុងស្រុកក្នុងការទប់ទល់នឹងឧបសគ្គជំងឺ សត្វល្អិត និងបរិស្ថាន។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អត្ថបទពិនិត្យឡើងវិញនេះ វិភាគលើការអនុវត្តហ្សេណូមិករចនាសម្ព័ន្ធ (Structural Genomics) ជាពិសេសតួនាទីនៃបច្ចេកវិទ្យាម៉ាកឃ័រ DNA (DNA marker technologies) ក្នុងការបង្កាត់ពូជដំណាំផ្សេងៗនៅអនុតំបន់សាហារ៉ាអាហ្វ្រិក។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Restriction Fragment Length Polymorphism (RFLP) ភាពខុសគ្នានៃប្រវែងបំណែក DNA ដែលកាត់ដោយអង់ស៊ីម |
ផ្តល់ទិន្នន័យមានគុណភាពខ្ពស់ និងមានភាពច្បាស់លាស់។ | ត្រូវការពេលវេលាយូរ ពិបាកធ្វើស្វ័យប្រវត្តិកម្ម និងមានសក្តានុពលកម្រិតទាបក្នុងការវិភាគទិន្នន័យទ្រង់ទ្រាយធំ (Throughput)។ | មិនសូវស័ក្តិសមសម្រាប់កម្មវិធីបង្កាត់ពូជទំនើបដែលទាមទារការវិភាគរហ័សនោះទេ។ |
| Random Amplified Polymorphic DNA (RAPD) ការពង្រីកបំណែក DNA ដោយចៃដន្យតាមរយៈ PCR |
មិនតម្រូវឱ្យមានចំណេះដឹងជាមុនអំពីហ្សែន (Genome) នោះទេ ហើយអាចពិនិត្យហ្សែនបានយ៉ាងលឿន និងមានប្រសិទ្ធភាព។ | មានបញ្ហាទាក់ទងនឹងភាពមិនស៊ីសង្វាក់គ្នា (Inconsistency) នៅពេលផ្ទេររវាងមន្ទីរពិសោធន៍ ឬប្រជាសាស្ត្រផ្សេងៗ។ | មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់សម្រាប់ការវាយតម្លៃធនធានសេនេទិច (Germplasm) តែពិបាកប្រើសម្រាប់ការជ្រើសរើសដោយម៉ាកឃ័រ (MAS)។ |
| Simple Sequence Repeat (SSR) & Expressed Sequence Tag (EST) ការវិភាគម៉ាកឃ័រដោយផ្អែកលើលំដាប់ហ្សែនដែលដឹងស្រាប់ |
ផ្តល់លទ្ធផលមានគុណភាពខ្ពស់ ស្ថិរភាព ងាយស្រួលផ្ទេររវាងមន្ទីរពិសោធន៍ និងអាចធ្វើវិភាគទ្រង់ទ្រាយធំបាន (High-throughput)។ | មានតម្លៃថ្លៃ និងចំណាយពេលយូរក្នុងការអភិវឌ្ឍ ព្រោះទាមទារឱ្យមានទិន្នន័យលំដាប់ហ្សែន (Sequence data) ច្រើន។ | ជាឧបករណ៍ដ៏មានប្រសិទ្ធភាព និងស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់ការបង្កាត់ពូជដោយម៉ាកឃ័រតាមបែបទំនើប។ |
| Single Nucleotide Polymorphism (SNP) បម្រែបម្រួលនុយក្លេអូទីតទោល |
មានចំនួនច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ក្នុងហ្សែន អាចធ្វើតេស្តសាមញ្ញ (Yes/No) និងងាយស្រួលធ្វើស្វ័យប្រវត្តិកម្មកម្រិតមេហ្គា (Mega-throughput) ជាមួយបច្ចេកវិទ្យា Micro-array។ | ទាមទារទិន្នន័យលំដាប់ហ្សែនចំនួនដ៏ធំសម្បើមដើម្បីអភិវឌ្ឍ ហើយម៉ាកឃ័រខ្លះអាចប្រើបានតែកំណត់ក្នុងប្រជាសាស្ត្រណាមួយប៉ុណ្ណោះ។ | ជាបច្ចេកវិទ្យាឈានមុខគេសម្រាប់ការពិនិត្យហ្សែនក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងល្បឿនលឿនបំផុត។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ទោះបីជាការចំណាយលើការវិភាគ និងឧបករណ៍ស្វ័យប្រវត្តិមានការធ្លាក់ចុះក៏ដោយ ក៏ការអភិវឌ្ឍម៉ាកឃ័រ DNA ដំបូងនៅតែទាមទារការវិនិយោគធនធាន និងបច្ចេកទេសកម្រិតខ្ពស់។
ការសិក្សានេះផ្តោតជាចម្បងលើដំណាំត្រូពិច និងបរិបទកសិកម្មនៅអនុតំបន់សាហារ៉ាអាហ្វ្រិក ក្រោមការគាំទ្រពីស្ថាប័នអន្តរជាតិដូចជា CGIAR និង IITA។ ទោះបីជាទិន្នន័យមានភាពលំអៀងទៅរកភូមិសាស្ត្រអាហ្វ្រិកក្តី ប៉ុន្តែវាមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារយើងមានអាកាសធាតុត្រូពិចស្រដៀងគ្នា និងពឹងផ្អែកលើដំណាំគោលដូចគ្នា (ដូចជា ស្រូវ ដំឡូងមី ពោត និងសណ្តែក) ដែលប្រឈមនឹងបញ្ហាសត្វល្អិត និងភាពរាំងស្ងួតដូចគ្នា។
វិធីសាស្ត្រនៃការប្រើប្រាស់ហ្សេណូមិក និងម៉ាកឃ័រ DNA នេះ គឺមានភាពពាក់ព័ន្ធ និងអាចយកមកអនុវត្តបានយ៉ាងល្អប្រសើរសម្រាប់វិស័យកសិកម្មនៅប្រទេសកម្ពុជា។
ការចាប់យកបច្ចេកវិទ្យា Marker-Assisted Selection (MAS) នឹងជួយពន្លឿនការបង្កើតពូជដំណាំថ្មីៗនៅកម្ពុជាឱ្យមានភាពធន់នឹងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងបង្កើនសន្តិសុខស្បៀងប្រកបដោយនិរន្តរភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Marker-assisted selection (ការជ្រើសរើសដោយប្រើម៉ាកឃ័រជំនួយ) | ជាបច្ចេកទេសបង្កាត់ពូជដែលប្រើប្រាស់ម៉ាកឃ័រ DNA ដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណ និងជ្រើសរើសរុក្ខជាតិដែលមានហ្សែនល្អៗ (ដូចជាធន់នឹងជំងឺ ឬផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់) តាំងពីវានៅជាកូនរុក្ខជាតិតូចៗ ដោយមិនបាច់រង់ចាំរុក្ខជាតិនោះលូតលាស់ពេញលេញ ឬត្រូវយកទៅដាំសាកល្បងលើទីវាលផ្ទាល់នោះទេ។ | ដូចជាការប្រើប្រាស់ "ស្លាកសញ្ញា" លើវ៉ាលីដើម្បីងាយស្រួលរកវ៉ាលីរបស់យើងក្នុងចំណោមវ៉ាលីរាប់រយផ្សេងទៀតយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយមិនបាច់បើកមើលសម្ភារៈខាងក្នុងនោះទេ។ |
| Introgression (ការបញ្ចូលហ្សែនឆ្លងកាត់ការបង្កាត់) | ជាដំណើរការនៃការផ្ទេរហ្សែនជាក់លាក់ណាមួយ (ឧទាហរណ៍ ហ្សែនធន់នឹងសត្វល្អិត) ពីពូជរុក្ខជាតិមួយ (ជាញឹកញាប់ជារុក្ខជាតិព្រៃដែលធន់ទ្រាំនឹងធម្មជាតិ) ទៅកាន់ពូជរុក្ខជាតិស្រុកដែលកំពុងដាំដុះ តាមរយៈការបង្កាត់បន្តបន្ទាប់គ្នា (Backcrossing) ដើម្បីរក្សាលក្ខណៈដើមឱ្យបានច្រើនបំផុត តែបន្ថែមលក្ខណៈពិសេសថ្មីនោះ។ | ដូចជាការចម្លងយក "មុខងារកាមេរ៉ាច្បាស់" ពីទូរស័ព្ទម៉ូដែលចាស់ដែលធន់ទ្រាំ មកដាក់បញ្ចូលក្នុងទូរស័ព្ទម៉ូដែលថ្មីដែលមានល្បឿនលឿនស្រាប់។ |
| Quantitative trait loci (ទីតាំងហ្សែនកំណត់លក្ខណៈបរិមាណ) | ជាបណ្តុំនៃទីតាំងហ្សែនជាច្រើនកន្លែងនៅលើក្រូម៉ូសូម ដែលរួមគ្នាបញ្ចេញឥទ្ធិពលដើម្បីគ្រប់គ្រងលក្ខណៈរូបសាស្ត្រស្មុគស្មាញណាមួយរបស់រុក្ខជាតិ (ដូចជា ទិន្នផល កម្ពស់ ឬភាពធន់នឹងគ្រោះរាំងស្ងួត) ជាជាងការគ្រប់គ្រងដោយហ្សែនតែមួយ។ | ដូចជាក្រុមការងារមួយដែលមានសមាជិកច្រើននាក់ (ហ្សែន) ត្រូវសហការគ្នាយ៉ាងស្អិតរមួតទើបអាចសម្រេចបានគម្រោងធំមួយ (ទិន្នផលខ្ពស់)។ |
| Parthenocarpy (ការលូតលាស់ផ្លែដោយគ្មានគ្រាប់) | ជាបាតុភូតជីវសាស្ត្រដែលរុក្ខជាតិ (ដូចជា ចេក) អាចលូតលាស់បញ្ចេញផ្លែបានដោយមិនចាំបាច់ឆ្លងកាត់ការបង្កកំណើត (Fertilization) ពីលំអងឈ្មោលឡើយ ដែលជាលទ្ធផលបង្កើតបានជាផ្លែឈើដែលគ្មានគ្រាប់នៅខាងក្នុង។ | ដូចជាការសាងសង់ផ្ទះមួយបានសម្រេចដោយស្វ័យប្រវត្តិ ដោយមិនបាច់មានការអនុញ្ញាត ឬការចាប់ផ្តើមបុកគ្រឹះ (ការបង្កកំណើត) ពីអ្នកម៉ៅការ។ |
| Epistasis (អន្តរកម្មរវាងហ្សែន) | ជាបាតុភូតដែលសកម្មភាព ឬការបញ្ចេញឥទ្ធិពលនៃហ្សែនមួយ ត្រូវបានរារាំង ឬផ្លាស់ប្តូរដោយសារឥទ្ធិពលនៃហ្សែនមួយផ្សេងទៀតដែលស្ថិតនៅទីតាំងខុសគ្នានៅលើក្រូម៉ូសូម ដែលធ្វើឱ្យការទស្សន៍ទាយលទ្ធផលនៃការបង្កាត់ពូជមានភាពស្មុគស្មាញ។ | ដូចជាមេដឹកនាំម្នាក់ (ហ្សែនទី១) ចង់ចេញបញ្ជាឱ្យធ្វើការ ប៉ុន្តែត្រូវរង់ចាំការយល់ព្រម ឬការរារាំងពីទីប្រឹក្សាម្នាក់ទៀត (ហ្សែនទី២) ទើបអាចអនុវត្តបាន។ |
| Genotype-by-environment interaction (អន្តរកម្មរវាងសេនេទិចនិងបរិស្ថាន) | ជាការឆ្លើយតបខុសៗគ្នារបស់រុក្ខជាតិដែលមានពូជ (ហ្សែន) ដូចគ្នា នៅពេលដែលយកទៅដាំដុះក្នុងលក្ខខណ្ឌបរិស្ថានខុសគ្នា (ដូចជា សីតុណ្ហភាព ទឹក ឬដី) ដែលធ្វើឱ្យលក្ខណៈដែលស្តែងចេញមកមានភាពមិនប្រាកដប្រជា ឧទាហរណ៍ ពូជមួយផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់នៅតំបន់ត្រជាក់ តែផ្តល់ទិន្នផលទាបបំផុតនៅតំបន់ក្តៅ។ | ដូចជាសិស្សពូកែម្នាក់ (ហ្សែនល្អ) អាចរៀនបានពិន្ទុល្អនៅសាលាដែលមានម៉ាស៊ីនត្រជាក់ ប៉ុន្តែរៀនធ្លាក់នៅពេលប្តូរទៅរៀននៅសាលាដែលក្តៅខ្លាំងអត់មានកង្ហារ (បរិស្ថានប្រែប្រួល)។ |
| Structural genomics (ហ្សេណូមិករចនាសម្ព័ន្ធ) | ជាដំណាក់កាលនៃការសិក្សាស្រាវជ្រាវហ្សែនដែលផ្តោតលើការស្វែងរកទីតាំង ការរៀបចំផែនទីហ្សែន (Linkage mapping) និងការបង្កើតម៉ាកឃ័រ DNA ដើម្បីយល់ពីទម្រង់រូបរាងនៃហ្សែនរបស់ភាវរស់ទាំងមូល។ | ដូចជាការគូរផែនទីទីក្រុងមួយដើម្បីដឹងថាផ្លូវណា និងអគារណានៅត្រង់ណា ដោយមិនទាន់ខ្វល់ថាអគារនោះមានមនុស្សធ្វើការអ្វីខ្លះនោះទេ។ |
| Functional genomics (ហ្សេណូមិកមុខងារ) | ជាដំណាក់កាលបន្តបន្ទាប់ពីការគូរផែនទីហ្សែន ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រសិក្សាដើម្បីស្វែងយល់ពីតួនាទី និងមុខងារជាក់លាក់របស់ហ្សែននីមួយៗ ថាតើវាដំណើរការ និងធ្វើអន្តរកម្មយ៉ាងដូចម្តេចដើម្បីបង្កើតជាលក្ខណៈរបស់រុក្ខជាតិ។ | បន្ទាប់ពីមានផែនទីទីក្រុងហើយ ឥឡូវនេះយើងដើរចូលទៅសួរតាមអគារនីមួយៗដើម្បីដឹងថាតើអគារនេះជាមន្ទីរពេទ្យ សាលារៀន ឬរោងចក្រ (ការរុករកមុខងាររបស់ហ្សែន)។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
