បញ្ហា (The Problem)៖ ដំណាំ Fonio គឺជាដំណាំធញ្ញជាតិជនជាតិដើមភាគតិចនៅអាហ្រ្វិកដែលមានតម្លៃអាហារូបត្ថម្ភខ្ពស់ (មានប្រូតេអ៊ីន ៧%) ប៉ុន្តែជួបប្រទះនឹងបញ្ហាទិន្នផលទាប ការកែច្នៃដ៏លំបាក និងការរាំងស្ទះដល់ការបង្កាត់ពូជតាមបែបប្រពៃណីដោយសារតែសរីរាង្គផ្កាដ៏តូចរបស់វា។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ឯកសារនេះជាការសិក្សាស្រាវជ្រាវបែបពិនិត្យឡើងវិញ (Review) ដែលវាយតម្លៃពីស្ថានភាព ឧបសគ្គ និងការអនុវត្តឧបករណ៍បច្ចេកវិទ្យាជីវសាស្ត្រកសិកម្មដើម្បីជម្នះបញ្ហាក្នុងការបង្កាត់ពូជដំណាំ Fonio ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Conventional Breeding / Morphological Characterization ការបង្កាត់ពូជតាមបែបប្រពៃណី និងការវាយតម្លៃលក្ខណៈរូបសាស្ត្រ |
ជាវិធីសាស្រ្តមូលដ្ឋានដែលងាយស្រួលយល់ និងចំណាយតិចសម្រាប់ការជ្រើសរើសគ្រាប់ពូជទូទៅលើដំណាំធម្មតា។ | មិនអាចអនុវត្តបានសម្រាប់ដំណាំ Fonio ដោយសារសរីរាង្គផ្កាមានទំហំតូចពេក និងខ្វះព័ត៌មានលម្អិតពីជីវសាស្ត្រផ្ការបស់វា។ ការពឹងផ្អែកតែលើលក្ខណៈរូបសាស្ត្រងាយរងឥទ្ធិពលពីបរិស្ថាន។ | មានការប្រមូលពូជប្រមាណ ២៤០ ប្រភេទនៅប្រទេសនីហ្សេរីយ៉ា ប៉ុន្តែការបង្កាត់ពូជតាមបែបប្រពៃណីមិនទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបង្កើតពូជថ្មីនោះទេ។ |
| DNA Markers (RAPD, AFLP) ការប្រើប្រាស់សញ្ញាសម្គាល់ DNA |
មានភាពជាក់លាក់ខ្ពស់ជាងការប្រើប្រាស់លក្ខណៈរូបសាស្ត្រ មិនរងឥទ្ធិពលពីបរិស្ថាន និងមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការវាយតម្លៃធនធានហ្សែនដ៏សម្បូរបែប។ | តម្រូវឱ្យមានឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍ទំនើប និងអ្នកជំនាញផ្នែកម៉ូលេគុលជីវសាស្ត្រដើម្បីវិភាគទិន្នន័យប៉ូលីម៉ូហ្វីស (Polymorphism)។ | ជួយស្វែងយល់ពីការវិវត្ត ប្រភពដើម ការចែកចាយ និងភាពចម្រុះនៃពូជ Fonio ដើម្បីជាមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ការរៀបចំផែនទីហ្សែន។ |
| Somaclonal Variation and Mutation Induction បម្រែបម្រួលសូម៉ាក្លូន និងការបំប្លែងរចនាសម្ព័ន្ធតាមរយៈការបណ្តុះជាលិកា |
អាចបង្កើតបំរែបំរួលហ្សែនថ្មីៗសម្រាប់លក្ខណៈក្សេត្រសាស្ត្រ (ដូចជា ដើមរឹង ទំហំគ្រាប់ធំ) ដែលអវត្តមាននៅក្នុងពូជធម្មជាតិ។ | អត្រានៃបម្រែបម្រួលហ្សែនជាទូទៅមានកម្រិតទាប ប្រសិនបើមិនប្រើប្រាស់សារធាតុគីមី ឬវិទ្យុសកម្មជំនួយ ហើយទាមទារការព្យាយាមច្រើនក្នុងការសម្រាំង។ | អាចផលិតបំរែបំរួលសូម៉ាក្លូនរាប់ពាន់ប្រភេទ ដើម្បីពង្រីកធនធានហ្សែន និងផ្តល់ឱកាសជ្រើសរើសរុក្ខជាតិដែលមានលក្ខណៈប្រាថ្នា។ |
| Genetic Transformation (Gene-gun / Agrobacterium) ការបំប្លែងហ្សែន (វិស្វកម្មហ្សែន) |
អាចជម្នះឧបសគ្គនៃការបង្កាត់ពូជទាំងស្រុង និងអាចបញ្ចូលហ្សែនពិសេសៗពីខាងក្រៅ (ឧ. ធន់នឹងថ្នាំសម្លាប់ស្មៅ សត្វល្អិត និងជំងឺ) ដោយផ្ទាល់។ | ទាមទារបច្ចេកវិទ្យាជាន់ខ្ពស់ ការចំណាយច្រើន និងការអនុម័តច្បាប់ទាក់ទងនឹងសុវត្ថិភាពជីវសាស្ត្រ (Biosafety) មុនពេលបញ្ចេញពូជទៅកាន់កសិករ។ | មានសក្តានុពលខ្ពស់ក្នុងការបង្កើតពូជបំប្លែងហ្សែន (Transgenic crop) ដែលមានទំហំគ្រាប់ធំ ទិន្នផលខ្ពស់ និងកាត់បន្ថយការតំរូវការកម្លាំងពលកម្មក្នុងការដកស្មៅ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តបច្ចេកវិទ្យាជីវសាស្ត្រដូចដែលបានលើកឡើង គឺទាមទារការវិនិយោគយ៉ាងច្រើនទៅលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធមន្ទីរពិសោធន៍កម្រិតខ្ពស់ និងធនធានមនុស្សដែលមានជំនាញឯកទេសជាក់លាក់។
ការសិក្សានេះផ្តោតសំខាន់លើដំណាំ Fonio ដែលដាំដុះនៅក្នុងតំបន់អាហ្វ្រិកខាងលិច (ដូចជានីហ្សេរីយ៉ា ម៉ាលី និងហ្គីណេ) ដោយប្រមូលទិន្នន័យពីកសិករតាមមូលដ្ឋានដែលខ្វះខាតការអនុវត្តក្សេត្រសាស្ត្រទំនើប។ ទោះបីជាដំណាំនេះមិនមាននៅកម្ពុជាក៏ដោយ ប៉ុន្តែវិធីសាស្ត្រក្នុងការស្តារ «ដំណាំដែលបាត់បង់» តាមរយៈបច្ចេកវិទ្យាជីវសាស្ត្រ គឺជាគំរូដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងការអភិរក្ស និងកែលម្អពូជដំណាំក្នុងស្រុក (ដូចជា ពូជស្រូវចាស់ៗ ដំឡូង ឬធញ្ញជាតិបន្ទាប់បន្សំ) ដែលកំពុងរងការគំរាមកំហែងពីបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ។
វិធីសាស្ត្របច្ចេកវិទ្យាជីវសាស្ត្រដែលបានលើកឡើងក្នុងឯកសារនេះ មានអត្ថប្រយោជន៍ និងសក្តានុពលយ៉ាងធំធេងសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍវិស័យកសិកម្មនៅប្រទេសកម្ពុជា។
ការចាប់យកឧបករណ៍បច្ចេកវិទ្យាជីវសាស្ត្រទាំងនេះ នឹងអនុញ្ញាតឱ្យកម្ពុជាអាចកែលម្អពូជដំណាំប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឱ្យមានទិន្នផលខ្ពស់ និងធន់នឹងអាកាសធាតុ ដែលធានាបាននូវសន្តិសុខស្បៀងប្រកបដោយនិរន្តរភាពសម្រាប់នាពេលអនាគត។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Somaclonal variation (បម្រែបម្រួលសូម៉ាក្លូន) | គឺជាការប្រែប្រួលទម្រង់ហ្សែនដែលកើតឡើងកំឡុងពេលបណ្តុះជាលិកាកោសិការុក្ខជាតិ (Somatic cells) នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ (in-vitro) ក្នុងរយៈពេលយូរ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រស្វែងរកបាននូវលក្ខណៈថ្មីៗដូចជា ធន់នឹងគ្រោះរាំងស្ងួត ឬជំងឺ។ | ដូចជាការថតចម្លងឯកសារច្រើនដងជាប់ៗគ្នា ហើយមានកំហុសបន្តិចបន្តួចនៅតាមច្បាប់ចម្លងខ្លះ ដែលកំហុសខ្លះបែរជាបង្កើតបានជារឿងថ្មីដែលមានប្រយោជន៍។ |
| DNA markers (សញ្ញាសម្គាល់ DNA) | គឺជាលំដាប់នៃ DNA ជាក់លាក់មួយដែលគេដឹងទីតាំងច្បាស់លាស់នៅលើក្រូម៉ូសូម ហើយត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាសូចនាករសម្រាប់កំណត់អត្តសញ្ញាណ តាមដានលក្ខណៈតំណពូជ ឬវាយតម្លៃភាពចម្រុះនៃពូជរុក្ខជាតិ។ | វាដំណើរការដូចជាប្រព័ន្ធបាកូដ (Barcode) លើផលិតផលទំនិញ ដែលអាចប្រាប់យើងយ៉ាងច្បាស់ពីប្រភព និងប្រភេទរបស់រុក្ខជាតិនោះ។ |
| Genetic transformation (ការបំប្លែងហ្សែន) | គឺជាដំណើរការនៃវិស្វកម្មហ្សែនដោយបញ្ចូលហ្សែនពីសារពាង្គកាយមួយ (ឧ. បាក់តេរី ឬរុក្ខជាតិផ្សេង) ទៅក្នុងកោសិកាសារពាង្គកាយមួយទៀត ដើម្បីផ្តល់នូវលក្ខណៈពិសេសថ្មីៗ ដូចជាភាពធន់នឹងសត្វល្អិត ឬធន់នឹងថ្នាំសម្លាប់ស្មៅ។ | ដូចជាការដំឡើងកម្មវិធីថ្មី (App) ទៅក្នុងទូរស័ព្ទដៃស្មាតហ្វូន ដើម្បីឱ្យវាមានមុខងារថ្មីដែលពីមុនមិនធ្លាប់មាន។ |
| Germplasm (ធនធានហ្សែន) | គឺជាបណ្ដុំនៃធនធានហ្សែនមានជីវិត (រួមមាន គ្រាប់ពូជ កោសិកា ឬជាលិកា) ដែលត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងធនាគារពូជ (Genebank) សម្រាប់គោលបំណងអភិរក្ស ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ និងការបង្កាត់ពូជនៅពេលអនាគត។ | ប្រៀបដូចជាបណ្ណាល័យ ឬឃ្លាំងសុវត្ថិភាពដែលរក្សាទុកនូវសៀវភៅរូបមន្តចាស់ៗរាប់ពាន់ក្បាល ដើម្បីធានាថាមិនបាត់បង់តទៅអនាគត។ |
| Embryogenic calli (កាលីសអំប្រ៊ីយ៉ុង) | គឺជាបណ្ដុំកោសិការុក្ខជាតិដែលមិនទាន់មានការបែងចែករូបរាងជាសរីរាង្គច្បាស់លាស់ (ដុះក្នុងមជ្ឈដ្ឋានចិញ្ចឹមក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍) ប៉ុន្តែមានសក្តានុពល និងសមត្ថភាពខ្ពស់ក្នុងការលូតលាស់បំបែកខ្លួនទៅជារុក្ខជាតិថ្មីមួយដើមពេញលេញបាន។ | ប្រៀបបានទៅនឹងដីឥដ្ឋមួយដុំដែលទន់ ហើយយើងអាចយកទៅសូនជារូបរាងអ្វីក៏បាន (ដូចជាបង្កើតចេញជាឫស ដើម ឬស្លឹកជាដើម)។ |
| Agrobacterium tumefaciens (អាក្រូបាក់តេរីស្យូម ទូមេហ្វាស៊ីន) | គឺជាប្រភេទបាក់តេរីរស់នៅក្នុងដីម្យ៉ាង ដែលមានសមត្ថភាពពីធម្មជាតិក្នុងការចម្លងបំណែក DNA របស់វាទៅក្នុងហ្សែនរបស់រុក្ខជាតិ។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រើប្រាស់វាជាយានជំនិះ (Vector) ដើម្បីដឹកជញ្ជូនហ្សែនដែលគេចង់បានបញ្ចូលទៅក្នុងដំណាំ។ | ប្រៀបដូចជាភ្នាក់ងារដឹកជញ្ជូន ឬអ្នករត់សំបុត្រ ដែលយើងពឹងផ្អែកឱ្យយកសារកូដសម្ងាត់ (ហ្សែនថ្មី) ទៅប្រគល់ដល់ខាងក្នុងផ្ទះ (កោសិការុក្ខជាតិ)។ |
| RAPD (បច្ចេកទេសពង្រីកបំណែក DNA ដោយចៃដន្យ) | មកពីពាក្យពេញ Random Amplified Polymorphic DNA ជាបច្ចេកទេសម៉ូលេគុលដែលប្រើប្រាស់ម៉ាស៊ីន PCR និង Primer ខ្លីៗដោយចៃដន្យ ដើម្បីបង្កើតបំណែក DNA ច្រើនឡើង សម្រាប់យកមកប្រៀបធៀប និងស្វែងរកភាពខុសគ្នានៃទម្រង់ DNA រវាងពូជរុក្ខជាតិ។ | ដូចជាការចាប់យកបំណែករូបផ្គុំ (Jigsaw puzzle) តូចៗដោយចៃដន្យពីរូបភាពពីរផ្សេងគ្នា មកប្រៀបធៀបមើលថាវាមកពីរូបភាពតែមួយ ឬអត់។ |
| Caryopses (គ្រាប់ធញ្ញជាតិប្រភេទការីយ៉ូបស៊ីស) | គឺជាប្រភេទផ្លែស្ងួតសាមញ្ញរបស់រុក្ខជាតិអំបូរស្មៅ ឬធញ្ញជាតិ (ដូចជាស្រូវ, ពោត, ឬ Fonio) ដែលសំបកផ្លែ (Pericarp) និងសំបកគ្រាប់ (Seed coat) រុំជាប់គ្នាយ៉ាងតឹងណែនរហូតមិនអាចបំបែកចេញពីគ្នាបានតាមលក្ខណៈធម្មជាតិ។ | ដូចជាគ្រាប់ស្រូវដែលមិនទាន់បកសំបក ដែលសំបកខាងក្រៅ និងសាច់គ្រាប់ខាងក្នុងនៅជាប់គ្នាយ៉ាងស្អិតរហូតទាល់តែកិនទើបចេញជាអង្ករ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
