បញ្ហា (The Problem)៖ វិស័យកសិកម្មតាមបែបប្រពៃណី (កសិកម្មបែបលីនេអ៊ែរ) កំពុងរងការគំរាមកំហែងពីកត្តាជាច្រើនដែលបណ្តាលឱ្យមានការអភិវឌ្ឍមិនប្រកបដោយចីរភាព និងការខូចខាតបរិស្ថានធ្ងន់ធ្ងរ ដូចជាការថយចុះគុណភាពដី និងកង្វះខាតធនធាន។ ការផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់គំរូកសិកម្មវិលជុំនៅមានឧបសគ្គផ្នែកគោលនយោបាយ និងការយល់ដឹងនៅឡើយ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្រ្តរំលេចឡើងវិញនូវអក្សរសិល្ប៍បែបនិទានកថា ដោយប្រមូល និងវិភាគអត្ថបទស្រាវជ្រាវចំនួន ៥០ ទាក់ទងនឹងទ្រឹស្តី ក្របខ័ណ្ឌ និងការអនុវត្តកសិកម្មវិលជុំកម្រិតសកល។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Linear Agriculture / Conventional Agriculture កសិកម្មបែបលីនេអ៊ែរ / កសិកម្មប្រពៃណី |
មានផលិតភាពខ្ពស់ក្នុងរយៈពេលខ្លី និងស័ក្តិសមសម្រាប់កសិដ្ឋានខ្នាតធំដោយប្រើប្រាស់សេដ្ឋកិច្ចមាត្រដ្ឋាន (Economies of scale)។ ទិន្នផលជាទូទៅច្រើនជាងកសិកម្មសរីរាង្គ។ | ប្រើប្រាស់ជីគីមី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតច្រើន ដែលនាំឱ្យខូចគុណភាពដី បំពុលទឹក និងបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ច្រើន។ មិនមាននិរន្តរភាពសម្រាប់រយៈពេលយូរ។ | ប្រើប្រាស់ទឹកសាបប្រមាណ ៧០% និងរួមចំណែកដល់ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់សកលប្រមាណ ៣១% ។ |
| Organic Farming កសិកម្មសរីរាង្គ |
ជួយកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់បរិស្ថាន ថែរក្សាគុណភាពដី ផ្តល់អាហារសុវត្ថិភាពខ្ពស់ និងផ្តល់តម្លៃលក់ខ្ពស់នៅលើទីផ្សារ (Price premium)។ | ទាមទារកម្លាំងពលកម្មច្រើន មានរបាំងក្នុងការទទួលបានវិញ្ញាបនបត្របញ្ជាក់ និងពិបាកសម្រាប់កសិករតូចតាចក្នុងការស្វែងរកទីផ្សារ និងបច្ចេកវិទ្យា។ | ផ្ទៃដីដាំដុះសរីរាង្គទូទាំងពិភពលោកបានកើនឡើងពី ១១លានហិកតានៅឆ្នាំ១៩៩៩ ដល់ ៧២.៣លានហិកតានៅឆ្នាំ២០១៩។ |
| Mixed Farming (Crop-Livestock-Fish) ការធ្វើកសិកម្មចម្រុះ (ដំណាំ-បសុសត្វ-ត្រី) |
បង្កើនផលិតភាពរួមតាមរយៈការប្រើប្រាស់សំណល់ពីផ្នែកមួយជាធាតុចូលសម្រាប់ផ្នែកមួយទៀត (ឧទាហរណ៍៖ លាមកសត្វធ្វើជាជី) កាត់បន្ថយហានិភ័យសេដ្ឋកិច្ច និងរក្សាជីវចម្រុះ។ | ទាមទារការគ្រប់គ្រងស្មុគស្មាញ និងចំណេះដឹងទូលំទូលាយអំពីប្រព័ន្ធកសិ-អេកូឡូស៊ី។ | ទទួលបានការអនុវត្តយ៉ាងទូលំទូលាយនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជួយបង្កើនប្រសិទ្ធភាពនៃការប្រើប្រាស់ដី និងទឹក។ |
| Agroforestry កសិ-រុក្ខកម្ម |
ជួយស្តារជីវចម្រុះ បង្កើនជីជាតិដីតាមរយៈការកកកុញនៃសារធាតុសរីរាង្គ កាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ប្លាស្ទិកគ្របដី និងជួយកាត់បន្ថយការប្រែប្រួលអាកាសធាតុតាមរយៈការស្រូបយកកាបូន។ | ជាការវិនិយោគរយៈពេលវែងដែលទាមទារពេលវេលាយូរដើម្បីទទួលបានផលពីដើមឈើ និងទាមទារការរៀបចំប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីច្បាស់លាស់។ | បានពង្រីកផ្ទៃដីអនុវត្តជាង ១ពាន់លានហិកតាទូទាំងពិភពលោក។ |
| Circular Aquaculture (RAS & IMTA) វារីវប្បកម្មវិលជុំ (ប្រព័ន្ធទឹកវិលជុំ និងវារីវប្បកម្មចម្រុះ) |
អនុញ្ញាតឱ្យចិញ្ចឹមត្រីក្នុងដង់ស៊ីតេខ្ពស់ដោយប្រើប្រាស់ទឹក និងដីតិចតួចបំផុត បន្សុតទឹកឡើងវិញ និងប្រើប្រាស់កាកសំណល់ទៅជាធនធាន។ | ប្រព័ន្ធ RAS ទាមទារថាមពលអគ្គិសនីខ្ពស់ ដើមទុនច្រើន និងបច្ចេកវិទ្យាស្មុគស្មាញសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងគុណភាពទឹក។ | កាត់បន្ថយសំណល់ និងបង្កើនប្រតិបត្តិការប្រកបដោយចីរភាពដោយយកកាកសំណល់វារីវប្បកម្មមកប្រើប្រាស់ជាតម្លៃបន្ថែម។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់កសិកម្មវិលជុំទាមទារការវិនិយោគយ៉ាងច្រើនលើការស្រាវជ្រាវ ការអភិវឌ្ឍបច្ចេកវិទ្យា និងការបណ្តុះបណ្តាលដើម្បីផ្លាស់ប្តូរផ្នត់គំនិត និងការអនុវត្ត។
ការសិក្សានេះគឺជាការពិនិត្យឡើងវិញនូវអក្សរសិល្ប៍ជាសកល (Global literature review) ដោយប្រមូលទិន្នន័យពីអឺរ៉ុប អាមេរិក និងអាស៊ី (រួមទាំងចិន ឥណ្ឌា និងវៀតណាម)។ ដោយសារបរិបទខ្លះផ្តោតលើប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ ការអនុវត្តបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់ដូចជាប្រព័ន្ធ RAS អាចមានតម្លៃថ្លៃពេកសម្រាប់កសិករកម្ពុជា ប៉ុន្តែការអនុវត្តរបស់វៀតណាម (ឧ. កសិកម្មស្រូវ-បង្គា នៅតំបន់ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ) មានភាពពាក់ព័ន្ធ និងអាចយកជាគំរូសម្រាប់កម្ពុជាបានយ៉ាងល្អ។
ទ្រឹស្តី និងការអនុវត្តកសិកម្មវិលជុំមានសារៈសំខាន់បំផុតសម្រាប់កម្ពុជា ក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាខ្វះខាតទឹក កាត់បន្ថយចំណាយលើជីគីមី និងបង្កើនភាពធន់នឹងអាកាសធាតុ។
ការរួមបញ្ចូលគោលការណ៍កសិកម្មវិលជុំទៅក្នុងយុទ្ធសាស្រ្តជាតិ នឹងជួយកម្ពុជាផ្លាស់ប្តូរពីកសិកម្មដែលពឹងផ្អែកលើការចំណាយខ្ពស់ ទៅជាប្រព័ន្ធកសិ-អេកូឡូស៊ីដែលមាននិរន្តរភាព និងផ្តល់តម្លៃបន្ថែមខ្ពស់។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Linear agriculture (កសិកម្មបែបលីនេអ៊ែរ) | ប្រព័ន្ធកសិកម្មដែលពឹងផ្អែកលើការទាញយកធនធានពីធម្មជាតិមកផលិត រួចបញ្ចេញជាកាកសំណល់ចោលដោយមិនមានការកែច្នៃប្រើប្រាស់ឡើងវិញ។ វិធីនេះផ្តោតលើការប្រើប្រាស់ជីគីមី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតដើម្បីបង្កើនទិន្នផលខ្ពស់បំផុតក្នុងរយៈពេលខ្លី។ | ដូចជាទម្លាប់នៃការទិញរបស់របរថ្មីមកប្រើ រួចបោះចោលទៅក្នុងធុងសំរាមពេលលែងត្រូវការ ដោយមិនខ្វល់ពីការយកទៅកែច្នៃឡើងវិញ។ |
| Circular agriculture (កសិកម្មវិលជុំ) | ប្រព័ន្ធកសិកម្មដែលផ្តោតលើការកាត់បន្ថយសំណល់ ការបិទរង្វិលជុំសារធាតុចិញ្ចឹម និងការកែច្នៃធនធានឡើងវិញ ដើម្បីធានានិរន្តរភាពបរិស្ថាន និងសេដ្ឋកិច្ចសម្រាប់រយៈពេលយូរ។ | ដូចជាការយកដបទឹកប្លាស្ទិកចាស់មកកាត់ធ្វើជាថូផ្កា និងយកកាកសំណល់ផ្ទះបាយទៅធ្វើជី ដើម្បីកុំឱ្យមានសម្រាមសល់ចោលទទេៗ។ |
| Integrated Multi-Trophic Aquaculture / IMTA (វារីវប្បកម្មចម្រុះពហុកម្រិត) | ការចិញ្ចឹមសត្វទឹកចម្រុះប្រភេទក្នុងប្រព័ន្ធតែមួយ ដែលកាកសំណល់ពីសត្វមួយប្រភេទ (ឧទាហរណ៍៖ ត្រី) ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាចំណី ឬសារធាតុចិញ្ចឹមសម្រាប់សត្វ ឬរុក្ខជាតិមួយប្រភេទទៀត (ឧទាហរណ៍៖ សារាយ ឬងាវ)។ | ដូចជាការចិញ្ចឹមមាន់នៅពីលើស្រះត្រី ដែលលាមកមាន់ធ្លាក់ចូលទឹកក្លាយជាចំណីត្រី និងធ្វើឱ្យទឹកមានជីវជាតិដោយស្វ័យប្រវត្តិ។ |
| Recirculating aquaculture systems / RAS (ប្រព័ន្ធវារីវប្បកម្មទឹកវិលជុំ) | បច្ចេកវិទ្យាចិញ្ចឹមត្រីក្នុងអាងបិទជិត ដែលប្រើប្រព័ន្ធចម្រោះជីវសាស្រ្ត (Biofiltration) ដើម្បីបន្សុតទឹក និងបូមយកមកប្រើប្រាស់ឡើងវិញ ដើម្បីសន្សំសំចៃទឹក និងកាត់បន្ថយការបំពុលបរិស្ថាន។ | ដូចជាប្រព័ន្ធចម្រោះទឹកក្នុងអាងចិញ្ចឹមត្រីលម្អនៅតាមផ្ទះ ដែលបូមទឹករក្សាភាពស្អាតជានិច្ចដោយមិនបាច់ប្តូរទឹកថ្មីរាល់ថ្ងៃ។ |
| Agroforestry (កសិ-រុក្ខកម្ម) | ការដាំដុះដំណាំកសិកម្ម ឬការចិញ្ចឹមសត្វ បញ្ចូលគ្នាជាមួយការដាំដើមឈើធំៗក្នុងផ្ទៃដីតែមួយ ដើម្បីជួយការពារដី រក្សាសំណើម កាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ជីគីមី និងបង្កើនជីជាតិដោយធម្មជាតិពីស្លឹកឈើជ្រុះ។ | ដូចជាការដាំបន្លែ ឬចិញ្ចឹមគោនៅក្រោមម្លប់ចម្ការកៅស៊ូ ដែលជួយផ្តល់ចំណូលបន្ថែមផង និងជួយការពារដីកុំឱ្យហួតហែងផង។ |
| Nutrient loops (រង្វិលជុំសារធាតុចិញ្ចឹម) | ការរក្សាសារធាតុចិញ្ចឹម (ដូចជាអាសូត និងផូស្វ័រ) ឱ្យវិលជុំនៅក្នុងប្រព័ន្ធកសិដ្ឋាន ដោយប្រើប្រាស់សំណល់រុក្ខជាតិ និងសត្វត្រលប់ទៅបំប៉នដីវិញ ជាជាងការទុកឱ្យវាហូរចូលប្រភពទឹក ឬបញ្ចេញចោលទៅក្នុងបរិយាកាស។ | ដូចជាស្លឹកឈើដែលជ្រុះរលួយក្លាយជាជី ហើយដើមឈើនោះក៏ស្រូបយកជីនោះដើម្បីលូតលាស់ចេញជាស្លឹកថ្មីម្តងទៀត។ |
| Upcycling (ការកែច្នៃបង្កើនគុណភាព) | ការយកកាកសំណល់ ឬវត្ថុដែលគេបោះចោល មកកែច្នៃបង្កើតជាផលិតផលថ្មីដែលមានគុណភាព ឬតម្លៃសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ជាងវត្ថុដើម។ | ដូចជាការយកសំបកកង់ឡានចាស់ៗដែលគេបោះចោល មកច្នៃលាបពណ៌ធ្វើជាកៅអីអង្គុយដ៏ស្រស់ស្អាតដែលមានតម្លៃថ្លៃ។ |
| 10R framework (ក្របខ័ណ្ឌ 10R) | គោលការណ៍១០ចំណុចសម្រាប់អនុវត្តសេដ្ឋកិច្ចវិលជុំក្នុងវិស័យកសិកម្មរួមមាន៖ គិតឡើងវិញ (Rethink) ប្រើប្រាស់ខុសពីគោលដៅដើម (Repurpose) បដិសេធ (Refuse) កាត់បន្ថយ (Reduce) ប្រើប្រាស់ឡើងវិញ (Reuse) ជួសជុល (Repair) ដាំបង្វិល (Rotate) ដាំឡើងវិញ (Re-plant) កែច្នៃ (Recycle) និង ទាញយកមកវិញ (Recover)។ | ជាបញ្ជីត្រួតពិនិត្យ (Checklist) ទាំង១០ ចំណុច ដើម្បីជួយកសិករឱ្យចេះសន្សំសំចៃ និងទាញយកប្រយោជន៍ពីធនធានឱ្យអស់លទ្ធភាពមុននឹងសម្រេចចិត្តបោះចោល។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
