បញ្ហា (The Problem)៖ ការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីនៅតំបន់ជាយក្រុង (Peri-urban areas) បង្កជាបញ្ហាប្រឈមធ្ងន់ធ្ងរដល់សង្គម សេដ្ឋកិច្ច និងបរិស្ថាន ដែលតែងតែគំរាមកំហែងដល់ជីវភាពរស់នៅរបស់កសិករ និងស្ថិរភាពសហគមន៍។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានបង្កើតគំរូក្លែងធ្វើផ្អែកលើភ្នាក់ងារ (Agent-Based Modeling) ដើម្បីវិភាគពីអន្តរកម្មរវាងភាគីពាក់ព័ន្ធសំខាន់ៗនៅក្នុងខេត្ត South Kalimantan ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Agent-Based Modeling (ABM) via NetLogo គំរូក្លែងធ្វើផ្អែកលើភ្នាក់ងារ (ABM) តាមរយៈកម្មវិធី NetLogo |
អាចចាប់យកអន្តរកម្មដ៏ស្មុគស្មាញរវាងកសិករ អ្នកអភិវឌ្ឍន៍ និងរដ្ឋាភិបាល ព្រមទាំងមានភាពបត់បែនខ្ពស់ក្នុងការធ្វើតេស្តសេណារីយ៉ូគោលនយោបាយផ្សេងៗ។ | ទាមទារការប្រមូលទិន្នន័យជាក់ស្តែងច្រើន និងចំណាយពេលយូរក្នុងការសរសេរកូដ (Programming) និងក្រិតតាមខ្នាតដើម្បីធានាភាពត្រឹមត្រូវនៃម៉ូដែល។ | បង្ហាញថាការបង្កើនអន្តរាគមន៍ពីរដ្ឋាភិបាល ២០% និងការគាំទ្រពី NGO អាចកាត់បន្ថយការបំប្លែងដីខុសច្បាប់បាន ៣៥% និងកាត់បន្ថយទុក្ខលំបាករបស់កសិករ។ |
| IDRISI SELVA Land Use Change Modeller កម្មវិធីម៉ូដែលផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដី IDRISI SELVA |
មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការវិភាគទិន្នន័យភូមិសាស្ត្រ (GIS) និងព្យាករណ៍ពីការផ្លាស់ប្តូរផ្ទៃដីតាមលំហរូបវន្តដោយផ្អែកលើនិន្នាការពីអតីតកាល។ | ខ្វះសមត្ថភាពក្នុងការវិភាគស៊ីជម្រៅពីអាកប្បកិរិយា និងការសម្រេចចិត្តរបស់តួអង្គនីមួយៗ (Agents) នៅក្នុងប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចសង្គម។ | ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងការសិក្សានេះសម្រាប់ការផ្ទៀងផ្ទាត់ (Validation) ជាមួយលទ្ធផលនៃគំរូ ABM ដើម្បីធានាភាពជឿជាក់នៃការក្លែងធ្វើ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះទាមទារធនធានសំខាន់ៗទាំងផ្នែកសូហ្វវែរក្លែងធ្វើ ទិន្នន័យអង្កេតជាក់ស្តែងក្នុងសហគមន៍ និងចំណេះដឹងផ្នែកម៉ូដែលគណិតវិទ្យា។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅខេត្ត South Kalimantan ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ដោយផ្តោតលើតំបន់កសិកម្មដែលកំពុងរងសម្ពាធពីនគរូបនីយកម្ម និងផ្អែកលើទិន្នន័យពីអ្នកចូលរួមចំនួន ២២០នាក់។ បរិបទនេះមានភាពស្រដៀងគ្នាខ្លាំងមកនឹងប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេសតំបន់ជាយរាជធានីភ្នំពេញ ដែលកំពុងប្រឈមនឹងការបាត់បង់ដីកសិកម្ម និងជម្លោះដោយសារការពង្រីកគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍អចលនទ្រព្យ។
វិធីសាស្ត្រ ABM នេះមានសារៈប្រយោជន៍ និងអាចយកមកអនុវត្តបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា សម្រាប់ជួយដល់ការរៀបចំផែនការអភិវឌ្ឍន៍ និងគ្រប់គ្រងដីធ្លី។
ជារួម ការប្រើប្រាស់គំរូក្លែងធ្វើភ្នាក់ងារនេះ ផ្តល់នូវឧបករណ៍ព្យាករណ៍ដ៏មានឥទ្ធិពលមួយដែលអាចជួយរាជរដ្ឋាភិបាល និងភាគីពាក់ព័ន្ធនៅកម្ពុជារក្សាតុល្យភាពរវាងកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងនិរន្តរភាពសហគមន៍កសិកម្មមូលដ្ឋាន។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Agent-Based Modeling (ការបង្កើតគំរូផ្អែកលើភ្នាក់ងារ) | ជាវិធីសាស្ត្រក្លែងធ្វើតាមកុំព្យូទ័រ ដែលគេបង្កើតតួអង្គ (Agents) ដូចជាកសិករ អ្នកអភិវឌ្ឍន៍ អង្គការ ឬរដ្ឋាភិបាល ដោយកំណត់អាកប្បកិរិយា និងឲ្យពួកគេធ្វើអន្តរកម្មជាមួយគ្នា ដើម្បីសិក្សាពីលទ្ធផលរួមនៃប្រព័ន្ធសង្គមដ៏ស្មុគស្មាញ ដែលកើតចេញពីការសម្រេចចិត្តរបស់បុគ្គលនីមួយៗ។ | ដូចជាការលេងហ្គេម The Sims ដែលតួអង្គនីមួយៗមានគំនិត និងការសម្រេចចិត្តរៀងៗខ្លួន ហើយអ្នកស្រាវជ្រាវសង្កេតមើលថាតើសកម្មភាពរបស់ពួកគេធ្វើឲ្យសង្គមទាំងមូលប្រែប្រួលយ៉ាងណា។ |
| Peri-Urban Areas (តំបន់ជាយក្រុង) | ជាតំបន់អន្តរកាលរវាងទីក្រុង និងជនបទ ដែលកំពុងរងសម្ពាធនៃការអភិវឌ្ឍនគរូបនីយកម្មយ៉ាងខ្លាំង បណ្តាលឲ្យមានការផ្លាស់ប្តូរផ្ទៃដីកសិកម្មទៅជាតំបន់លំនៅដ្ឋាន (បុរី) ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ឬតំបន់ឧស្សាហកម្មយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ | ដូចជាតំបន់ជាយរាជធានីភ្នំពេញ (ឧទាហរណ៍ ស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង ឬខណ្ឌកំបូល) ដែលពីមុនជាវាលស្រែ តែបច្ចុប្បន្នកំពុងប្រែក្លាយជាបុរី និងរោងចក្របណ្ដើរៗ។ |
| Social Trust (ទំនុកចិត្តក្នុងសង្គម) | ជាកម្រិតនៃការជឿជាក់ និងបណ្តាញទំនាក់ទំនងរវាងសមាជិកក្នុងសហគមន៍ (ដូចជាកសិករ និងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល) ដែលជួយកាត់បន្ថយភាពតានតឹង សម្រួលដល់ការសហការគ្នា និងបង្កើតភាពធន់នៅពេលប្រឈមនឹងសម្ពាធពីខាងក្រៅ ដូចជាការទិញយកដីធ្លីពីអ្នកអភិវឌ្ឍន៍។ | ដូចជាការចងក្រងជាសហគមន៍កសិករមួយ ដែលអ្នកភូមិអាចទុកចិត្តគ្នា ចែករំលែកព័ត៌មាន និងរួមគ្នាការពារសិទ្ធិដីធ្លី ដោយមិនភ័យខ្លាចការកេងប្រវ័ញ្ច ឬការបោកប្រាស់។ |
| Monte Carlo Simulations (ការក្លែងធ្វើបែបម៉ុងតេការឡូ) | ជាបច្ចេកទេសគណិតវិទ្យាដែលប្រើការសាកល្បងដោយចៃដន្យ (Random sampling) ច្រើនដងដដែលៗ (ឧ. លើសពី ១០០ដង) នៅក្នុងម៉ូដែល ដើម្បីគណនាពីប្រូបាប៊ីលីតេនៃលទ្ធផលផ្សេងៗ និងវាយតម្លៃកម្រិតហានិភ័យ ក៏ដូចជាកាត់បន្ថយភាពមិនប្រាកដប្រជានៃទិន្នន័យ។ | ដូចជាការបោះកាក់រាប់ពាន់ដង ដើម្បីរកឲ្យឃើញពីភាគរយពិតប្រាកដថាតើវានឹងចេញក្បាល ឬប៉ាគី ជាជាងការទាយស្មានដោយបោះតែម្ដងឬពីរដង។ |
| Sensitivity Analysis (ការវិភាគភាពរសើប) | ជាការធ្វើតេស្តដោយផ្លាស់ប្តូរតម្លៃនៃអញ្ញាតណាមួយ (ដូចជា កម្រិតនៃការអន្តរាគមន៍ពីរដ្ឋាភិបាល) នៅក្នុងម៉ូដែលតាមកុំព្យូទ័រ ដើម្បីចង់ដឹងថាតើការផ្លាស់ប្តូរនោះនឹងធ្វើឲ្យលទ្ធផលរួម (ដូចជាអត្រានៃការបំប្លែងដី) ប្រែប្រួលខ្លាំងកម្រិតណា។ | ដូចជាការសាកល្បងបន្ថែមអំបិលបន្តិចម្តងៗទៅក្នុងសម្ល ដើម្បីចង់ដឹងថាតើត្រូវដាក់ប៉ុន្មាន ទើបធ្វើឲ្យសម្លនោះប្រែជាប្រៃខ្លាំងមិនអាចហូបបាន។ |
| ODD+D Protocol (ពិធីសារ ODD+D) | ជាស្តង់ដាររួម (Overview, Design Concepts, Details + Human Decision-Making) សម្រាប់សរសេរពណ៌នាពីម៉ូដែល ABM ដើម្បីធានាថាអ្នកស្រាវជ្រាវផ្សេងទៀតអាចយល់ច្បាស់ពីរបៀបដែលភ្នាក់ងារធ្វើការសម្រេចចិត្ត ហើយអាចយកម៉ូដែលនោះទៅបង្កើតឡើងវិញ (Reproduce) បាន។ | ដូចជាសៀវភៅរូបមន្តធ្វើម្ហូបដ៏លម្អិតមួយ ដែលប្រាប់តាំងពីគ្រឿងផ្សំ របៀបធ្វើ និងមូលហេតុដែលត្រូវដាក់គ្រឿងនីមួយៗ ដើម្បីឲ្យចុងភៅផ្សេងអាចធ្វើតាមបានរសជាតិដូចគ្នា។ |
| Pattern-Oriented Modeling (ការបង្កើតគំរូផ្ដោតលើលំនាំ) | ជាវិធីសាស្ត្រក្នុងការរចនា និងផ្ទៀងផ្ទាត់ម៉ូដែលក្លែងធ្វើ (Validation) ដោយប្រៀបធៀបលទ្ធផលអាកប្បកិរិយាដែលទទួលបានពីម៉ូដែល ទៅនឹងលំនាំ ឬទិន្នន័យជាក់ស្តែង (Empirical data) ក្នុងពិភពពិត ដើម្បីធានាថាម៉ូដែលនោះដំណើរការបានត្រឹមត្រូវគួរឱ្យទុកចិត្ត។ | ដូចជាការគូររូបជនសង្ស័យតាមការរៀបរាប់ បន្ទាប់មកយកគំនូរនោះទៅផ្ទឹមជាមួយរូបថតជនសង្ស័យពិតប្រាកដ ដើម្បីមើលថាតើវាមានទម្រង់មុខស្រដៀងគ្នាកម្រិតណា។ |
| Land Rent Theory (ទ្រឹស្ដីឈ្នួលដី) | ជាទ្រឹស្ដីសេដ្ឋកិច្ចដែលពន្យល់ពីរបៀបដែលតម្លៃ និងការសម្រេចចិត្តប្រើប្រាស់ដីធ្លីត្រូវបានកំណត់ដោយកត្តាទីតាំង (ភាពជិតទៅនឹងទីក្រុង) ភាពកម្រនៃដី និងថាមវន្តទីផ្សារ ដោយដីកសិកម្មដែលនៅជិតទីក្រុងមានតម្លៃខ្ពស់ជាង និងងាយរងការទិញដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍។ | ដូចជាការជួលតូបលក់ទំនិញនៅក្បែរច្រកចូលផ្សារ ដែលមានតម្លៃថ្លៃជាងតូបនៅខាងចុងផ្សារ ព្រោះវាមានមនុស្សដើរកាត់ច្រើននិងងាយរកប្រាក់ចំណេញជាង។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
