បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះធ្វើការសិក្សាអំពីរបៀបដែលការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីដោយមនុស្ស និងការប្រែប្រួលគម្របរុក្ខជាតិធម្មជាតិ បានជះឥទ្ធិពល និងមានប្រតិកម្មតបត្រឡប់ (Feedbacks) ទៅលើការប្រែប្រួលអាកាសធាតុក្នុងកំឡុងសតវត្សទី២០។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រភ្ជាប់គំរូរុក្ខជាតិ និងគំរូអាកាសធាតុបញ្ចូលគ្នា ដើម្បីក្លែងធ្វើ និងប្រៀបធៀបសេណារីយ៉ូនៃការប្រើប្រាស់ដីក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Fixed Vegetation with Land-Use Change (FiLUC) ការក្លែងធ្វើដោយកំណត់រុក្ខជាតិធម្មជាតិឱ្យនៅថេរ និងមានការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដី |
អាចទាញយក និងផ្តោតសំខាន់តែទៅលើឥទ្ធិពលនៃការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ និងការប្រើប្រាស់ដីដោយមនុស្ស (Anthropogenic LULCC)។ | មិនបានគិតបញ្ចូលពីរបៀបដែលរុក្ខជាតិធម្មជាតិមានប្រតិកម្មតបទៅនឹងបំរែបំរួលអាកាសធាតុ និងការកើនឡើងឧស្ម័ន CO2 នោះទេ។ | បណ្តាលឱ្យផ្ទៃដីសកលចុះត្រជាក់ជាមធ្យម ០.២០°C បើធៀបនឹងម៉ូដែលមូលដ្ឋានដោយសារការកើនឡើងនៃចំណាំងផ្លាតផ្ទៃ (Albedo)។ |
| Dynamic Natural Vegetation only (DyNa) ការក្លែងធ្វើដោយប្រើសក្ដានុពលរុក្ខជាតិធម្មជាតិ (គ្មានការប្រើប្រាស់ដីដោយមនុស្ស) |
បង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ពីប្រតិកម្មតបត្រឡប់ (Feedback) របស់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីធម្មជាតិទៅនឹងអាកាសធាតុ (ឧទាហរណ៍៖ ការកើនឡើងនៃព្រៃបៃតងនៅតំបន់ត្រជាក់)។ | មើលរំលងសកម្មភាពជាក់ស្តែងរបស់មនុស្ស ដែលតែងតែមានការកាប់ឆ្ការព្រៃឈើជាបន្តបន្ទាប់។ | បណ្តាលឱ្យមានការឡើងកម្តៅលើផ្ទៃដីសកលចំនួន ០.១៣°C ដែលជាប្រតិកម្មតបត្រឡប់វិជ្ជមាន (Positive feedback) បន្ថែមលើឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់។ |
| Coupled Dynamic Vegetation and LULCC (DyLUC) ការក្លែងធ្វើរួមបញ្ចូលគ្នាទាំងសក្ដានុពលរុក្ខជាតិ និងការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដី |
តំណាងឱ្យស្ថានភាពពិតប្រាកដបំផុតនៃប្រវត្តិសាស្ត្រសតវត្សទី២០ ដោយគិតបញ្ចូលគ្រប់កត្តាអន្តរកម្មរវាងអាកាសធាតុ និងដី។ | ទាមទារកម្លាំងម៉ាស៊ីនកុំព្យូទ័រខ្លាំង និងបង្កើនភាពស្មុគស្មាញ (Uncertainties) ដោយសារការប៉ាន់ស្មានខុសនៃអាកាសធាតុអាចធ្វើឱ្យគម្របរុក្ខជាតិខុសតាមនោះដែរ។ | បណ្តាលឱ្យផ្ទៃដីសកលចុះត្រជាក់ជាមធ្យម ០.២២°C ដែលបញ្ជាក់ថាឥទ្ធិពលនៃការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីដោយមនុស្ស (LULCC) មានទំហំធំជាងសក្ដានុពលរុក្ខជាតិធម្មជាតិ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារធនធានកុំព្យូទ័រធំធេង (High Computational Cost) ដោយសារការភ្ជាប់គំរូទាំងពីរតម្រូវឱ្យគណនាក្នុងជំហានពេលវេលាខ្លី (៤០នាទីម្តង) ដែលធ្វើឱ្យរយៈពេលនៃការគណនាកើនឡើង ១៥ដង។
ការសិក្សានេះគឺជាការក្លែងធ្វើកម្រិតសាកល (Global Model) ដែលមានកម្រិតភាពច្បាស់នៃក្រឡាអវកាសទាប (Spatial resolution 3.75° ឬប្រហែល ៤០០គីឡូម៉ែត្រ) និងមានភាពលម្អៀង (Warm bias) ដោយសារមិនបានគិតបញ្ចូលទិន្នន័យ Aerosol។ សម្រាប់កម្ពុជា កម្រិតភាពច្បាស់នេះគឺធំពេកមិនអាចចាប់យកលក្ខណៈអាកាសធាតុខ្នាតតូចបានទេ ប៉ុន្តែវាផ្តល់នូវការយល់ដឹងពីយន្តការជារួមនៃឥទ្ធិពលនៃការបាត់បង់ព្រៃឈើនៅតំបន់ត្រូពិចទៅលើការរំហួតទឹក និងពពក។
វិធីសាស្រ្តវាយតម្លៃប្រតិកម្មតបត្រឡប់ (Feedbacks) រវាងរុក្ខជាតិនិងអាកាសធាតុនេះ មានភាពចាំបាច់ខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងការសិក្សាពីផលប៉ះពាល់នៃការផ្លាស់ប្តូរគម្របដី និងការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ។
សរុបមក ការប្រើប្រាស់គំរូអាកាសធាតុនិងរុក្ខជាតិបូកបញ្ចូលគ្នា នឹងក្លាយជាឧបករណ៍ដ៏មានសក្តានុពលសម្រាប់កម្ពុជា ក្នុងការរៀបចំផែនការអភិវឌ្ឍន៍ដីធ្លី និងសន្តិសុខធនធានទឹកប្រកបដោយចីរភាពនៅថ្ងៃអនាគត។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Surface albedo | រង្វាស់នៃកម្រិតពន្លឺព្រះអាទិត្យដែលជះ ឬផ្លាតត្រឡប់ពីផ្ទៃផែនដីទៅក្នុងលំហអាកាសវិញ។ ផ្ទៃដីដែលកាប់ឆ្ការព្រៃរួច ឬមានព្រិល មានចំណាំងផ្លាតខ្ពស់ ចំណែកឯផ្ទៃដែលមានព្រៃឈើក្រាស់មានចំណាំងផ្លាតទាបដោយសារវាស្រូបពន្លឺ។ ការកើនឡើងនៃចំណាំងផ្លាតនេះធ្វើឱ្យសីតុណ្ហភាពចុះត្រជាក់។ | ដូចជាការពាក់អាវពណ៌សនៅពេលថ្ងៃក្តៅ ដែលជួយចំណាំងកម្តៅចេញនិងធ្វើឲ្យត្រជាក់ ផ្ទុយពីការពាក់អាវពណ៌ខ្មៅដែលស្រូបកម្តៅ។ |
| Evapotranspiration | ដំណើរការរួមបញ្ចូលគ្នានៃការហួតទឹកពីផ្ទៃដីទូទៅ (Evaporation) និងការភាយចំហាយទឹកចេញពីរុក្ខជាតិ (Transpiration) ទៅក្នុងបរិយាកាស។ ដំណើរការនេះដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបញ្ចុះកម្តៅផ្ទៃដី និងបង្កើតជាពពកសម្រាប់បង្អុរជាភ្លៀង ជាពិសេសនៅតំបន់ត្រូពិច។ | ដូចជាការបែកញើសរបស់មនុស្ស ដែលពេលញើសហួត វាជួយទាញយកកម្តៅ និងធ្វើឱ្យរាងកាយចុះត្រជាក់។ |
| Latent heat flux (LHF) | បរិមាណថាមពលកម្តៅដែលត្រូវបានបញ្ចេញ ឬស្រូបយកនៅពេលដែលទឹកផ្លាស់ប្តូរទម្រង់ (ឧទាហរណ៍ ពីរាវទៅជាឧស្ម័ននៅពេលហួតទឹក) ដោយមិនធ្វើឱ្យសីតុណ្ហភាពបរិយាកាសកើនឡើង។ នៅក្នុងអាកាសធាតុវិទ្យា វាសំដៅលើការបញ្ចុះកម្តៅលើផ្ទៃដីតាមរយៈការហួតទឹករបស់រុក្ខជាតិ។ | ដូចជាថាមពលភ្លើងដែលយើងប្រើដើម្បីដាំទឹកឱ្យពុះក្លាយជាចំហាយ ដោយវាមិនធ្វើឱ្យសីតុណ្ហភាពទឹកកើនលើសពី ១០០អង្សាសេឡើយ។ |
| Sensible heat flux (SHF) | ការផ្ទេរថាមពលកម្តៅពីផ្ទៃផែនដីទៅបរិយាកាស (ឬពីបរិយាកាសមកផែនដី) ដែលធ្វើឱ្យមានការប្រែប្រួលសីតុណ្ហភាពខ្យល់ដោយផ្ទាល់ ដែលយើងអាចមានអារម្មណ៍ដឹង ឬវាស់ស្ទង់បានដោយប្រើទែម៉ូម៉ែត្រ។ | ដូចជាការអង្គុយជិតភ្នក់ភ្លើង ហើយយើងមានអារម្មណ៍ថាក្តៅដោយសារខ្យល់នៅជុំវិញនោះត្រូវបានកម្តៅដោយផ្ទាល់។ |
| Biogeophysical mechanisms | យន្តការរូបវន្តដែលរុក្ខជាតិមានឥទ្ធិពលត្រឡប់ទៅលើអាកាសធាតុ តាមរយៈលក្ខណៈរូបវន្តរបស់វា ដូចជាការផ្លាស់ប្តូរចំណាំងផ្លាតពន្លឺ (Albedo) ការហួតទឹក (Evapotranspiration) និងភាពរដិបរដុបនៃផ្ទៃដីដែលកាត់បន្ថយល្បឿនខ្យល់។ | ដូចជាការដាំដើមឈើជុំវិញផ្ទះដើម្បីបង្កើតជាម្លប់ (រារាំងពន្លឺ) និងជារបាំងខ្យល់ ដែលធ្វើឲ្យបរិវេណផ្ទះត្រជាក់ជាងមុន។ |
| Dynamic global vegetation model (DGVM) | ម៉ូដែលកុំព្យូទ័រស្មុគស្មាញដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីក្លែងធ្វើពីរបៀបដែលព្រៃឈើ និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីរុក្ខជាតិមានការប្រែប្រួល លូតលាស់ ស្លាប់ និងផ្លាស់ទីតាំង ឆ្លើយតបទៅនឹងបំរែបំរួលអាកាសធាតុតាមពេលវេលា។ | ដូចជាហ្គេមស៊ីមូឡេសិន (Simulation game) សកល ដែលគណនាទាយទុកថាតើព្រៃឈើនឹងរួញតូច ឬរីកធំបែបណានៅ១០០ឆ្នាំខាងមុខបើសីតុណ្ហភាពកើនឡើង។ |
| Planetary boundary layer (PBL) | ស្រទាប់ខ្យល់នៃបរិយាកាសទាបបំផុតរបស់ផែនដី ដែលនៅជាប់ផ្ទាល់នឹងផ្ទៃដី។ លក្ខណៈនៃខ្យល់ កម្តៅ និងសំណើមនៅក្នុងស្រទាប់នេះ គឺទទួលរងឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំង និងរហ័សពីលក្ខណៈនៃផ្ទៃដីខាងក្រោម (ដូចជាព្រៃឈើ ទីក្រុង ឬសមុទ្រ)។ | ដូចជាស្រទាប់ទឹកខាងក្រោមគេបង្អស់នៃស្ទឹង ដែលហូរយឺតនិងមានកួចវិលដោយសារការកកិតជាមួយបាតស្ទឹងនិងថ្ម។ |
| Stomatal conductance | រង្វាស់នៃអត្រាដែលរន្ធតូចៗ (Stomata) នៅលើផ្ទៃស្លឹករុក្ខជាតិបើក ដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យឧស្ម័នកាបូនិក (CO2) ចូលសម្រាប់ធ្វើរស្មីសំយោគ និងចំហាយទឹកភាយចេញមកក្រៅ។ ពេលបរិមាណ CO2 ក្នុងបរិយាកាសខ្ពស់ រន្ធទាំងនេះអាចរួមតូច ដែលធ្វើឱ្យការភាយទឹកចេញថយចុះ។ | ដូចជាការបើក ឬបិទបង្អួចផ្ទះ ដើម្បីឱ្យខ្យល់ចេញចូល អាស្រ័យលើកម្រិតសំណើម និងសីតុណ្ហភាពនៅខាងក្រៅ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
