Original Title: Studies on Prevalence and Outbreak of Ectoparasites in Native Chickens in Central Part of Thailand
Source: li01.tci-thaijo.org
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original paper for full scientific accuracy.

ការសិក្សាអំពីអត្រាប្រេវ៉ាឡង់ និងការផ្ទុះឡើងនៃប៉ារ៉ាស៊ីតខាងក្រៅលើមាន់ស្រុកនៅតំបន់ភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃ

ចំណងជើងដើម៖ Studies on Prevalence and Outbreak of Ectoparasites in Native Chickens in Central Part of Thailand

អ្នកនិពន្ធ៖ Arkom Sangvaranond (Department of Pathology, Faculty of Veterinary Medicine, Kasetsart University)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 1993, Agriculture and Natural Resources

វិស័យសិក្សា៖ Veterinary Parasitology

១. សេចក្តីសង្ខេបប្រតិបត្តិ (Executive Summary)

បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះផ្តោតលើការសិក្សាពីអត្រាប្រេវ៉ាឡង់ និងការរាតត្បាតនៃប៉ារ៉ាស៊ីតខាងក្រៅ (Ectoparasites) ដែលកើតមានលើមាន់ស្រុកពេញវ័យនៅតំបន់ភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃ។

វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយការប្រមូលសំណាក និងពិនិត្យរាងកាយដោយផ្ទាល់លើសត្វមាន់ស្រុក ដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទប៉ារ៉ាស៊ីតនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍។

ការពិនិត្យមាន់ស្រុកចំនួន ១.៧៨១ ក្បាល ពី ៣៩ ស្រុក ក្នុង ៦ ខេត្ត (Physical Examination of 1,781 fowls)
ការប្រមូល និងរក្សាទុកសំណាកក្នុងអាល់កុល ៧០% (Sample Collection and Preservation)
ការរៀបចំស្លាយ និងកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទប៉ារ៉ាស៊ីតតាមរូបវិទ្យា (Slide Preparation and Morphological Identification)

លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖

បានរកឃើញចៃខាំ (Biting lice) ចំនួន ៩ ប្រភេទ ដែលក្នុងនោះប្រភេទ Menopon gallinae មានអត្រាខ្ពស់ជាងគេរហូតដល់ ៨៩,៣% និង Lipeurus caponis ៧៥,៨%។
បានរកឃើញតេរ៉ូ (Mites) ចំនួន ៥ ប្រភេទ ដោយប្រភេទ Pterolichus obtusus មានអត្រារាតត្បាតខ្ពស់ជាងគេគឺ ៤២,៧%។
បានរកឃើញចៃឆ្កែ (Fleas) ប្រភេទ Echidnophaga gallinacea ចំនួន ៥,៣% និងដង្កែ (Ticks) ប្រភេទ Haemaphysalis wellingtoni ចំនួន ០,២%។

២. ការវិភាគលើប្រសិទ្ធភាព និងដែនកំណត់ (Performance & Constraints)

វិធីសាស្ត្រ (Method)	គុណសម្បត្តិ (Pros)	គុណវិបត្តិ (Cons)	លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result)
Direct Physical Examination and Macroscopic Collection ការពិនិត្យរូបរាងកាយដោយផ្ទាល់ និងការប្រមូលសំណាកប៉ារ៉ាស៊ីតទំហំធំ	ងាយស្រួលអនុវត្ត ចំណាយតិច និងអាចប្រមូលប៉ារ៉ាស៊ីតដែលមានទំហំធំបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ អនុញ្ញាតឱ្យដឹងពីទីតាំងរាតត្បាតច្បាស់លាស់លើដងខ្លួនមាន់។	មិនអាចមើលឃើញ ឬកំណត់អត្តសញ្ញាណប៉ារ៉ាស៊ីតដែលមានទំហំតូចខ្លាំង ដូចជាប្រភេទតេរ៉ូ (Mites) បានដោយផ្ទាល់ភ្នែកនោះទេ។	អាចរកឃើញ និងកំណត់ប្រភេទចៃខាំ (Biting lice) ចំនួន ៩ ប្រភេទ ចៃឆ្កែ (Fleas) ១ ប្រភេទ និងដង្កែ (Ticks) ១ ប្រភេទ។
Microscopic Slide Mounting (Hoyer's Solution) ការរៀបចំស្លាយសម្រាប់ពិនិត្យតាមមីក្រូទស្សន៍ (ប្រើសូលុយស្យុង Hoyer's)	មានភាពសុក្រឹតខ្ពស់ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទតេរ៉ូ (Mites) និងប៉ារ៉ាស៊ីតតូចៗបានយ៉ាងច្បាស់លាស់តាមលក្ខណៈរូបវិទ្យា។	ទាមទារពេលវេលាយូរ សម្ភារៈមន្ទីរពិសោធន៍ (មីក្រូទស្សន៍ សារធាតុគីមី) និងអ្នកជំនាញក្នុងការរៀបចំស្លាយ និងកំណត់អត្តសញ្ញាណ។	អាចរកឃើញ និងកំណត់អត្តសញ្ញាណតេរ៉ូ (Mites) ចំនួន ៥ ប្រភេទយ៉ាងច្បាស់លាស់ ដែលក្នុងនោះ Pterolichus obtusus មានអត្រាខ្ពស់ជាងគេ។

ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះមិនតម្រូវឱ្យមានឧបករណ៍ស្មុគស្មាញកម្រិតខ្ពស់នោះទេ ប៉ុន្តែទាមទារសម្ភារៈមន្ទីរពិសោធន៍ជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការប្រមូល និងវិភាគសំណាក។

Field Materials: ដង្កៀបតូចៗ (Forceps) ដបដាក់សំណាក និងអាល់កុល ៧០% សម្រាប់រក្សាទុកសំណាកប៉ារ៉ាស៊ីតដែលប្រមូលបាន។
Laboratory Equipment: មីក្រូទស្សន៍ (Microscope) ស្លាយកញ្ចក់ និងសូលុយស្យុង Hoyer's សម្រាប់ធ្វើស្លាយប៉ារ៉ាស៊ីត។
Reference Materials (Expertise): កូនសោអត្តសញ្ញាណ (Identification Keys) របស់ Furman, Catts, Soulsby ជាដើម ដើម្បីផ្ទៀងផ្ទាត់ប្រភេទប៉ារ៉ាស៊ីត។
Dataset/Samples: សំណាកមាន់ស្រុកពេញវ័យចំនួន ១.៧៨១ ក្បាល (អាយុ ១-៤ ឆ្នាំ) ពីទីតាំងផ្សេងៗគ្នា។

៣. ការពិនិត្យសម្រាប់បរិបទកម្ពុជា/អាស៊ីអាគ្នេយ៍

ភាពលំអៀងនៃទិន្នន័យ (Data Bias)៖

ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងតាំងពីចន្លោះឆ្នាំ ១៩៨៩-១៩៩២ លើមាន់ស្រុកចំនួន ១.៧៨១ ក្បាល នៅក្នុង ៦ ខេត្តនៃភាគកណ្តាលប្រទេសថៃ។ ទោះបីជាទិន្នន័យនេះមានវ័យចំណាស់ និងផ្តោតតែលើភូមិសាស្ត្រថៃក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយសារលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ និងការចិញ្ចឹមមាន់ស្រុកមានភាពស្រដៀងគ្នាខ្លាំងមកនឹងប្រទេសកម្ពុជា លទ្ធផលនេះនៅតែមានតម្លៃសម្រាប់ជាមូលដ្ឋានប្រៀបធៀប។

លទ្ធភាពនៃការអនុវត្ត (Applicability)៖

វិធីសាស្ត្រនៃការអង្កេត និងលទ្ធផលនៃការសិក្សានេះ មានប្រយោជន៍យ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងសុខភាពសត្វបក្សីនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។

កសិដ្ឋានចិញ្ចឹមមាន់ស្រុកជាលក្ខណៈគ្រួសារ (ទូទាំងប្រទេស): ទិន្នន័យនៃប្រភេទប៉ារ៉ាស៊ីតដែលជួបប្រទះញឹកញាប់ (ដូចជា Menopon gallinae) អាចជួយកសិករឱ្យដឹងពីហានិភ័យ និងចាត់វិធានការសម្អាតទ្រុងការពារជាមុន។
សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទកសិកម្ម (RUA) និងវិទ្យាស្ថានជាតិកសិកម្មព្រែកលៀប: និស្សិតពេទ្យសត្វអាចយកវិធីសាស្ត្រប្រមូលសំណាក និងបច្ចេកទេសធ្វើស្លាយនេះ មកអនុវត្តផ្ទាល់ក្នុងការចុះកម្មសិក្សា ឬធ្វើសារណាស្រាវជ្រាវរបស់ខ្លួន។
អគ្គនាយកដ្ឋានសុខភាពសត្វ និងផលិតកម្មសត្វ (GDAHP): អាចប្រើប្រាស់អត្ថបទនេះជាឯកសារយោងដើម្បីចងក្រងសៀវភៅណែនាំអំពីជំងឺប៉ារ៉ាស៊ីតលើបក្សី និងណែនាំថ្នាំសម្លាប់ប៉ារ៉ាស៊ីតដែលស័ក្តិសម។

ជារួម ការយល់ដឹងពីអត្រារាតត្បាត និងទីតាំងរស់នៅរបស់ប៉ារ៉ាស៊ីតលើដងខ្លួនមាន់ ជួយឱ្យអ្នកពាក់ព័ន្ធនៅកម្ពុជាអាចរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រការពារជំងឺ និងកាត់បន្ថយការខាតបង់សេដ្ឋកិច្ចបានកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព។

៤. ផែនការសកម្មភាពសម្រាប់និស្សិត (Actionable Roadmap)

ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖

ជំហានទី ១៖ សិក្សាមូលដ្ឋានគ្រឹះពីប៉ារ៉ាស៊ីតសាស្ត្របក្សី: ស្វែងយល់ពីលក្ខណៈរូបវិទ្យានៃប៉ារ៉ាស៊ីតខាងក្រៅ (Ectoparasites) ដូចជាចៃ ដង្កែ និងតេរ៉ូ ដោយប្រើប្រាស់សៀវភៅយោងដូចជា Veterinary Parasitology (Soulsby) ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការសម្គាល់។
ជំហានទី ២៖ រៀបចំផែនការ និងសម្ភារៈចុះប្រមូលសំណាក: កំណត់តំបន់គោលដៅ (ឧ. ភូមិដែលមានការចិញ្ចឹមមាន់ច្រើន) និងរៀបចំសម្ភារៈបរិក្ខាររួមមាន 70% Alcohol ដង្កៀប (Forceps) និងដបតូចៗសម្រាប់ដាក់សំណាកដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។
ជំហានទី ៣៖ អនុវត្តការពិនិត្យ និងប្រមូលសំណាកលើមាន់ផ្ទាល់: ធ្វើការចាប់មាន់មកពិនិត្យយ៉ាងល្អិតល្អន់តាមផ្នែកនីមួយៗនៃដងខ្លួន (ក្បាល ក ក្រោមស្លាប ជើង) រួចប្រមូលប៉ារ៉ាស៊ីតដាក់ក្នុងដប និងកត់ត្រាព័ត៌មាន (អាយុ ភេទ ទីតាំងលើដងខ្លួន) ឱ្យបានច្បាស់លាស់។
ជំហានទី ៤៖ អនុវត្តបច្ចេកទេសមន្ទីរពិសោធន៍ (Laboratory Techniques): សម្រាប់ប៉ារ៉ាស៊ីតតូចៗ ត្រូវរៀនពីរបៀបធ្វើស្លាយ (Slide mounting) ដោយប្រើប្រាស់ Hoyer's Solution រួចយកទៅពិនិត្យក្រោម Light Microscope។
ជំហានទី ៥៖ វិភាគទិន្នន័យ និងសរសេររបាយការណ៍: ប្រើប្រាស់ Identification Keys ដើម្បីកំណត់ប្រភេទប៉ារ៉ាស៊ីតឱ្យបានច្បាស់ រួចគណនាអត្រាប្រេវ៉ាឡង់ (Prevalence Rate) និងចងក្រងជារបាយការណ៍ស្រាវជ្រាវដើម្បីចែករំលែកដល់កសិករ ឬបោះពុម្ព។

៥. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស	ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation)	និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Ectoparasites (ប៉ារ៉ាស៊ីតខាងក្រៅ)	សត្វល្អិតតូចៗដែលរស់នៅតោងទាម និងបឺតឈាម ឬស៊ីកម្ទេចស្បែកនៅលើផ្ទៃខាងក្រៅនៃរាងកាយសត្វដទៃទៀត ដើម្បីចិញ្ចឹមជីវិត និងបន្តពូជ។	ដូចជាសត្វឈ្លើង ឬមូស ដែលតោងបឺតឈាមពីក្រៅខ្លួនយើង មិនមែនចូលទៅរស់នៅក្នងពោះវៀនដូចសត្វព្រូនឡើយ។
Prevalence (អត្រាប្រេវ៉ាឡង់)	តួលេខជាភាគរយដែលបង្ហាញពីចំនួនសត្វ ឬមនុស្សដែលកំពុងផ្ទុកជំងឺ ឬប៉ារ៉ាស៊ីតណាមួយ ធៀបនឹងចំនួនសរុបដែលបានធ្វើការអង្កេតក្នុងពេលកំណត់មួយ។	បើក្នុងថ្នាក់មានសិស្ស ១០ នាក់ ហើយ ៣ នាក់ពាក់វ៉ែនតា អត្រាប្រេវ៉ាឡង់នៃអ្នកពាក់វ៉ែនតាគឺ ៣០%។
Biting lice (ចៃខាំ)	ប្រភេទចៃដែលរស់នៅដោយស៊ីកម្ទេចកោសិកាស្បែកងាប់ៗ រោម ឬកម្ទេចកម្ទីផ្សេងៗលើដងខ្លួនសត្វស្លាប ជាជាងការបឺតឈាមផ្ទាល់។	ប្រៀបដូចជាអ្នកបោសសម្អាតដែលស៊ីកាកសំណល់លើស្បែកមាន់ ប៉ុន្តែវត្តមានរបស់វាធ្វើឱ្យមាន់រមាស់ និងស្ត្រេសខ្លាំង។
Hoyer's Solution (សូលុយស្យុង Hoyer's)	ជាសារធាតុគីមីរាវមួយប្រភេទដែលគេប្រើនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍សម្រាប់រក្សាទុក និងធ្វើឱ្យសំណាកសត្វល្អិតតូចៗ (ដូចជាតេរ៉ូ) ថ្លា ងាយស្រួលមើលរចនាសម្ព័ន្ធរាងកាយក្រោមមីក្រូទស្សន៍។	ដូចជាការយកកញ្ចក់ថ្លាទៅសង្កត់លើស្លឹកឈើ រួចចាក់ទឹកថ្នាំការពារកុំឱ្យស្ងួត និងធ្វើឱ្យវាថ្លា ដើម្បីងាយស្រួលឆ្លុះមើលសរសៃស្លឹកបានច្បាស់។
Morphological Identification (ការកំណត់អត្តសញ្ញាណតាមរូបវិទ្យា)	ការវាយតម្លៃ និងចាត់ថ្នាក់ប្រភេទសត្វ ឬប៉ារ៉ាស៊ីត ដោយផ្អែកលើការសង្កេតលក្ខណៈរូបរាងខាងក្រៅ ទំហំ និងរចនាសម្ព័ន្ធសរីរាង្គរបស់វា។	ដូចជាការចំណាំមុខមាត់ និងភិនភាគរបស់មិត្តភក្តិម្នាក់ (កម្ពស់ ទម្រង់មុខ សម្បុរ) ដើម្បីដឹងថាគាត់ជាអ្នកណា ដោយមិនបាច់ពិនិត្យ DNA នោះទេ។
Scaly Legs (ជំងឺស្រែងជើង)	ជាស្ថានភាពជំងឺលើសត្វមាន់ដែលបង្កឡើងដោយតេរ៉ូប្រភេទ Knemidocoptes mutans ដែលខួងចូលទៅក្នុងស្បែកជើងមាន់ ធ្វើឱ្យស្រកាជើងឡើងក្រាស់ រដុប និងខូចទ្រង់ទ្រាយ។	ដូចជាជំងឺផ្សិតស៊ីក្រចកជើងមនុស្ស ដែលធ្វើឱ្យក្រចកឡើងក្រាស់ គ្រើម និងខូចរូបរាងដើមបន្តិចម្តងៗ។

៦. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖