បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះសិក្សាអំពីការផ្ទេរមរតកសកម្មភាពហ្សែនដែលគ្រប់គ្រងលក្ខណៈសំខាន់ៗផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនៃដំណាំត្រប់ (Solanum melongena) ដើម្បីគាំទ្រដល់កម្មវិធីបង្កាត់ពូជដំណាំឱ្យកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់ការវិភាគមធ្យមនៃជំនាន់ (Generation mean analysis) ដោយធ្វើការបង្កាត់ពូជត្រប់ដើម្បីវាយតម្លៃសកម្មភាពហ្សែន និងអត្រាផ្ទេរមរតក។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Pure Line Selection (Based on Additive Gene Action) ការជ្រើសរើសខ្សែស្រឡាយសុទ្ធ (ផ្អែកលើសកម្មភាពហ្សែនបូកបញ្ចូល) |
ងាយស្រួលនិងចំណាយតិចសម្រាប់កសិករ ព្រោះអាចទុកគ្រាប់ពូជសម្រាប់ដាំបន្តនៅរដូវក្រោយបាន។ មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់សម្រាប់លក្ខណៈដែលមានអត្រាផ្ទេរមរតកខ្ពស់ ដូចជាកម្ពស់ដើម និងរាងផ្លែ។ | មិនសូវមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការបង្កើនទិន្នផលសរុបទេ ដោយសារទិន្នផលទទួលរងឥទ្ធិពលតិចតួចពីហ្សែនបូកបញ្ចូល បើធៀបនឹងឥទ្ធិពលកូនកាត់។ | លក្ខណៈភាគច្រើនរួមមាន កម្ពស់ ថ្ងៃចេញផ្កា រាងផ្លែ ទម្ងន់ និងចំនួនផ្លែ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសកម្មភាពហ្សែនបូកបញ្ចូល (Additive gene action) ដែលស័ក្តិសមនឹងការជ្រើសរើសពូជសុទ្ធ។ |
| Hybrid Breeding (Based on Dominance/Epistasis) ការបង្កាត់ពូជកូនកាត់ (ផ្អែកលើឥទ្ធិពលហ្សែនលេចធ្លោនិងអន្តរកម្ម) |
ផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់បំផុតដោយទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីកម្លាំងកូនកាត់ (Hybrid vigor) និងអន្តរកម្មហ្សែនលេចធ្លោ (Dominance effects)។ | ទាមទារបច្ចេកទេស និងពេលវេលាច្រើនក្នុងការបង្កាត់ដោយដៃ ហើយកសិករត្រូវចំណាយប្រាក់ទិញគ្រាប់ពូជថ្មី (F1) ជារៀងរាល់រដូវដាំដុះ។ | ទិន្នផលក្នុងមួយដើមត្រូវបានជំរុញយ៉ាងខ្លាំងដោយអន្តរកម្មហ្សែនលេចធ្លោ (Dominance × Dominance) ដែលតម្រូវឱ្យប្រើប្រាស់ពូជកូនកាត់ដើម្បីទទួលបានទិន្នផលអតិបរមា។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារធនធានកសិកម្មជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការបង្កាត់ពូជរុក្ខជាតិ ការដាំដុះសាកល្បងក្នុងទីវាល និងការវិភាគទិន្នន័យស្ថិតិ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងប្រទេសថៃ ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៦ ដោយផ្តោតលើពូជត្រប់ត្រឹមតែ ៤ ប្រភេទ និងធ្វើឡើងក្នុងលក្ខខណ្ឌបរិស្ថានតែមួយ (Single environment)។ លទ្ធផលនៃសកម្មភាពហ្សែន និងអត្រាផ្ទេរមរតកអាចនឹងប្រែប្រួល ប្រសិនបើមានការផ្លាស់ប្តូរអាកាសធាតុ ឬដី។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា លទ្ធផលនេះជាឯកសារយោងដ៏ល្អ ប៉ុន្តែទាមទារការធ្វើតេស្តបន្សាំ (Adaptation trial) ក្នុងលក្ខខណ្ឌជាក់ស្តែងនៅតាមតំបន់គោលដៅ។
ទោះបីជាការសិក្សានេះមានវ័យចំណាស់បន្តិចក្តី វិធីសាស្ត្រ និងការរកឃើញរបស់វាមានតម្លៃជាមូលដ្ឋានគ្រឹះយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់កម្មវិធីកែលម្អពូជបន្លែនៅកម្ពុជា។
សរុបមក ការយល់ដឹងពីសកម្មភាពហ្សែនតាមរយៈការសិក្សានេះ ផ្តល់នូវត្រីវិស័យដ៏ច្បាស់លាស់មួយសម្រាប់អ្នកបង្កាត់ពូជនៅកម្ពុជា ក្នុងការជ្រើសរើសរវាងការអភិវឌ្ឍពូជសុទ្ធ ឬពូជកូនកាត់ ឱ្យស្របតាមបរិបទសេដ្ឋកិច្ចកសិកម្ម។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Generation mean analysis (ការវិភាគមធ្យមនៃជំនាន់) | វិធីសាស្ត្រស្ថិតិក្នុងពន្ធុវិទ្យាបរិមាណ ដែលប្រើប្រាស់ទិន្នន័យពីជំនាន់ផ្សេងៗគ្នា (ដូចជា ឪពុកម្តាយ កូនកាត់ទី១ ទី២ និងកូនកាត់ត្រឡប់) ដើម្បីប៉ាន់ស្មានពីប្រភេទនៃសកម្មភាពហ្សែន (បូកបញ្ចូល លេចធ្លោ ឬអន្តរកម្ម) ដែលគ្រប់គ្រងលក្ខណៈណាមួយ។ | ដូចជាការសង្កេតមើលរូបរាងចៅ ទន្ទឹមនឹងការមើលរូបរាងឪពុកម្តាយ និងជីដូនជីតា ដើម្បីទាយដឹងថាលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រួសារនេះចម្លងតាមរបៀបណាមកជំនាន់ក្រោយ។ |
| Additive gene action (សកម្មភាពហ្សែនបែបបូកបញ្ចូល) | សកម្មភាពហ្សែនដែលឥទ្ធិពលនៃអាឡែល (Alleles) នីមួយៗបូកបញ្ចូលគ្នាបង្កើតជាលក្ខណៈរូបរាងកាយ។ លក្ខណៈដែលគ្រប់គ្រងដោយហ្សែនប្រភេទនេះងាយស្រួលក្នុងការផ្ទេរទៅជំនាន់ក្រោយ ហើយស័ក្តិសមសម្រាប់ការជ្រើសរើសពូជសុទ្ធ។ | ដូចជាការលាយពណ៌ ក្រហមបន្តិច លឿងបន្តិច ក្លាយជាពណ៌ទឹកក្រូច ដែលពណ៌នីមួយៗចូលរួមចំណែកស្មើៗគ្នាដើម្បីបង្កើតលទ្ធផលចុងក្រោយ។ |
| Dominance gene action (សកម្មភាពហ្សែនបែបលេចធ្លោ) | សកម្មភាពហ្សែនដែលអាឡែលមួយ (លេចធ្លោ) គ្របដណ្តប់ទាំងស្រុង ឬដោយអន្លើលើអាឡែលមួយទៀត (លាក់មុខ) នៅទីតាំងហ្សែនតែមួយ។ វាជាកត្តាសំខាន់ក្នុងការបង្កើតពូជកូនកាត់ឱ្យមានកម្លាំងលូតលាស់ខ្លាំងក្លា (Hybrid vigor)។ | ដូចជាមនុស្សម្នាក់មានសំឡេងខ្លាំង និយាយបិទបាំងសំឡេងអ្នកខ្សោយ ដែលធ្វើឱ្យគេឮតែសំឡេងអ្នកខ្លាំង ទោះបីជាអ្នកខ្សោយកំពុងនិយាយក៏ដោយ។ |
| Epistasis (អន្តរកម្មហ្សែនទីតាំងខុសគ្នា) | ឥទ្ធិពលអន្តរកម្មរវាងហ្សែនដែលស្ថិតនៅទីតាំងខុសគ្នា (Loci) លើក្រូម៉ូសូម ដែលហ្សែនមួយអាចកែប្រែ ជួយជ្រោមជ្រែង ឬរារាំងការបញ្ចេញលក្ខណៈនៃហ្សែនមួយទៀត។ ក្នុងឯកសារនេះ វាសំដៅលើឥទ្ធិពលរួមផ្សំដូចជា Dominance × Dominance ជាដើម។ | ដូចជាចុងភៅពីរនាក់ធ្វើការរួមគ្នាទើបបង្កើតបានជាមុខម្ហូបពិសេសមួយ ដែលមិនអាចធ្វើបានបើខ្វះនរណាម្នាក់ ឬអ្នកមួយធ្វើឱ្យខូចស្នាដៃអ្នកមួយទៀត។ |
| Broad-sense heritability (អត្រាផ្ទេរមរតកន័យទូលាយ) | សមាមាត្រនៃបំរែបំរួលលក្ខណៈរូបរាង (Phenotypic variance) សរុប ដែលបណ្តាលមកពីបំរែបំរួលនៃហ្សែនទាំងអស់ (Genotypic variance) ធៀបនឹងឥទ្ធិពលនៃបរិស្ថាន។ បើវាមានតម្លៃខ្ពស់ មានន័យថាលក្ខណៈនោះកំណត់ដោយពូជ(ហ្សែន) ច្រើនជាងការថែទាំ(បរិស្ថាន)។ | ដូចជាការវាស់ស្ទង់ថា តើភាពឆ្លាតវៃរបស់ក្មេងម្នាក់បានមកពីតំណពូជប៉ុន្មានភាគរយ ហើយបានមកពីការអប់រំបរិស្ថានជុំវិញខ្លួនប៉ុន្មានភាគរយ។ |
| Pure line (ខ្សែស្រឡាយពូជសុទ្ធ) | ក្រុមរុក្ខជាតិដែលមានហ្សែនដូចគ្នាស្ទើរតែទាំងស្រុង (Homozygous) ដែលកើតចេញពីការបង្កាត់ខ្លួនឯង (Self-pollination) ច្រើនជំនាន់។ ពូជប្រភេទនេះរក្សាលក្ខណៈដើមបានល្អមិនប្រែប្រួលពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់ ទោះកសិករទុកពូជដាំបន្តក៏ដោយ។ | ដូចជារូបមន្តនំប្រពៃណីដែលត្រូវបានថែរក្សានិងធ្វើតាមរបៀបដដែលៗរាប់ជំនាន់ដោយមិនមានការបន្ថែមគ្រឿងផ្សំថ្មីពីខាងក្រៅ ដែលធ្វើឱ្យរសជាតិនំនៅតែដូចដើម។ |
| Phenotypic correlation (ទំនាក់ទំនងលក្ខណៈរូប) | កម្រិតនៃទំនាក់ទំនងរវាងលក្ខណៈរូបរាងពីរខុសគ្នា (ឧទាហរណ៍ ចំនួនផ្លែ និងទិន្នផលសរុប) ថាតើវាប្រែប្រួលស្របគ្នា ឬផ្ទុយគ្នា។ វាជួយអ្នកបង្កាត់ពូជអាចជ្រើសរើសលក្ខណៈមួយ (ដែលពិបាកវាស់) ដោយផ្អែកលើការសង្កេតលក្ខណៈមួយទៀត (ដែលងាយស្រួលវាស់)។ | ដូចជាការកត់សម្គាល់ឃើញថា អ្នកហាត់ប្រាណច្រើន (លក្ខណៈទី១) តែងតែមានសាច់ដុំធំ (លក្ខណៈទី២) ដែលបង្ហាញថាវាមានទំនាក់ទំនងដើរទន្ទឹមគ្នា។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
