បញ្ហា (The Problem)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះដោះស្រាយបញ្ហាទិន្នផលទាប និងការខូចខាតដោយសារជំងឺ (ជំងឺប្លាស និងជំងឺរលាកស្លឹកដោយបាក់តេរី) ក៏ដូចជាការដួលរលំដើម លើដំណាំស្រូវនៅតំបន់ទំនាបពឹងផ្អែកលើទឹកភ្លៀងក្នុងប្រទេសថៃ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានដាំសាកល្បង និងវាយតម្លៃពូជស្រូវចំនួន ១៣ ពូជដែលបានកែលម្អថ្មី ដោយប្រៀបធៀបជាមួយពូជស្តង់ដារ (KDML 105 និង RD6) នៅក្នុងវាលស្រែកសិករចំនួនពីរខេត្ត។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| RD6-BL-BB (Marker-Assisted Selection - Proposed) ពូជស្រូវដំណើប RD6-BL-BB (កែលម្អដោយម៉ាកឃ័រ DNA) |
ផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់ ធន់នឹងជំងឺប្លាសនិងជំងឺរលាកស្លឹកបាក់តេរី មានដើមទាបមិនងាយដួលរលំ និងទទួលបានការគាំទ្រពីកសិករច្រើន។ | បាត់បង់លក្ខណៈក្រអូប ដោយសារមិនបានទទួលហ្សែន BADH2 ក្នុងដំណើរការបង្កាត់ពូជ។ | ផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់ជាងពូជ RD6 ធម្មតា និងទទួលបានការយល់ព្រមពីកសិកររហូតដល់ ៨៥.៧% នៅទីតាំងសាកល្បង។ |
| KD-DT (Drought Tolerant QTL - Alternative) ពូជស្រូវខ្សាយ KD-DT (បញ្ជូលហ្សែនធន់នឹងភាពរាំងស្ងួត) |
លូតលាស់និងបន្សាំបានល្អក្នុងដីខ្សាច់ដែលមានទឹកតិចតួច ផ្តល់ទិន្នផលប្រហាក់ប្រហែលពូជដើម (KDML 105) ក្នុងលក្ខខណ្ឌខ្វះទឹក។ | មានដើមខ្ពស់ងាយដួលរលំមុនពេលប្រមូលផល និងងាយរងគ្រោះដោយជំងឺប្លាសនិងរលាកស្លឹកបាក់តេរី។ | ផ្តល់ទិន្នផលជាមធ្យម ៧២៣.៣ គីឡូក្រាម/រ៉ៃ នៅតំបន់ដីខ្សាច់ខេត្ត Phayao។ |
| IR57514-aroma (Alternative) ពូជស្រូវ IR57514-aroma (បង្កាត់ឱ្យមានក្លិនក្រអូប ធន់រាំងស្ងួតនិងលិចទឹក) |
ផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់ក្នុងដីមានជីជាតិ មានដើមទាបរឹងមាំមិនងាយដួលរលំ និងធន់នឹងការលិចទឹកភ្លាមៗ។ | គ្រាប់ស្រូវ (អង្ករ) មានប្រវែងខ្លីពេក និងមិនសូវមានក្លិនក្រអូបខ្លាំង ដែលធ្វើឱ្យរោងម៉ាស៊ីនកិនស្រូវនិងកសិករមិនសូវពេញចិត្ត។ | ទទួលបានទិន្នផលខ្ពស់បំផុតនៅខេត្ត Chiang Rai (៨១០.៧ គីឡូក្រាម/រ៉ៃ) ប៉ុន្តែមិនត្រូវបានទទួលយកដោយកសិករដោយសាររូបរាងគ្រាប់។ |
| Standard Checks (KDML105 & RD6 - Baseline) ពូជស្រូវប្រពៃណីស្តង់ដារ (KDML 105 និង RD6) |
មានគុណភាពអង្ករល្អ គ្រាប់វែង និងមានក្លិនក្រអូបខ្លាំង ដែលជាទីពេញចិត្តរបស់ទីផ្សារនិងកសិករជាទូទៅ។ | ងាយរងការវាយប្រហារពីជំងឺប្លាស (Blast) ជំងឺរលាកស្លឹក (Blight) និងមានដើមខ្ពស់ងាយដួលរលំដែលធ្វើឱ្យខាតបង់ទិន្នផលពេលមានខ្យល់ភ្លៀង។ | រងការខូចខាតពី ១០% ទៅ ២៥% ដោយសារជំងឺប្លាសនិងរលាកស្លឹកនៅក្នុងទីតាំងសាកល្បងទាំងពីរ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារធនធានបច្ចេកទេសកម្រិតខ្ពស់សម្រាប់ការបង្កាត់ពូជនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ រួមបញ្ចូលជាមួយធនធានមូលដ្ឋានសម្រាប់ធ្វើស្រែបង្ហាញតាមរយៈការចូលរួមរបស់កសិករផ្ទាល់។
ការសិក្សានេះត្រូវបានអនុវត្តផ្តាច់មុខនៅក្នុងខេត្ត Phayao និង Chiang Rai ភាគខាងជើងប្រទេសថៃ ក្នុងរដូវវស្សាឆ្នាំ ២០១៣ លើប្រភេទដីខ្សាច់ និងដីមានជីជាតិ។ ទោះបីជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីស្រូវពឹងផ្អែកទឹកភ្លៀងនេះមានភាពស្រដៀងគ្នានឹងតំបន់មួយចំនួននៅកម្ពុជាក៏ដោយ ក៏ទិន្នន័យនេះនៅមានកម្រិតចំពោះតំបន់ភូមិសាស្ត្រជាក់លាក់ និងមិនទាន់បានឆ្លុះបញ្ចាំងពីលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ កម្រិតទឹកភ្លៀង ឬប្រភេទសត្វល្អិតចង្រៃនៅតំបន់វាលទំនាបកណ្តាលនៃប្រទេសកម្ពុជាទាំងស្រុងនោះទេ។
វិធីសាស្ត្រនៃការបង្កាត់ពូជដោយប្រើម៉ាកឃ័រ (MAS) រួមផ្សំជាមួយការវាយតម្លៃដោយមានការចូលរួមពីកសិករ គឺមានអត្ថប្រយោជន៍ និងអាចអនុវត្តបានយ៉ាងល្អសម្រាប់វិស័យកសិកម្មនៅកម្ពុជា។
ការរួមបញ្ចូលគ្នានៃបច្ចេកវិទ្យាជីវសាស្ត្រទំនើបនិងយន្តការចូលរួមសម្រេចចិត្តរបស់សហគមន៍ គឺជាគន្លឹះដ៏សំខាន់ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហានៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងការគំរាមកំហែងពីជំងឺដំណាំនៅកម្ពុជាប្រកបដោយនិរន្តរភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Marker assisted selection (MAS) (ការជ្រើសរើសដោយប្រើម៉ាកឃ័រជំនួយ) | ជាបច្ចេកទេសជីវបច្ចេកវិទ្យាកសិកម្មដែលប្រើប្រាស់សញ្ញាសម្គាល់ DNA (DNA markers) ដើម្បីតាមដាន និងជ្រើសរើសយកហ្សែនគោលដៅ (ដូចជាហ្សែនធន់នឹងជំងឺ) ដែលត្រូវបានបញ្ជូលទៅក្នុងពូជដំណាំថ្មី ដោយមិនចាំបាច់រង់ចាំរហូតដល់ដំណាំនោះលូតលាស់ធំពេញលេញនោះទេ។ | ដូចជាការបំពាក់ឧបករណ៍តាមដាន (GPS) លើវត្ថុណាមួយដើម្បីងាយស្រួលរកវាឃើញយ៉ាងឆាប់រហ័សដោយមិនបាច់រាវរកដោយផ្ទាល់ភ្នែក។ |
| Quantitative Trait Loci (QTL) (ទីតាំងហ្សែនកំណត់លក្ខណៈបរិមាណ) | ជាបណ្តុំនៃទីតាំងហ្សែននៅលើក្រូម៉ូសូម (Chromosomes) ដែលធ្វើការរួមគ្នាដើម្បីគ្រប់គ្រង ឬកំណត់លក្ខណៈស្មុគស្មាញណាមួយរបស់រុក្ខជាតិ ដូចជាកម្ពស់ ទិន្នផល ឬភាពធន់នឹងភាពរាំងស្ងួត។ | ដូចជាក្រុមការងារមួយដែលមានសមាជិកជាច្រើននាក់ (ហ្សែន) ធ្វើការរួមគ្នាដើម្បីសម្រេចបាននូវលទ្ធផលធំមួយ (ឧទាហរណ៍៖ ទិន្នផលខ្ពស់)។ |
| Blast (BL) (ជំងឺប្លាស ឬជំងឺរលាកកញ្ចឹងកកួរ) | ជាជំងឺផ្សិតដ៏កាចសាហាវមួយប្រភេទដែលបំផ្លាញសរសៃឈាម និងជាលិការបស់ដើមស្រូវ ជាពិសេសនៅត្រង់កញ្ចឹងកកួរ ធ្វើឱ្យកាត់ផ្តាច់ចរន្តទឹកនិងស្បៀង នាំឱ្យគ្រាប់ស្រូវស្កក ទម្ងន់ស្រាល និងខូចខាតទិន្នផលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ | ដូចជាច្រេះដែលស៊ីបំពង់ទុយោទឹក ធ្វើឱ្យទឹកមិនអាចហូរទៅចិញ្ចឹមគ្រាប់ស្រូវបាន នាំឱ្យគ្រាប់ស្វិត។ |
| Bacterial leaf blight (BB) (ជំងឺរលាកស្លឹកបង្កដោយបាក់តេរី) | ជាជំងឺដំណាំស្រូវបង្កឡើងដោយបាក់តេរី ដែលចូលទៅបំផ្លាញប្រព័ន្ធសរសៃស្លឹក ធ្វើឱ្យស្លឹកស្រូវប្រែជាពណ៌លឿងក្រៀមពីចុងស្លឹកចុះមកក្រោម កាត់បន្ថយលទ្ធភាពធ្វើរស្មីសំយោគ និងធ្វើឱ្យដើមស្រូវចុះខ្សោយ។ | ដូចជាជំងឺរលាកស្បែកដែលធ្វើឱ្យស្បែករបកក្រៀម និងមិនអាចការពាររាងកាយពីរស្មីព្រះអាទិត្យបានល្អ។ |
| Amylose (អាមីឡូស) | ជាប្រភេទជាតិម្សៅម៉្យាងនៅក្នុងគ្រាប់អង្ករ ដែលជាកត្តាសំខាន់បំផុតក្នុងការកំណត់ភាពទន់ ឬរឹងរបស់បាយនៅពេលចម្អិនឆ្អិន។ អង្ករដែលមានអាមីឡូសទាប (ដូចជាអង្ករដំណើប) បាយនឹងទន់ស្អិតចូលគ្នា រីឯអង្ករអាមីឡូសខ្ពស់ (ដូចជាអង្ករខ្សាយ) បាយនឹងរឹងនិងដាច់ៗពីគ្នា។ | ដូចជាកាវនៅក្នុងគ្រាប់អង្ករ បើមានកាវប្រភេទនេះតិច បាយនឹងស្អិតចូលគ្នា (ដំណើប) បើមានច្រើន បាយនឹងរឹងដាច់ពីគ្នា (ខ្សាយ)។ |
| Genotype and environment interaction (G x E) (អន្តរកម្មរវាងសេណូទីបនិងបរិស្ថាន) | ជាបាតុភូតដែលពូជដំណាំតែមួយ (មានហ្សែនដូចគ្នា) បង្ហាញការលូតលាស់ និងផ្តល់ទិន្នផលខុសៗគ្នា នៅពេលដែលយកទៅដាំដុះនៅក្នុងបរិស្ថាន ឬតំបន់ភូមិសាស្ត្រខុសៗគ្នា (ដូចជាភាពខុសគ្នានៃកម្រិតទឹក ដី និងអាកាសធាតុ)។ | ដូចជាសិស្សពូកែម្នាក់អាចរៀនបានពិន្ទុល្អបំផុតពេលរៀននៅសាលាស្ងប់ស្ងាត់ តែរៀនធ្លាក់ពេលប្តូរទៅរៀននៅសាលាដែលមានភាពអ៊ូអររំខាន។ |
| Participatory analysis method (វិធីសាស្ត្រវិភាគដោយមានការចូលរួម) | ជាដំណើរការវាយតម្លៃក្នុងការស្រាវជ្រាវកសិកម្មដែលអនុញ្ញាតឱ្យកសិករចូលរួមផ្តល់មតិ វាយតម្លៃ និងសម្រេចចិត្តជ្រើសរើសពូជដំណាំដោយផ្ទាល់ ផ្អែកលើចំណូលចិត្ត និងតម្រូវការជាក់ស្តែងនៅលើវាលស្រែរបស់ពួកគេ។ | ដូចជាការអញ្ជើញអតិថិជនមកភ្លក់មុខម្ហូបថ្មីមុននឹងសម្រេចចិត្តដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងម៉ឺនុយលក់នៅក្នុងភោជនីយដ្ឋាន។ |
| Randomized Complete Block Design (RCBD) (ប្លង់ពិសោធន៍ប្លុកចៃដន្យពេញលេញ) | ជាការរៀបចំប្លង់ពិសោធន៍កសិកម្មដោយបែងចែកវាលស្រែជាឡូតិ៍ (Blocks) ដែលមានលក្ខណៈដូចៗគ្នា ហើយនៅក្នុងឡូតិ៍នីមួយៗ ពូជដំណាំនីមួយៗត្រូវបានដាក់ដាំដោយចៃដន្យ ដើម្បីកាត់បន្ថយភាពលម្អៀងពីឥទ្ធិពលនៃគុណភាពដីទៅលើលទ្ធផលស្រាវជ្រាវ។ | ដូចជាការចាប់ឆ្នោតបែងចែកសិស្សពូកែ និងសិស្សខ្សោយចូលក្នុងក្រុមនីមួយៗឱ្យមានសមាមាត្រស្មើៗគ្នា ដើម្បីឱ្យការប្រកួតប្រជែងមានភាពយុត្តិធម៌បំផុត។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
