Original Title: Biotechnology Research Progress in Plant Breeding for Disease Resistance of Department of Agriculture
Source: li01.tci-thaijo.org
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original paper for full scientific accuracy.

វឌ្ឍនភាពនៃការស្រាវជ្រាវបច្ចេកវិទ្យាជីវសាស្ត្រក្នុងការបង្កាត់ពូជរុក្ខជាតិដើម្បីភាពធន់នឹងជំងឺ នៃនាយកដ្ឋានកសិកម្ម

ចំណងជើងដើម៖ Biotechnology Research Progress in Plant Breeding for Disease Resistance of Department of Agriculture

អ្នកនិពន្ធ៖ Jeeraporn Kansup (Biotechnology Research and Development Office, Pathum Thani), Mallika Nualkaew (Phetchaburi Agricultural Research and Development Center), Phanuwat Moonjuntha (Rayong Field Crops Research Center), Suwaluk Sansanee (Rayong Field Crops Research Center), Ratchanee Sopha (Chiang Mai Field Crops Research Center), Auytin Polpanit (Chiang Mai Field Crops Research Center)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 2025, Thai Agricultural Research Journal

វិស័យសិក្សា៖ Biotechnology

១. សេចក្តីសង្ខេបប្រតិបត្តិ (Executive Summary)

បញ្ហា (The Problem)៖ ការផ្ទុះឡើងនៃជំងឺរុក្ខជាតិដូចជា វីរុស បាក់តេរី និងផ្សិត បានកាត់បន្ថយទិន្នផលកសិកម្ម និងគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខស្បៀង ដែលទាមទារឱ្យមានវិធីសាស្ត្របង្កាត់ពូជរុក្ខជាតិធន់នឹងជំងឺប្រកបដោយភាពច្បាស់លាស់ និងរហ័ស។

វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អត្ថបទនេះធ្វើការត្រួតពិនិត្យ និងវាយតម្លៃលើបច្ចេកវិទ្យាជីវសាស្ត្រទំនើបចំនួនបួន ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់ការបង្កាត់ពូជរុក្ខជាតិដោយនាយកដ្ឋានកសិកម្មប្រទេសថៃ។

ការជ្រើសរើសដោយមានជំនួយពីសញ្ញាសម្គាល់ (Marker-assisted selection, MAS)
ការជ្រើសរើសហ្សែនទីក (Genomic selection, GS)
ការកែប្រែហ្សែន (Genetic modification, GM)
ការកែសម្រួលហ្សែន (Genome editing, GEd) ដូចជា CRISPR-Cas9

លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖

បច្ចេកទេស MAS ផ្តល់នូវសញ្ញាសម្គាល់ច្បាស់លាស់ ដោយសម្រេចបានភាពត្រឹមត្រូវ ១០០% និង ៨១,៨% ក្នុងការរកជំងឺរលួយបេះដូងម្នាស់ និង ៧០,៤% សម្រាប់ជំងឺពកឫសដំឡូងមី។
ទោះបីជាបច្ចេកវិទ្យា GM មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការកែលម្អលក្ខណៈរុក្ខជាតិក៏ដោយ ការប្រើប្រាស់របស់វានៅប្រទេសថៃត្រូវបានរឹតត្បិតដោយច្បាប់សុវត្ថិភាពជីវសាស្រ្តដ៏តឹងរ៉ឹង ដែលជំរុញឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវងាកទៅរកបច្ចេកទេសកែសម្រួលហ្សែន (GEd) វិញ។
ការរួមបញ្ចូលគ្នានូវ Genomic selection និងបច្ចេកវិទ្យាកំណត់ហ្សែនកម្រិតខ្ពស់ បានជួយពន្លឿនវដ្តនៃការបង្កាត់ពូជដំណាំសេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗដូចជា ដំឡូងមី សណ្តែកសៀង និងម្នាស់ ដោយកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកតែលើការបង្ហាញលក្ខណៈរូបរាង (Phenotype)។

២. ការវិភាគលើប្រសិទ្ធភាព និងដែនកំណត់ (Performance & Constraints)

វិធីសាស្ត្រ (Method)	គុណសម្បត្តិ (Pros)	គុណវិបត្តិ (Cons)	លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result)
Marker-Assisted Selection (MAS) ការជ្រើសរើសដោយមានជំនួយពីសញ្ញាសម្គាល់ម៉ូលេគុល	អាចជ្រើសរើសរុក្ខជាតិបានតាំងពីនៅតូច មិនរងឥទ្ធិពលពីកត្តាបរិស្ថានខាងក្រៅ មានភាពត្រឹមត្រូវខ្ពស់ និងជួយសន្សំសំចៃពេលវេលានិងទីតាំងដាំដុះ។	ត្រូវការបន្ទប់ពិសោធន៍និងម៉ាស៊ីនថ្លៃៗ ហើយពេលខ្លះអាចផ្តល់លទ្ធផលមិនពិតដោយសារការផ្សំឡើងវិញនៃហ្សែន (recombination)។ មានប្រសិទ្ធភាពទាបចំពោះលក្ខណៈដែលគ្រប់គ្រងដោយហ្សែនច្រើន។	ទទួលបានភាពត្រឹមត្រូវ ១០០% និង ៨១,៨% ក្នុងការរកសញ្ញាសម្គាល់ជំងឺរលួយបេះដូងម្នាស់ និង ៧០,៤% សម្រាប់ជំងឺពកឫសដំឡូងមីបណ្តាលមកពី Meloidogyne incognita។
Genomic Selection (GS) ការជ្រើសរើសហ្សែនទីក	អាចទស្សន៍ទាយលក្ខណៈស្មុគស្មាញដែលគ្រប់គ្រងដោយហ្សែនបន្ទាប់បន្សំជាច្រើនបានយ៉ាងច្បាស់លាស់ ដោយមិនចាំបាច់រង់ចាំការបង្ហាញរូបរាង (phenotype) និងជួយពន្លឿនវដ្តនៃការបង្កាត់ពូជ។	ទាមទារទំហំសំណាកប្រជាជនធំ (training population) សម្រាប់ការហ្វឹកហាត់ទិន្នន័យ ព្រមទាំងត្រូវការឧបករណ៍វិភាគហ្សែន និងកុំព្យូទ័រដែលមានសមត្ថភាពខ្ពស់ និងតម្លៃថ្លៃខ្លាំង។	បង្កើតម៉ូដែលសម្រាប់ទស្សន៍ទាយតម្លៃហ្សែន (Genomic Estimated Breeding Value - GEBV) ដើម្បីជ្រើសរើសពូជដែលធន់នឹងជំងឺផ្សិតនៅក្នុងដំណាំពោត និងស្រូវសាលី។
Genetic Modification (GM) ការកែប្រែហ្សែន ឬការបញ្ចូលហ្សែន	អាចបង្កើតរុក្ខជាតិធន់នឹងជំងឺដោយនាំយកហ្សែនពីពពួកជីវសាស្ត្រដទៃ (ឧ. វីរុស ឬបាក់តេរី) មកបញ្ចូលដោយផ្ទាល់ ដែលផ្តល់លទ្ធផលលឿននិងច្បាស់លាស់។	រងការរឹតបន្តឹងខ្លាំងពីច្បាប់សុវត្ថិភាពជីវសាស្រ្ត មិនសូវទទួលបានការគាំទ្រពីអ្នកបរិភោគ និងមានបន្សល់ទុកហ្សែនបរទេសនៅក្នុងរុក្ខជាតិ។	បង្កើតបានល្ហុងធន់នឹងវីរុសអុចរង្វង់ (PRSV) និងដំឡូងបារាំងធន់នឹងជំងឺរលួយស្លឹកបណ្តាលមកពី Phytophthora infestans ប៉ុន្តែមិនអាចដាំដុះជាសាធារណៈបានដោយសារច្បាប់។
Genome Editing (GEd) ការកែសម្រួលហ្សែន	មានភាពជាក់លាក់ខ្ពស់ រហ័ស មិនមានបន្សល់ទុកហ្សែនពីជីវសាស្ត្រដទៃ ហើយងាយស្រួលក្នុងការទទួលយកផ្នែកច្បាប់ជាងបច្ចេកវិទ្យា GM។	អាចមានហានិភ័យនៃការកាត់តខុសគោលដៅ (off-targeting) ហើយប្រព័ន្ធនៃការផ្ទេរសមាសធាតុនិងការបណ្តុះជាលិកា (tissue culture) ត្រូវការការស្រាវជ្រាវបន្ថែមឱ្យមានស្ថិរភាព។	បច្ចុប្បន្នកំពុងស្រាវជ្រាវកែសម្រួលហ្សែន Polyphenol oxidase (PPO) ដើម្បីឱ្យម្នាស់ធន់នឹងការប្រែពណ៌សាច់ និងកែសម្រួលហ្សែន CaERF28 ដើម្បីឱ្យម្ទេសធន់នឹងជំងឺអង់ត្រាក់ណូស (Anthracnose)។

ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តបច្ចេកវិទ្យាទាំងនេះទាមទារការវិនិយោគខ្ពស់លើបន្ទប់ពិសោធន៍ ម៉ាស៊ីនវិភាគទិន្នន័យហ្សែនកម្រិតខ្ពស់ និងធនធានមនុស្សដែលមានជំនាញឯកទេសជាក់លាក់។

Hardware: ម៉ាស៊ីន PCR, ម៉ាស៊ីន Next Generation Sequencing (NGS) និងឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ក្នុងបន្ទប់ពិសោធន៍ជីវសាស្ត្រម៉ូលេគុលដែលមានតម្លៃខ្ពស់។
Software: កម្មវិធីនិងប្រព័ន្ធស្ថិតិសម្រាប់វិភាគទិន្នន័យហ្សែន (Bioinformatics tools) ដើម្បីបង្កើតម៉ូដែលទស្សន៍ទាយ (Prediction models) សម្រាប់ Genomic Selection។
Expertise: ត្រូវការអ្នកជំនាញកម្រិតខ្ពស់ផ្នែកជីវសាស្ត្រម៉ូលេគុល ពន្ធុវិស្វកម្ម (Genetic Engineering) ជីវពត៌មានវិទ្យា និងអ្នកជំនាញខាងបណ្តុះជាលិការុក្ខជាតិ (Tissue Culture)។
Dataset: ទិន្នន័យហ្សែន (Genotypic data) និងទិន្នន័យរូបរាង (Phenotypic data) ក្នុងបរិមាណច្រើន និងចម្រុះសម្រាប់បង្វឹកម៉ូដែលកុំព្យូទ័រក្នុងការងារ GS ។

៣. ការពិនិត្យសម្រាប់បរិបទកម្ពុជា/អាស៊ីអាគ្នេយ៍

ភាពលំអៀងនៃទិន្នន័យ (Data Bias)៖

ការសិក្សានេះត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងទូលំទូលាយដោយនាយកដ្ឋានកសិកម្មនៃប្រទេសថៃ ដោយផ្តោតលើដំណាំសេដ្ឋកិច្ចតំបន់ត្រូពិច ដូចជាដំឡូងមី ម្នាស់ សណ្តែកសៀង និងល្ហុង។ ដោយសារប្រទេសកម្ពុជាមានលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ ដី និងប្រភេទដំណាំប្រហាក់ប្រហែលគ្នាយ៉ាងខ្លាំង លទ្ធផលនិងវិធីសាស្ត្រនៃការស្រាវជ្រាវនេះមានតម្លៃខ្ពស់ណាស់សម្រាប់យកមកអនុវត្តដោយផ្ទាល់នៅកម្ពុជា ប៉ុន្តែអាចតម្រូវឱ្យមានការកែតម្រូវទិន្នន័យមូលដ្ឋានខ្លះដើម្បីឱ្យត្រូវនឹងពូជក្នុងស្រុក។

លទ្ធភាពនៃការអនុវត្ត (Applicability)៖

បច្ចេកទេសបំប្លែងហ្សែននិងជ្រើសរើសហ្សែនទាំងនេះ ពិតជាមានសក្តានុពលខ្ពស់សម្រាប់បដិវត្តន៍វិស័យកសិកម្មនៅប្រទេសកម្ពុជា ពិសេសក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាជំងឺរាតត្បាតលើដំណាំសេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ។

ជំងឺម៉ូសាអ៊ិចលើដំឡូងមី (Cassava Mosaic Disease) នៅតំបន់ពាយ័ព្យ: ខេត្តបាត់ដំបង បន្ទាយមានជ័យ និងប៉ៃលិន កំពុងរងការគំរាមកំហែងពីជំងឺម៉ូសាអ៊ិច (CMD)។ កម្ពុជាអាចប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រ Marker-Assisted Selection (MAS) ដែលថៃបានរកឃើញ ដើម្បីបង្កាត់ និងជ្រើសរើសពូជដំឡូងមីកម្ពុជាឱ្យធន់នឹងជំងឺនេះបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយមិនបាច់រង់ចាំដល់ពេលប្រមូលផលទើបដឹងលទ្ធផល។
ការស្រាវជ្រាវដំណាំ στρατηγικής នៅ CARDI និង RUA: វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍កសិកម្មកម្ពុជា (CARDI) និងសាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទកសិកម្ម (RUA) អាចចាប់ផ្តើមប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យា Genome Editing (CRISPR-Cas9) ដើម្បីបង្កើតពូជស្រូវ ស្វាយចន្ទី ឬម្នាស់ ដែលធន់នឹងជំងឺផ្សិតនិងបាក់តេរី ដោយសារវាចំណាយពេលតិចជាងការបង្កាត់ពូជបែបប្រពៃណីរាប់សិបឆ្នាំ។
ការរៀបចំគោលនយោបាយសុវត្ថិភាពជីវសាស្រ្ត (Biosafety Policy): ក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ អាចសិក្សាពីបទពិសោធន៍របស់ប្រទេសថៃក្នុងការអនុម័តច្បាប់ថ្មីឆ្នាំ ២០២៤ ដែលបែងចែកយ៉ាងច្បាស់រវាងដំណាំ GEd (គ្មានហ្សែនបរទេស) និងពូជ GM ដើម្បីបើកផ្លូវឱ្យមានការនាំចូល ឬស្រាវជ្រាវពូជដំណាំទំនើបៗប្រកបដោយសុវត្ថិភាព។

ការចាប់យកបច្ចេកវិទ្យាទាំងនេះមិនត្រឹមតែជួយទប់ស្កាត់ការខាតបង់ទិន្នផលដោយសារជំងឺរុក្ខជាតិប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងជួយធានាសន្តិសុខស្បៀង និងលើកកម្ពស់ស្តង់ដារកសិផលកម្ពុជាសម្រាប់ការនាំចេញទៅកាន់ទីផ្សារអន្តរជាតិ។

៤. ផែនការសកម្មភាពសម្រាប់និស្សិត (Actionable Roadmap)

ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖

សិក្សាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃជីវសាស្ត្រម៉ូលេគុល: និស្សិតត្រូវចាប់ផ្តើមសិក្សាឱ្យយល់ច្បាស់ពីទ្រឹស្តីនៃ DNA, RNA, ប្រូតេអ៊ីន និងសេនេទិចរុក្ខជាតិ តាមរយៈវគ្គសិក្សាតាមអ៊ីនធឺណិតដូចជា Coursera (Genetics and Next Generation Sequencing) ឬឯកសារណែនាំពីសាកលវិទ្យាល័យ។
ហ្វឹកហាត់ជំនាញប្រើប្រាស់ឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍: ស្វែងរកឱកាសចូលរួមកម្មវិធីហាត់ការនៅមន្ទីរពិសោធន៍ពិតប្រាកដ (ឧទាហរណ៍នៅ CARDI ឬមន្ទីរពិសោធន៍របស់ RUA) ដើម្បីរៀនអនុវត្តផ្ទាល់ក្នុងការប្រើប្រាស់ម៉ាស៊ីន PCR, DNA Extraction និងការធ្វើ Gel Electrophoresis។
សិក្សាពីជីវពត៌មានវិទ្យា និងការវិភាគទិន្នន័យហ្សែន: រៀនសរសេរកូដនិងប្រើប្រាស់ភាសាកម្មវិធីដូចជា R ឬ Python ដើម្បីវិភាគទិន្នន័យហ្សែនខ្នាតធំ (Genomic Selection) ដោយផ្តោតលើការប្រើប្រាស់ Bioconductor packages និង TASSEL software។
អនុវត្តការរចនា និងពិសោធន៍បច្ចេកទេស Genome Editing: សិក្សាពីយន្តការនៃប្រព័ន្ធ CRISPR-Cas9 តាមរយៈការអនុវត្តរចនា guide RNA (gRNA) ដោយប្រើប្រាស់ឧបករណ៍អនឡាញឥតគិតថ្លៃដូចជា CHOPCHOP ឬវេទិកា Benchling ដើម្បីកំណត់គោលដៅហ្សែនរុក្ខជាតិណាមួយ។
ផ្តួចផ្តើមគម្រោងស្រាវជ្រាវខ្នាតតូចជាមួយសាស្ត្រាចារ្យ: ស្នើសុំធ្វើការស្រាវជ្រាវថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រ ឬបរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់ ដោយផ្តោតលើការប្រើប្រាស់ Marker-Assisted Selection (MAS) ដើម្បីស្វែងរកហ្សែនធន់នឹងជំងឺនៅក្នុងពូជស្រូវ ឬពូជដំឡូងមីក្នុងស្រុករបស់កម្ពុជា ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាជាក់ស្តែងរបស់កសិករ។

៥. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស	ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation)	និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Marker-assisted selection (MAS) (ការជ្រើសរើសដោយមានជំនួយពីសញ្ញាសម្គាល់)	ជាបច្ចេកទេសមួយក្នុងការពង្រឹងការបង្កាត់ពូជរុក្ខជាតិ ដោយប្រើប្រាស់សញ្ញាសម្គាល់ម៉ូលេគុល (DNA markers) ដែលផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងហ្សែនគោលដៅ ដើម្បីជ្រើសរើសរុក្ខជាតិដែលមានលក្ខណៈល្អ (ដូចជាធន់នឹងជំងឺ) តាំងពីវានៅតូច ដោយមិនចាំបាច់រង់ចាំមើលការបង្ហាញរូបរាងរបស់វាឡើយ។	ដូចជាការប្រើប្រាស់ផ្លាកលេខរថយន្តដើម្បីតាមដានរកឡានដែលយើងចង់បាន ជំនួសឱ្យការត្រូវរង់ចាំមើលរូបរាងឡានទាំងមូល។
Genomic selection (GS) (ការជ្រើសរើសហ្សែនទីក)	ជាវិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃ និងទស្សន៍ទាយតម្លៃហ្សែនសរុប (GEBV) នៃរុក្ខជាតិមួយ ដោយប្រើប្រាស់ទិន្នន័យសញ្ញាសម្គាល់ម៉ូលេគុល (DNA markers) នៅទូទាំងសែនកូដ (Genome) របស់វា ដើម្បីជ្រើសរើសពូជដែលមានសក្តានុពលខ្ពស់សម្រាប់បង្កាត់ ជាពិសេសចំពោះលក្ខណៈដែលគ្រប់គ្រងដោយហ្សែនច្រើន។	ដូចជាការមើលពិន្ទុសរុបនៃមុខវិជ្ជាទាំងអស់របស់សិស្សម្នាក់ ដើម្បីទស្សន៍ទាយពីសមត្ថភាពរួមរបស់គេ ជំនួសឱ្យការវាយតម្លៃលើមុខវិជ្ជាតែមួយមុខ។
Genome editing (GEd) (ការកែសម្រួលហ្សែន)	ជាបច្ចេកទេសកែប្រែ ឬកាត់តលំដាប់ DNA នៅទីតាំងជាក់លាក់ណាមួយក្នុងហ្សែនរបស់រុក្ខជាតិ ដើម្បីលុបបំបាត់ហ្សែនមិនល្អ ឬបន្ថែមលក្ខណៈល្អៗ ដោយមិនបាច់បញ្ចូលហ្សែនពីប្រភេទជីវសាស្ត្រដទៃនោះទេ ដែលធ្វើឱ្យបច្ចេកទេសនេះមានសុវត្ថិភាពនិងងាយស្រួលទទួលយកជាងបច្ចេកវិទ្យា GM ។	ដូចជាការប្រើប្រាស់មុខងារស្វែងរកនិងជំនួស (Find and Replace) នៅក្នុងឯកសារ Word ដើម្បីកែពាក្យខុសឱ្យត្រូវវិញដោយភាពច្បាស់លាស់ ដោយមិនចាំបាច់សរសេរអត្ថបទថ្មី។
Single nucleotide polymorphism (SNP) (ពហុរូបសែននុយក្លេអូទីតទោល)	គឺជាការប្រែប្រួលនៃលំដាប់នុយក្លេអូទីតតែមួយគ្រាប់ (A, T, C, ឬ G) នៅកន្លែងជាក់លាក់ណាមួយក្នុងខ្សែកូដ DNA ។ វាត្រូវបានប្រើជាសញ្ញាសម្គាល់ដ៏សំខាន់ដើម្បីបែងចែកភាពខុសគ្នារវាងពូជរុក្ខជាតិធន់នឹងជំងឺ និងពូជមិនធន់នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍។	ដូចជាអក្សរខុសគ្នាតែមួយតួនៅក្នុងពាក្យពីរ (ឧទាហរណ៍ ពាក្យ "ឆា" និង "ឆ្កែ") ដែលធ្វើឱ្យអត្ថន័យនៃពាក្យទាំងមូលខុសគ្នាស្រឡះ។
Quantitative trait locus (QTL) (ទីតាំងហ្សែនកំណត់លក្ខណៈបរិមាណ)	គឺជាបណ្តុំនៃទីតាំងហ្សែន (Loci) ជាច្រើននៅលើក្រូម៉ូសូម ដែលរួមគ្នាគ្រប់គ្រងលើលក្ខណៈបរិមាណ ឬលក្ខណៈស្មុគស្មាញណាមួយរបស់រុក្ខជាតិ ដូចជា ទិន្នផល កម្ពស់ ឬកម្រិតភាពធន់នឹងបរិស្ថាន ដែលពិបាកនឹងគ្រប់គ្រងដោយហ្សែនតែមួយ។	ដូចជាក្រុមការងារមួយដែលមានសមាជិកច្រើននាក់ ដែលម្នាក់ៗមានតួនាទីតូចៗផ្សេងៗគ្នា ប៉ុន្តែរួមចំណែកធ្វើឱ្យគម្រោងធំមួយទទួលបានជោគជ័យរួមគ្នា។
CRISPR-Cas9 (គ្រីស្ព័រ-ខាស៩)	គឺជាប្រព័ន្ធកែសម្រួលហ្សែនដ៏មានឥទ្ធិពល ដែលប្រើប្រាស់ RNA ជាអ្នកនាំផ្លូវ (guide RNA) ដើម្បីចង្អុលបង្ហាញទីតាំង និងប្រូតេអ៊ីន Cas9 ជាកន្ត្រៃម៉ូលេគុលដើម្បីកាត់ផ្តាច់ខ្សែ DNA នៅចំណុចគោលដៅនោះ ដើម្បីកែប្រែលក្ខណៈហ្សែនឱ្យទៅជាអ្វីដែលចង់បាន។	ដូចជាឧបករណ៍ GPS (RNA នាំផ្លូវ) ដែលប្រាប់ទីតាំងជាក់លាក់ដល់កន្ត្រៃវះកាត់ (Cas9) ឱ្យចូលទៅកាត់តផ្នែកណាមួយได้อย่างត្រឹមត្រូវនិងរហ័ស។
Genomic estimated breeding value (GEBV) (តម្លៃប៉ាន់ស្មានការបង្កាត់ពូជតាមហ្សែនទីក)	គឺជាតម្លៃពិន្ទុដែលត្រូវបានគណនាឡើងដោយប្រព័ន្ធម៉ូដែលស្ថិតិ (Statistical models) ផ្អែកលើទិន្នន័យហ្សែនសរុបរបស់រុក្ខជាតិ ដើម្បីទស្សន៍ទាយថាតើរុក្ខជាតិនោះមានសក្តានុពលខ្ពស់កម្រិតណាសម្រាប់យកទៅធ្វើជាមេបាពូជសម្រាប់វដ្តបន្ទាប់។	ដូចជាពិន្ទុឥណទាន (Credit Score) របស់បុគ្គលម្នាក់ ដែលធនាគារប្រើដើម្បីវាយតម្លៃ និងទស្សន៍ទាយពីលទ្ធភាពនៃការសងប្រាក់របស់គេមុនពេលសម្រេចចិត្តឱ្យខ្ចីប្រាក់ធំ។

៦. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖