បញ្ហា (The Problem)៖ ផលិតកម្មសណ្តែកដី (Arachis hypogaea) ក្នុងប្រទេសតង់ហ្សានីមានកម្រិតទាប (ប្រហែល ៥០០ គីឡូក្រាម/ហិកតា) ដោយសារកង្វះពូជប្រសើរៗ ហេតុនេះទាមទារឱ្យមានការវាយតម្លៃពូជថ្មីដែលផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់ និងឆ្លើយតបទៅនឹងតម្រូវការកសិករ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានដំណើរការពិសោធន៍ទាំងនៅស្ថានីយ៍ស្រាវជ្រាវ និងនៅតាមកសិដ្ឋានជាក់ស្តែង ដោយផ្តោតលើការវាយតម្លៃការចូលរួមពីកសិករ និងប្រើប្រាស់ការវិភាគស្ថិរភាព។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Improved Varieties (Pendo & Johari) ពូជសណ្តែកដីកែលម្អ (Pendo និង Johari) |
ផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់បំផុត មានគ្រាប់ធំ ឆាប់ប្រមូលផល និងទទួលបានការពេញចិត្តខ្លាំងពីកសិករទាំងផ្នែករសជាតិ និងភាពធន់នឹងជំងឺ។ | ពូជ Pendo មានភាពរសើបទៅនឹងការផ្លាស់ប្តូរបរិស្ថាន (instability) ដែលអាចធ្វើឱ្យទិន្នផលធ្លាក់ចុះបើលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុមិនអំណោយផល បើប្រៀបធៀបនឹងពូជក្នុងស្រុក។ | ទិន្នផលនៅស្ថានីយ៍: ១៤៤៤ និង ១១៦៣ គ.ក/ហត; ទិន្នផលនៅកសិដ្ឋាន: ៩៣៧ និង ៧៧០ គ.ក/ហត។ |
| Local Control Variety (Mamboleo) ពូជក្នុងស្រុក (Mamboleo) |
មានស្ថិរភាពខ្ពស់ក្នុងការសម្របខ្លួនទៅនឹងបរិស្ថានផ្សេងៗគ្នា (High G x E stability) និងធន់នឹងលក្ខខណ្ឌក្នុងតំបន់។ | ផ្តល់ទិន្នផលទាបជាងគេបំផុត និងមិនសូវទទួលបានការពេញចិត្តពីកសិករឡើយ ដោយសារខ្វះលក្ខណៈសម្បត្តិទីផ្សារចង់បាន។ | ទិន្នផលនៅស្ថានីយ៍: ៥៧៣ គ.ក/ហត; ទិន្នផលជាមធ្យមនៅកសិដ្ឋាន: ៥៥៦ គ.ក/ហត។ |
| Other Introduced Varieties (Sawia & Nyota) ពូជនាំចូលផ្សេងទៀត (Sawia និង Nyota) |
ពូជ Sawia បង្ហាញពីស្ថិរភាពបរិស្ថានបានល្អ (High G x E stability) សមស្របសម្រាប់តំបន់ដែលមានអាកាសធាតុប្រែប្រួល។ | ទិន្នផលនៅមានកម្រិតទាបនៅឡើយ ហើយមិនសូវឆ្លើយតបពេញលេញទៅនឹងចំណូលចិត្តកសិករ (ចំណាត់ថ្នាក់ទី៣ និងទី៥ ពីការវាយតម្លៃរបស់កសិករ)។ | ទិន្នផលជាមធ្យមនៅកសិដ្ឋាន: Sawia ៥៩១ គ.ក/ហត និង Nyota ៥៧៧ គ.ក/ហត។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះមិនបានបញ្ជាក់ពីការចំណាយលម្អិតជាសាច់ប្រាក់ទេ ប៉ុន្តែទាមទារធនធានកសិកម្មមូលដ្ឋានសម្រាប់ការពិសោធន៍ទាំងនៅស្ថានីយ៍ស្រាវជ្រាវ និងនៅតាមកសិដ្ឋាន។
ការសិក្សានេះធ្វើឡើងនៅស្រុក Sikonge ខេត្ត Tabora ប្រទេសតង់ហ្សានី ដែលជាតំបន់មានអាកាសធាតុពាក់កណ្តាលស្ងួត។ ទិន្នន័យនេះផ្តោតតែលើប្រព័ន្ធកសិកម្ម និងលក្ខខណ្ឌដីនៅតំបន់នោះ ដែលអាចមានភាពខុសគ្នាពីលក្ខខណ្ឌដីនៅកម្ពុជា។ ទោះយ៉ាងណា វិធីសាស្ត្រនៃការវាយតម្លៃពូជដោយមានការចូលរួមពីកសិករ (Participatory Evaluation) គឺជារូបមន្តដ៏មានតម្លៃ និងអាចយកមកកែច្នៃប្រើប្រាស់សម្រាប់វិស័យកសិកម្មនៅកម្ពុជាបាន។
វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃពូជដំណាំដោយមានការចូលរួមពីកសិករ និងការប្រើប្រាស់ការវិភាគស្ថិរភាព (Stability Analysis) គឺមានប្រយោជន៍ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍកសិកម្មនៅកម្ពុជា។
ការបញ្ចូលមតិកសិករ និងការវាយតម្លៃផ្ទាល់នៅទីវាលទៅក្នុងដំណាក់កាលសាកល្បងពូជដំណាំ នឹងកាត់បន្ថយហានិភ័យនៃការបោះបង់ចោលបច្ចេកវិទ្យាថ្មី និងជួយលើកកម្ពស់ជីវភាពកសិករខ្នាតតូចកម្ពុជាប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Arachis hypogaea (សណ្តែកដី) | ជាឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្ររបស់សណ្តែកដី ដែលជាដំណាំសណ្តែកមានប្រភពដើមនៅទ្វីបអាមេរិក ហើយលូតលាស់ដោយបញ្ចេញផ្លែ (មើម) នៅក្រោមដី។ ក្នុងពាក្យកសិកម្ម វាជាដំណាំផ្តល់ប្រេង និងប្រូតេអ៊ីនយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់ការបង្វិលដី។ | ដូចជាការហៅឈ្មោះផ្លូវការតាមបញ្ជីជាតិរបស់មនុស្សម្នាក់ ខណៈដែល "សណ្តែកដី" គឺជាឈ្មោះហៅក្រៅដែលយើងប្រើប្រចាំថ្ងៃ។ |
| Randomized Complete Block Design - RCBD (ការរចនាប្លុកពេញលេញដោយចៃដន្យ) | ជាវិធីសាស្ត្ររៀបចំប្លង់ពិសោធន៍កសិកម្ម ដោយបែងចែកដីជាប្លុកៗ (ចំណែកៗ) រួចដាំពូជដំណាំផ្សេងៗគ្នានៅក្នុងប្លុកនីមួយៗដោយចៃដន្យ។ គោលបំណងគឺដើម្បីកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលនៃគុណភាពដីដែលមិនស្មើគ្នា (ដូចជាកន្លែងខ្លះដីមានជីជាតិ កន្លែងខ្លះដីស្ងួត) ទៅលើលទ្ធផលនៃការពិសោធន៍ពូជ។ | ដូចជាការចាប់ឆ្នោតបែងចែកសិស្សពូកែ និងសិស្សខ្សោយឱ្យអង្គុយលាយឡំគ្នានៅគ្រប់ជួរតុក្នុងថ្នាក់ ដើម្បីវាយតម្លៃសមត្ថភាពបង្រៀនរបស់គ្រូឱ្យបានសុក្រឹត ដោយមិនលំអៀងទៅលើទីតាំងអង្គុយ។ |
| Genotype by Environment Interaction / G x E interaction (អន្តរកម្មរវាងសេនេទិចនិងបរិស្ថាន) | គឺជាបាតុភូតដែលពូជដំណាំមួយ (Genotype) ផ្តល់ទិន្នផល ឬប្រតិកម្មខុសៗគ្នា នៅពេលដែលគេយកវាទៅដាំក្នុងលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ ដី ឬបរិស្ថាន (Environment) ដែលខុសៗគ្នា។ វាជួយវាស់ស្ទង់ថាពូជមួយមានស្ថិរភាពកម្រិតណានៅគ្រប់កន្លែង។ | ដូចជាកីឡាករបាល់ទាត់ម្នាក់ដែលលេងបានល្អខ្លាំងនៅលើទីលានស្មៅស្ងួត ប៉ុន្តែលេងមិនបានល្អទាល់តែសោះនៅលើទីលានសើមអន្លាយនៅពេលភ្លៀងធ្លាក់។ |
| Participatory farmers' evaluation (ការវាយតម្លៃដោយមានការចូលរួមពីកសិករ) | ជាវិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវដែលអនុញ្ញាតឱ្យកសិករជាអ្នកអនុវត្តផ្ទាល់ ចូលរួមសាកល្បង ផ្តល់មតិ និងដាក់ពិន្ទុជ្រើសរើសពូជដំណាំដោយផ្អែកលើលក្ខណៈដែលពួកគេចង់បានជាក់ស្តែង (ដូចជារសជាតិ ទំហំ ល្បឿនឆ្អិន) ជាជាងការសម្រេចចិត្តដោយផ្អែកតែលើទិន្នន័យរបស់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រតែម្ខាង។ | ដូចជាការឱ្យអតិថិជនភ្លក់ម្ហូប និងផ្តល់មតិយោបល់មុននឹងសម្រេចចិត្តដាក់ម្ហូបនោះចូលក្នុងម៉ឺនុយផ្លូវការរបស់ភោជនីយដ្ឋាន។ |
| AMMI analysis (ការវិភាគ AMMI) | ជាម៉ូដែលស្ថិតិមួយប្រភេទ (Additive Main effects and Multiplicative Interaction) ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវកសិកម្មប្រើដើម្បីវិភាគមើលភាពស្មុគស្មាញនៃស្ថិរភាពទិន្នផលដំណាំ នៅពេលដែលវាត្រូវបានគេដាំនៅតាមតំបន់ខុសៗគ្នា។ វាជួយបំបែកឥទ្ធិពលនៃពូជ ឥទ្ធិពលបរិស្ថាន និងឥទ្ធិពលរួមបញ្ជូលគ្នារវាងកត្តាទាំងពីរចេញពីគ្នាដើម្បីងាយស្រួលយល់។ | ដូចជាកម្មវិធីកុំព្យូទ័រដែលជួយបែងចែកវិក័យប័ត្រអាហារយ៉ាងលម្អិត ដោយប្រាប់ថាតើលុយណាជាតម្លៃម្ហូបពិតប្រាកដ លុយណាជាពន្ធ និងលុយណាជាប្រាក់ធីបសម្រាប់អ្នករត់តុ។ |
| IPCA scores (ពិន្ទុ IPCA) | ជាតម្លៃតួលេខដែលទទួលបានពីការវិភាគសមាសភាគចម្បង (Interaction Principal Component Axes) នៅក្នុងម៉ូដែល AMMI ដើម្បីបង្ហាញពីកម្រិតនៃស្ថិរភាពរបស់ពូជដំណាំ។ ពិន្ទុដែលខិតជិតសូន្យ (០) បញ្ជាក់ថាពូជនោះមានស្ថិរភាពខ្ពស់ មិនសូវប្រែប្រួលតាមការផ្លាស់ប្តូរនៃបរិស្ថានឡើយ។ | ដូចជាលេខបង្ហាញលើឧបករណ៍ទប់លំនឹងកាមេរ៉ា (Gimbal) បើវាលោតលេខសូន្យមានន័យថាកាមេរ៉ានៅស្ងៀមល្អ មិនរំញ័រទោះបីអ្នកកាន់ដើរលើផ្លូវរដិបរដុបក៏ដោយ។ |
| Monoecious (រុក្ខជាតិឯកលិង្គ) | ជាពាក្យជីវវិទ្យាដែលប្រើដើម្បីពណ៌នាអំពីរុក្ខជាតិដែលមានកេសរញី និងកេសរឈ្មោល (សរីរាង្គបន្តពូជ) ស្ថិតនៅលើដើមតែមួយជាមួយគ្នា ដែលលក្ខណៈនេះអនុញ្ញាតឱ្យដំណាំនោះអាចបង្កាត់ពូជដោយខ្លួនឯងបានយ៉ាងងាយស្រួល។ | ដូចជារោងចក្រដែលផលិតទាំងគ្រឿងបន្លាស់ និងដំឡើងជាផលិតផលសម្រេចនៅក្នុងអគារតែមួយ ដោយមិនបាច់រង់ចាំនាំចូលគ្រឿងបន្លាស់ពីរោងចក្រផ្សេង។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
