បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះធ្វើការស្រាវជ្រាវដើម្បីកំណត់ឡើងវិញនូវដែនកំណត់នៃការចែកចាយរបស់សត្វរុយសេតសេ (Tsetse) ដែលជាភ្នាក់ងារចម្លងជំងឺ Trypanosomiasis នៅប្រទេសតង់ហ្សានី ព្រមទាំងវាយតម្លៃពីកត្តាប្រែប្រួលជម្រក និងផលប៉ះពាល់ដល់ការអភិវឌ្ឍវិស័យបសុសត្វ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះត្រូវបានអនុវត្តតាមរយៈការចុះអង្កេតទីវាលដោយការដាក់អន្ទាក់ចាប់សត្វរុយ និងប្រមូលទិន្នន័យដង់ស៊ីតេនៅតាមតំបន់ព្រំដែននិងតំបន់ដែលធ្លាប់មានការរាតត្បាតកាលពីមុន។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Historical Mapping without Ground Truthing ការគូសផែនទីតាមឯកសារចាស់ដោយគ្មានការផ្ទៀងផ្ទាត់ទីវាលផ្ទាល់ |
ងាយស្រួលធ្វើ និងចំណាយតិច ដោយពឹងផ្អែកលើទិន្នន័យពីអតីតកាលសម្រាប់ការប៉ាន់ស្មានដំបូង។ | មិនឆ្លុះបញ្ចាំងពីស្ថានភាពជាក់ស្តែងនាពេលបច្ចុប្បន្ន ធ្វើឱ្យការវាយតម្លៃភូមិសាស្ត្រមានភាពខុសឆ្គង។ | បានបង្ហាញថា ២/៣ នៃផ្ទៃដីមានការរាតត្បាត ដែលជាទិន្នន័យហួសសម័យ និងមិនត្រឹមត្រូវ។ |
| Ground Truthing with Odour-baited Biconical Traps ការផ្ទៀងផ្ទាត់ទីវាលផ្ទាល់ដោយប្រើអន្ទាក់ Biconical ទាក់ទាញដោយក្លិន |
ផ្តល់ទិន្នន័យច្បាស់លាស់អំពីដង់ស៊ីតេសត្វរុយ (F/T/D) និងការបែងចែកប្រភេទសត្វល្អិតតាមទីតាំងជាក់ស្តែង។ | ត្រូវការកម្លាំងពលកម្មច្រើន ចំណាយពេលចុះវាល និងទាមទារអ្នកជំនាញដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណសត្វល្អិត។ | រកឃើញថាសត្វរុយមានវត្តមានភាគច្រើនតែក្នុងតំបន់អភិរក្ស ដោយសារការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីធ្លី។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការចុះវាលផ្ទាល់ដោយប្រើប្រាស់បរិក្ខារចាប់សត្វល្អិត ទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអ្នកជំនាញផ្នែករោគរាតត្បាត។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅតំបន់ព្រំដែនចំនួន ១៣ ក្នុងប្រទេសតង់ហ្សានី ដោយផ្តោតលើប្រភេទរុយសេតសេ Glossina morsitans។ ទោះបីជាកម្ពុជាគ្មានសត្វរុយប្រភេទនេះនិងជំងឺ Trypanosomiasis ក៏ដោយ ការសិក្សាពីឥទ្ធិពលនៃការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ និងការតាំងទីលំនៅរបស់មនុស្សទៅលើជម្រកភ្នាក់ងារចម្លងរោគ គឺមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់កម្ពុជា ក្នុងការតាមដានជំងឺគ្រុនចាញ់ និងគ្រុនឈាម។
វិធីសាស្ត្រនៃការតាមដានការផ្លាស់ប្តូរជម្រកភ្នាក់ងារចម្លងរោគដោយសារការប្រើប្រាស់ដីធ្លី អាចយកមកអនុវត្តបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពនៅកម្ពុជា។
សរុបមក ការយល់ដឹងពីឥទ្ធិពលនៃការប្រើប្រាស់ដីធ្លីទៅលើការសាយភាយរបស់សត្វល្អិត ជួយកម្ពុជាក្នុងការរៀបចំផែនការអភិវឌ្ឍន៍ដោយចៀសវាងហានិភ័យសុខភាពសាធារណៈ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| African Trypanosomiasis (ជំងឺទ្រីប៉ាណូសូមីញ៉ាស៊ីសអាហ្វ្រិក) | ជំងឺបង្កឡើងដោយប៉ារ៉ាស៊ីតប្រភេទ Trypanosoma ចម្លងតាមរយៈការខាំរបស់រុយសេតសេ (tsetse) ដែលបណ្តាលឱ្យមានជំងឺងងុយដេក (Sleeping sickness) លើមនុស្ស និងជំងឺ Nagana លើសត្វពាហនៈ។ | ដូចជាជំងឺគ្រុនចាញ់ដែរ តែវាចម្លងដោយរុយខាំ ធ្វើឱ្យអ្នកជំងឺឬសត្វមានអាការៈងងុយដេកខ្លាំងនិងអាចស្លាប់បានបើមិនព្យាបាល។ |
| Glossina morsitans (រុយសេតសេប្រភេទ Glossina morsitans) | ជាប្រភេទរុយសេតសេ ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងតំបន់វាលស្មៅ (Savannah) និងជាភ្នាក់ងារចម្បងក្នុងការចម្លងជំងឺដល់សត្វពាហនៈ និងមនុស្សនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក។ | ដូចជាមូសខ្លាដែលចម្លងជំងឺគ្រុនឈាមអញ្ចឹងដែរ តែនេះជារុយប្រភេទពិសេសនៅអាហ្វ្រិកដែលជញ្ជក់ឈាមនិងចម្លងមេរោគ។ |
| Odour-baited biconical traps (អន្ទាក់រាងកោណពីរដែលមានដាក់នុយទាក់ទាញដោយក្លិន) | ជាឧបករណ៍សម្រាប់ចាប់សត្វរុយសេតសេ ដែលមានរូបរាងជាកោណពីរភ្ជាប់គ្នា ហើយប្រើប្រាស់ក្លិន (ដូចជាអាសេតូន) ដើម្បីទាក់ទាញរុយឱ្យហើរចូលក្នុងអន្ទាក់ដោយមិនអាចចេញវិញរួច។ | ដូចជាការដាក់អន្ទាក់ចាប់រុយនៅផ្ទះដោយប្រើក្លិនផ្អកឬត្រីងៀត ដើម្បីបោកបញ្ឆោតឱ្យរុយហើរចូលក្នុងដបហើយជាប់អន្ទាក់។ |
| Apparent density - Fly/Trap/Day (ដង់ស៊ីតេប៉ាន់ស្មាន ឬ ចំនួនរុយក្នុងមួយអន្ទាក់ក្នុងមួយថ្ងៃ) | ជារង្វាស់ស្តង់ដារដែលអ្នកស្រាវជ្រាវប្រើដើម្បីគណនា និងប្រៀបធៀបកម្រិតនៃការប្រមូលផ្តុំរបស់សត្វរុយនៅតាមតំបន់នីមួយៗ ដោយយកចំនួនរុយសរុបចែកនឹងចំនួនអន្ទាក់និងចំនួនថ្ងៃ។ | ដូចជាការគណនាថាតើមានរថយន្តប៉ុន្មានគ្រឿងឆ្លងកាត់ផ្លូវមួយក្នុងមួយម៉ោង ដើម្បីវាយតម្លៃថាផ្លូវនោះស្ទះកម្រិតណា។ |
| Habitat fragmentation (ការបែកខ្ញែកជម្រក) | ដំណើរការដែលជម្រកធម្មជាតិធំមួយ ត្រូវបានបំបែកជាបំណែកតូចៗ និងដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដោយសារសកម្មភាពមនុស្ស ដូចជាការកាប់ឆ្ការព្រៃធ្វើកសិកម្ម ឬសាងសង់ផ្លូវ ដែលធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់ការរស់នៅរបស់សត្វ។ | ដូចជាការយកកាំបិតមកកាត់នំខេកធំមួយជាដុំតូចៗ ធ្វើឱ្យសត្វដែលធ្លាប់រស់នៅលើនំទាំងមូល ត្រូវបំបែកគ្នារស់នៅតាមដុំតូចៗរៀងៗខ្លួន។ |
| Ground truthing (ការផ្ទៀងផ្ទាត់ទិន្នន័យផ្ទាល់នៅទីវាល) | ជាដំណើរការចុះទៅពិនិត្យមើលស្ថានភាពផ្ទាល់នៅទីតាំងជាក់ស្តែង ដើម្បីផ្ទៀងផ្ទាត់ភាពត្រឹមត្រូវនៃទិន្នន័យដែលទទួលបានពីប្រភពផ្សេង ដូចជាផែនទីចាស់ៗ ឬរូបភាពពីផ្កាយរណប។ | ដូចជាការមើលឃើញផ្ទះស្អាតក្នុងអ៊ីនធឺណិត រួចយើងជិះម៉ូតូទៅមើលផ្ទាល់ដល់កន្លែងដើម្បីចង់ដឹងថាវាពិតជាស្អាតដូចក្នុងរូបមែនឬអត់។ |
| Sterile insect technique - SIT (បច្ចេកទេសធ្វើឱ្យសត្វល្អិតអារ) | ជាវិធីសាស្ត្រគ្រប់គ្រងសត្វល្អិតចង្រៃ ដោយការបង្កាត់សត្វល្អិតឈ្មោលឱ្យទៅជាអារ (មិនអាចបង្កកំណើតបានដោយប្រើវិទ្យុសកម្ម) រួចព្រលែងវាទៅក្នុងធម្មជាតិ ដើម្បីកាត់បន្ថយការបន្តពូជ។ | ដូចជាការក្រៀវឆ្កែឬឆ្មាឈ្មោល ដើម្បីកុំឱ្យពួកវាអាចបង្កាត់ពូជបង្កើតកូនបានទៀត ដែលជួយកាត់បន្ថយចំនួនកូនឆ្កែអនាថា។ |
| Peridomestic (បរិវេណជុំវិញលំនៅដ្ឋាន) | សំដៅលើបរិយាកាស ឬទីតាំងដែលស្ថិតនៅកៀក ឬជុំវិញកន្លែងដែលមនុស្សរស់នៅ (ផ្ទះសម្បែង) ដែលជាកន្លែងសត្វល្អិតអាចមកពួន ឬរកចំណីក្បែរមនុស្ស បង្កើនហានិភ័យនៃការចម្លងជំងឺ។ | ដូចជាសត្វកណ្តុរ ឬកន្លាត ដែលចូលចិត្តមករស់នៅតាមគំនរសំរាម ឬលូ ក្បែរៗផ្ទះរបស់យើងអញ្ចឹងដែរ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
